NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE – I OPŠTI DEO

PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE – I OPŠTI DEO

 

PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE
OPŠTI DEO
 
V. Crkvena umetnost
 
1. Hrišćanstvo već od početka odeva svoje osećaje i misli u umetničko ruho. Već hrišćani Plinijevoga doba pevaju predveče himnu Hristu kao Bogu (možda našu pesmu: „Svjete tihi…“), a u katakombama nailazimo na slikarstvo i ponešto neimarstva. Kada je hrišćanstvo počelo da se u slobodi razvija u svim pravcima, umetnost mu je postala još potrebnija. – Na zemljištu po kome se hrišćanstvo širilo, u Grčkoj, Siriji, Jermeniji, Persiji i Italiji, bilo je od vajkada vrlo visoko razvijene umetnosti. Hrišćanstvo ju je upotrebilo u svoje svrhe.
2. Prva grana umetnosti, koja je novoj veri bila najpotrebnija, bila je arhitektura – neimarstvo. Mnogobrojnim hrišćanima nije bio više dovoljan za njihova bogosluženja privatan stan, ni mali dotadašnji hramovi, nego im je trebala naročita, veća zgrada. Ne samo širi prostor koji je zaštićen od nevremena, nego zgrada koja i spolja i iznutra pokazuje neku zbilju, uzvišenost i tajanstvenost kakva odgovara hrišćanskom bogosluženju i duhu opštine koja se u nju skuplja. Ta je zgrada bila bazilika, kako se zove prvi oblik hrišćanskih hramova u slobodi.
 

3. U većim gradovima rimske države postojale su na forumu javne zgrade za veće narodne skupove, za sudske rasprave i trgovinu, koje su se zvale tim imenom. Prvi hrišćanski hramovi su slični tim zgradama.
Osnova zgrade je bila poduži četvorougaonik zidan u pravcu od zapada prema istoku. Istočna strana se završavala polukrugom – apsidom. Unutrašnji prostor je uzduž podeljen redovima stubova na tri, pet, pa i više uporednih odeljenja od kojih je srednje najšire. To su lađe (naos). Četvorougaonik je i popreko podeljen na tri dela: 1) apsida, do koje se dolazi preko više stepenica. Ona je odeljena od ostalog prostora u prvo vreme niskom pregradom, ili zavesom, a kas-nije ikonostasom. U njoj je oltar sa časnom trapezom pod kojom je kripta sa mučeničkim telom, a pored nje je episkopska katedra i uz nju sedišta za prezvitere. Uz glavnu apsidu su išle desno i levo i dve manje – za đakonik i proskomidiju. 2) Srednji deo, koji je bio podeljen stubovima na lađe, bio je za narod. Tu je bilo posebno ograđeno mesto za pevače i amvon, kao i danas. Veće bazilike su imale u tome delu galerije za žene. 3) Pri izlazu prema zapadu bilo je opet posebno odeljenje – pritvor, atrium, paperta, za katihumene i pokajnike. Tu, na zapadnim vratima kojih je bilo po troja, izlazilo se na trem ili terasu na stubovima, a sa nje se silazilo u dvorište. Na takvoj osnovi bila je izidana zgrada. Gledana sa zapada pokazuje ona tri simetrična dela. Srednji je visok i pokriven pljosnatim krovom, južni i severni su niži, imaju samo polukrovove koji su naslonjeni na visoke zidove srednjega dela. Na zidovima srednjeg dela, a iznad polukrovova, urezani su prozori. Lice zgrade bilo je izvedeno ozbiljno i dostojanstveno, ponegde sa dve jake kule. Građa od krova ležala je unutra na stubovima. U većini bazilika nije bilo tavanice, te se sva građa iznutra videla. No bilo ih je i svedenih i sa ravnom tavanicom ukrašenom rezbarijom. Iz te ozbiljne, jednostavno izvedene zgrade, sa kojom se u neimarskom pogledu mogu uporediti samo dorski hramovi, postali su svi pozniji stilovi crkvene arhitekture.

Oko većih bazilika bila su lepo uređena dvorišta sa grobljem i sa raznim zgradama: za episkopa, vladara, poslužitelje, za poučavanje katihumena, sirotinju, strance i sl. Pred samom crkvom je bio studenac ili izvor. U nekim krajevima dizane su oko bazilike kule, bedemi i drugo što je potrebno za odbranu od neprijatelja (manastirske bazilike).
4. Gradnja velikih bazilika u rimskoj državi počinje sa Konstantinom Velikim. Najznamenitije su njegove bazilike na Sv. Grobu, na mestu rođenja Hristova i na Maslinovoj gori. Od njih imamo samo temelje i opise.
5. Uz duguljastu zgradu za hram zidaju se i okrugle ili mnogougaonecentrične zgrade. Sve su zasvođene kubetom. Prvo se zidaju uz hram za krstionice, zatim za vladarske grobove, ređe za bogosluženja, jer takve zgrade nisu mogle biti dosta prostrane. Njihovo je poreklo na istoku.
 

Sl. 6. Spoljašnji izgled bazilike (Turmanin u Siriji)
 

Sl.7. Unutrašnjost bazilike
 
6. Pokrivanje zgrade kubetom spojeno je sa baziličkim stilom u tzv. vizantijski stil. Jedinstven primer gradnje u tom stilu jeste crkva posvećena Božjoj Mudrosti – Sveta Sofija – koju je digao car Justinijan u Carigradu. Zidana je od 532. do 537. g. Neimari su joj bili Antemios iz Tralesa i Isidor iz Mileta.
Osnova te crkve je skoro kvadratni četvorougao. U svakom uglu njegovom izidan je snažan stub. Ti stubovi su povezani među sobom velikim i smelim lukovima. Na ta četiri luka je položena ogromna kupola sa promerom od trideset i dva metra, i ona pokriva zgradu kao „da se spušta sa neba na zlatnom konopcu“. Lebdi nad zemljom u visini od preko pedeset metara. Na kupoli je urezano uokolo četrdeset prozora. U samom hramu ima osim glavnog dela šest velikih sporednih

 

prostorija. Sa istoka i zapada su pokrivene sa dva polukubeta koja se naslanjaju na glavno kube. Zidovi su iznutra obloženi kamenim pločama raznih boja; velike galerije leže na mnogobrojnim stubovima. Na zapadni deo hrama nastavljeno je prostrano predvorje. Posle dvadeset godina kube je srušeno u jednom zemljotresu i zatim obnovljeno.
Ta zgrada je ne samo dotle, nego i za dalja vremena, najsmeliji neimarski pothvat. Na njega su se mnogi ugledali, no dostigao ga nije niko. Justinijan je imao pravo kada je rekao pri osvećenju svoje zadužbine: „Solomone, nadmašio sam te!“
Lep primer građevine toga stila je nešto mlađa Sveta Sofija u Solunu, zatim San-Vitale u Raveni u Italiji. I Jermenija je bogata takvim građevinama. Valja zapamtiti da osnova vizantijskoga hrama ne mora biti četvorougao, nego je i običniji i zgodniji za gradnju osnov u obliku krsta sa jednakim krajevima (vizantijski krst).
7. U isto vreme sa neimarstvom razvija se i crkveno slikarstvo. Način slikanja i materijal nasleđuje ili prima hrišćansko slikarstvo iz antičke umetnosti. Dok u prvom periodu prevlađuje u slikarstvu simbolika: krst, alfa i omega, riba, pastir dobri, Orfej itd., u ovom vremenu ima nje i dalje, ali se uglavnom slikaju biblijski događaji, mučeničke scene i sl. Uz slikanje bojama izvode se slike poglavito mozaikom.
 

Sl. 10. Mozaik (car Justinijan)
 
Mozaički rad je u tome što se na zidu ili podu slažu u svež malter sitni raznobojni kamenčići ili kocke od obojenoga stakla i tako se izvodi cela slika. Te slike, koje su u antičko doba upotrebljavali za ukras podova, upotrebljene su u hrišćanskom slikarstvu i za ukras zidova u hramovima.
Crkva Svete Sofije prepuna je mozaika, potpuno očuvanih, jer ih Turci nisu uništili kada su tu crkvu pretvorili u svoju bogomolju, nego su ih samo premazali bojom. Mnogo bolje su očuvani mozaici na zapadu (Ravena). Od Justinijana, odomaćuje se u ikonografiji vizantijski stil, koji prelazi i na zapad. Po tome stilu slikari se drže strogo ustanovljenih pravila za lice, odelo i događaje koje slikaju. Lica se odlikuju mirnom dostojanstvenošću, pa i ukočenošću bez života, odela su bogata i u bojama, pozadina zlatna. Od IV veka se svetitelji slikaju sa oreolom ili nimbusom, koji je pre upotrebljavan na slikama bogova i vladara. – Plastika (reljefi) sreće se mnogo na sarkofazima. – Posebnu granu slikarstva sačinjava ilustrovanje knjiga. Početna slova (inicijali) u pojedinim poglavljima su rađena crvenom bojom (minium) i šarana su cvećem, pticama i simbolima. U tekst su umetane sličice koje su dobile kasnije naziv minijature. – Valja napomenuti da hrišćani nisu negovali svoje slikarstvo samo umetnosti radi, nego „da bi oni koji ne znaju čitati svete knjige, gledajući na slike, poučili se o vrlim ocima koji su pravo služili pravome Bogu“.

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *