LITURGIKA

 

LITURGIKA
 
POJMOVNIK PRAVOSLAVNOG BOGOSLUŽENJA.
 
1. POJAM LITURGIKE
 
Prethodne napomene
 
„Liturgikom“ se naziva bogoslovska nauka koja za svoj predmet ima učenje o hrišćanskom bogosluženju, u kome prvo mesto zauzima Božanstvena Liturgija. Reč „Liturgika“, kao izvedena od „Liturgija“ potiče od grčkih reči „λειτος“ što znači narodni, društveni, „opšti“; i „εργον“ što znači „delo“. Tako dakle reč „liturgija“ je kod starih Grka označavala „opšte delo“, društvenu službu koja je vršena za narod ili uz učešće naroda. Ovaj termin se upotrebljava i u Starom i u Novom Zavetu, mada ne u istom smislu. U Starom Zavetu reč liturgija označavala je društveno služenje kod skinije u čast Boga i na korist naroda (vidi: 2.Dn. 35,3). U Novom Zavetu ovaj termin se odnosi na Zaharijino služenje u Jerusalimskom hramu (Lk. 1,23); dalje na služenje kod Skinije u kojoj su sasudi pokropljeni krvlju Hristovom (vidi Poslanicu Jevrejima); na služenje Hrista Spasitelja, Koji je sveštenik Posredstvom svakog svog služenja bližnjem (2. Kor. 9,1; Jev. 12,24).
Reč Liturgija se posebno jasno vezuje za Evharistiju kod Klimenta Rimskog (drugi vek) u njegovoj Prvoj poslanici Korinćanima, gde se služenje apostola, episkopa i prezvitera označava terminom „savršavati pronošenja i liturgije“. Odatle je ovaj termin bio primljen za označavanje našeg evharistijskog bogosluženja Božanstvene Liturgije. Ovim nazivom ukazuje se na „društveni“ karakter hrišćanskog bogosluženja kao „opšteg dela“ u kome svi treba da učestvuju. U širem smislu reč „Heggsšruih“ označava svaku službu koju je sveta Crkva ustanovila u slavu Triipostasnog Boga.
Zato je Liturgika nauka o hrišćanskom bogosluženju uopšte. Termin „liturgijski“ označava nešto što se odnosi na bogosluženje uopšte, a ne samo na Božanstvenu Liturgiju.
Dakle, „Liturgika – kako ukazuje arhimandrit Gavrilo – razmatra hrišćansku veru upravo u pogledu toga kako ova vera treba pravilno i na zakonitim osnovama spolja da se izražava, u društvu mnogih ljudi koji su međusobno povezani u jedno blagodatno carstvo Hristovo, ili u Crkvu Boga Živoga (2.Kor. 6,16). A Crkva, ili zajednica onih koji veruju u Isusa Hrista i drže hrišćansku veru, treba, kao prvo da pokaže u sebi unutrašnji duh te vere, a kao drugo treba da poučava i hrani pobožne duše verujućih: zato ona ima sveštene radnje i obrede… Znači Liturgika treba da se bavi razmatranjem toga kako se hrišćanska vera izražava u sveštenim radnjama i obredima Crkve kao zajednice verujućih.
Ali mi znamo da postoje različite takozvane hrišćanske crkve, zbog različitosti njihovih ispovedanja vere; stoga Liturgika treba da bude i jeste nauka o bogosluženju Pravoslavne Crkve. Shodno tome, kada govorimo o bogosluženju, mi treba da govorimo isključivo o bogosluženju Pravoslavne Crkve. Ovaj naziv će našoj nauci pristajati samo onda, kada razmatra (proučava) i objašnjava bogoslužbeni čin Pravoslavne Crkve, kada pruža određeni pojam o svakoj sveštenoj stvari i svakoj sveštenoj radnji koja ulazi u sastav bogosluženja, a isto tako i o svakom crkvenom činu, ukazujući istovremeno, po mogućstvu, i na vreme njihovog nastanka, na uzrok ili sveštenu nameru njihovog uvođenja u krug bogosluženja, na njihovu duhovnu vrednost i duhovno-tajanstveno značenje“.[1]
Liturgika kao nauka može da ima različite pristupe. Pošto obuhvata čitav niz oblasti crkveno-bogoslužbenog života, deli se na nekoliko grana. U udžbenicima Liturgike može se pronaći: 1. istorijsko-arheološki pristup; 2. obredni ili ustavni; i 3. bogoslovski.
1. Istorijsko-arheološki metod Liturgike kao nauke odnosi se na čvrsto uspostavljene oblike bogosluženja i njegov poredak koji Liturgika treba da objasni. Istorijski pristup trudi se da ukaže na to odakle određeni oblik bogosluženja potiče, kako se menjao i kada je konačno ustanovljen. Uz korišćenje istorijsko-arheološkog metoda, lakše nam je da shvatimo unutrašnji smisao bogoslužbenih formi, koje potvrđuje autoritet starine. Dalje, ovaj pristup osvetljava postepeni razvitak i menjanje bogoslužbenih činova, pojanja, crkvenih predmeta, odeždi, različitih stilova crkvene arhitekture, ikonopisa i sl.
Iako u nekim priručnicima za Liturgiku nailazimo na shvatanje prema kome se crkveni obredi izjednačavaju sa dogmatima, budući da su i određeni oblik bogosluženja, i određeni obred ušli u opštu upotrebu kao rezultat saborne odluke, ipak, mi treba da imamo u vidu to da je crkvene obrede uopšte stvarala istorija i da su oni potčinjeni zakonima istorijskog razvitka. Unutrašnji život svete Crkve proizveo je ovaj ili onaj običaj ili obred, koji je na kraju dobio priznanje od strane Crkve.
Primera radi navešćemo objašnjenje „malog vhoda“ na Liturgiji, onako kako ga mi danas tumačimo. Mali vhod označava izlazak Gospoda Isusa Hrista na propoved, dok svećnjak simvoliše svetog Jovana Krstitelja. U praksi se najpre pojavio obred, pa tek onda njegovo objašnjenje. Kako se pojavio mali vhod? Mali vhod predstavlja istorijsku pojavu, čiji je nastanak bio izazvan potrebama ondašnjeg crkvenog života. Za vreme malog vhoda u starini su prenosili sveštene sasude sa mesta gde su čuvane, ili đakonika, u crkvu, jer je zapravo u tom trenutku započinjao najvažniji deo Liturgije. Vremenom, taj običaj, izazvan nuždom, postao je obred, a zatim je dobio i simvoličko značenje.
2. Drugi pristup, ustavni ili obredni, kao cilj postavlja izučavanje našeg pravoslavnog bogosluženja isključivo u granicama današnjeg crkvenog ustava ili Tipika, to jest onih pravila i obreda koje mi koristimo i kojima se rukovodimo radi što skladnijeg, ispravnijeg i molitvenijeg obavljanja bogosluženja. Često se događa da se ograniče samo na ovo, ali istovremeno, ukoliko je moguće, ovde je neophodno da se obrati pažnja i na istoriju razvitka samog ustava, Tipika, onako kako se on postepeno formirao, bogatio i konačno kako su utvrdio u svom sadašnjem obliku.
3. Bogoslovski pristup Liturgici sastoji se u tome da se Liturgika ne razmatra samo kao predmet istorijskog ili arheološkog porekla i sadržaja, pa čak ni samo kao skup pravila koja regulišu obavljanje bogosluženja prema uputstvu Tipika, nego da se prihvati učenje o našem bogosluženju i da se ono tretira kao bogoslovska disciplini. Zašto Liturgika treba da se doživljava upravo tako? Zato što nam bogoslužbeni tekstovi, posebno „Trojični“ kanoni, živo i slikovito saopštavaju veliku istinu „Trojične Jedinice“, Trojednog Božanskog Bića; a „Bogorodični“, među kojima se posebno izdvajaju „dogmatici“, pripovedaju nam o velikoj tajni vaploćenja Sina Božijeg od Nenevesne i Prečiste Djeve Marije, govore o dogmatu „svagdadevstvenosti“ koji Crkva ispoveda i sadrže drute bogoslovske istine.
Treba primetiti da bogoslužbeni tekstovi u sebi sadrže bogatstvo bogoslovske misli, naročito u oblasti dogmatike, a i moralnog bogoslovlja, pa bi se na osnovu tog materijala mogla stvoriti čitava disciplina pod nazivom Liturgijsko bogoslovlje. Nažalost, bogoslužbeni materijal je u tom pogledu slabo izučavan i obrađivan. Postoje doduše neka dela posvećena ovom pitanju, na primer, „Lekcije iz Liturgijskog bogoslovlja“ episkopa Venijamina (Milova),[2] „U svetu molitve“ protojereja Mihaila Pomazanskog[3] i dr.
 
Predmet i zadatak Liturgike
 
Zadatak Liturgike je naučno objašnjavanje spoljašnjih oblika bogosluženja uspostavljenih u hrišćanstvu. Oblici bogosluženja mogu se razmatrati: 1. sa dogmatskog, simvoličkog i moralnog aspekta; 2. sa praktične tačke gledišta, koliko su određeni oblici bogosluženja primenjivi u životu, i 3. sa istorijske tačke gledišta.
U zapadnom hrišćanstvu, u rimokatoličkoj liturgici, prihvaćen je praktični pristup izučavanju bogosluženja. Ovo se objašnjava karakterom rimokatolicizma, kao „religije forme“. Celovitu predstavu o bogosluženju i njegovoj istoriji katolički liturgičari do skora nisu davali. Istina, neki naučnici su početkom (dvadesetog) veka počeli da sistematizuju bogoslužbeni materijal na osnovu istorijskih činjenica. Ipak, katolička crkva je posle Drugog Vatikanskog koncila, počev od šezdesetih godina dvadesetog veka, stupila na put reformi. Zato je njihovo bogosluženje bilo reformisano, uvedeni su novi običaji, Presto je premešten na sredinu hrama, oni koji se mole sede okolo, dok sveštenstvo stoji ili sedi leđima okrenuto oltaru, a licem narodu. Na takvim bogosluženjima upotrebljavaju se ne samo orgulje, nego se dopušta upotreba i gitara i drugih instrumenata, a takođe ima i vokalnih nastupa. Na taj način rimokatolicizam je pošao putem protestantizma. Rimokatolici sada mogu u bilo koje vreme da izvrše promenu u bogosluženju, u zavisnosti od okolnosti. Mi znamo za susrete rimskog pape sa različitim predstavnicima inovernih, on je učestvovao u moljenjima čak i sa nehrišćanima, na primer sa paganima, judejcima i muslimanima.
Teoretski pristup je više zastupljen u protestantskoj liturgici. Protestantizam je sebi prisvojio pravo da stvara različite sisteme bogosluženja, koji se tobože nalaze u saglasnosti sa onim što su ustanovili Hristos i apostoli. No, protestanti odbacuju predanje i forme, smatrajući ih za balast. Stoga njihova bogosluženja predstavljaju skupove na kojima se čita Sveto Pismo, propoveda i pevaju duhovne pesme. U poslednje vreme, pošto je protestantizam sklon ujedinjavanju sa različitim denominacijama, njihovo bogosluženje dobija karakter ekumenističkih molitava, u kojima često učestvuju ne samo hrišćanske veroispovesti, nego i nehrišćanske. Na takozvanim „ekumenističkim susretima“ koje organizuje „Svetski Savet Crkava“ dolazi do ekumenističkih molitava u kojima sada, nažalost, često uzimaju učešće ne samo protestanti, sektaši i druge nehrišćanske religije, nego i pojedini pravoslavni učesnici tih susreta.
Glavni zadatak pravoslavne Liturgike sastoji se u objašnjavanju bogosluženja Pravoslavne Crkve, to jest u objašnjavanju sastava i sadržaja svih oblika bogosluženja. Kako pravilno ukazuje arhimandrit Gavrilo: „prilikom objašnjavanja bogosluženja treba jasno ukazati na ideju da vidljiva dejstva i stvari koje su povezane sa savršavanjem ove ili one Svete Tajne, jesu znaci ili oruđa nevidljive blagodati Duha Svetoga, i provodnici te blagodati u našu dušu; ako Liturgika objašnjava sastav i sadržaj različitih molitvoslovlja, različitih oblika zajedničkog bogosluženja, ona treba da pokaže kako sve ove crkvene službe, bez obzira na njihovu prilagođenost različitim potrebama i okolnostima u zemaljskom životu hrišćanina, imaju jedno glavno značenje i jedan suštinski cilj – da nas što je moguće češće oslobađaju od zemaljske sujete i umiruju naš um i srce u Bogu, da što je moguće češće odvajaju naš duh od svega zemaljskog i svetskog i ustremljuju ga ka gornjem i Božanskom“.[4]
Kroz pravoslavno bogosluženje, kako dalje ukazuje arhimandrit Gavrilo, mi ulazimo u živo opštenje sa Bogom, a to je, sa svoje strane, priprema vernih za večno opštenje sa Njim u budućem životu veka koji dolazi, priprema za blaženstvo za koje je čovek i stvoren. Stoga je u Liturgici neophodno da se objašnjavanju crkvenih službi pristupi sa različitih strana: sa teorijske, simvoličke, duhovne i mističke, to jest da se u čulnom razume natčulno, da se „od materijalnog ushodi ka sozercanju duhovnog, da se u Svetim Tajnama zemaljske Crkve vidi začetak nadnebeskih tajinstava, da se u molitvenom služenju našem Gospodu vidi početak i praslika našeg večnog služenja na nebu, da se u stajanju pred Oltarom vidi početak slavnog stajanja pred Gospodom u životu budućeg veka, a u psalmopojanju onih koji su od zemlje rođeni slika neprestanog pojanja višnjih sila“.[5]
Pri tome, Liturgika treba da predstavlja tumačenje bogosluženjai sa dogmatske, moralne i istorijske strane, jer će nam bez takvog pristupa izlaganju i izučavanju bogosluženja mnogo šta u njemu izgledati nejasno, neshvatljivo i bez autoriteta.
Uz objašnjenje bogoslužbenih činova Pravoslavne Crkve, Liturgika treba da nam ukaže i na njihovo poreklo. Za pravoslavnog čoveka važno je da zna odakle potiču svi crkveni bogoslužbeni činovi, ko ih je sastavio, u kom obliku su savršavani u drevnoj Crkvi i kako su došli do nas. Ako je u njima bilo izmena, kakve su to izmene bile i kako je do njih došlo? Jer, ako znamo istoriju postepenog razvitka i dopunjavanja crkvenih službi, biće nam lakše da ih protumačimo i objasnimo onima koji to ne znaju, ali pokazuju interesovanje za ovo pitanje. U današnje vreme često i među pravoslavnima, a posebno među inovernima, odnos prema našem pravoslavnom bogosluženju često je nedobronameran. Sektaši napadaju naše bogoslužbene činove, govoreći da se oni danas obavljaju drugačije nego u drevnoj Crkvi. Ukazuje se na to da je u vizantijskom periodu tobože uvedeno mnogo suvišnog, pompeznog rituala, posebno kada su u pitanju skupoceni ukrasi crkvenih predmeta, bogoslužbene odežde i različite ceremonije. Da bi se urazumili zabludeli, ili da bi se naši pravoslavni sačuvali od takve sablazni, Liturgika treba da pokaže kako svi bogoslužbeni činovi, u svojim suštinskim elementima, vode poreklo iz najdublje hrišćanske starine. Oni su ostali onakvi kakvi su bili u drevnoj Crkvi.
A pošto Crkva živi svojim blagodatnim životom, onda se i bogosluženje u nekim svojim elementima dopunjavalo i razvijalo. Sastavljane su nove službe novoproslavljenim svetiteljima, pojavljivali su se novi činovi i molitve za različite potrebe itd. Crkvena arhitektura takođe je doterivana kako bi hramovi spolja bili što lepši, dok su iznutra ukrašavani ikonopisom i, na primer, naročitim kutijama [kijotima, okovima] za čuvanje pojedinih posebno poštovanih ili proslavljenih ikona. Sa svoje strane revnosni hrišćani su hramove darivali i ukrašavali dragocenim ikonama, crkvenim predmetima i odeždama. Ti ukrasi nisu predstavljali osnovni cilj, nego je glavno bilo stremljenje da se bogosluženja, posebno Božanstvena liturgija, obavljaju u odgovarajućim uslovima, koji dolikuju svetosti ovih službi. Stoga su se usrdni hrišćani trudili da za hram, za bogosluženje, za dar Bogu prinesu ono najdragocenije i najlepše što imaju.
Dakle, svaki pravoslavni hrišćanin treba makar ukratko da poznaje istoriju i poreklo bogosluženja, kako bi prilikom učešća u zajedničkom bogosluženju mogao jasno da shvati njegov tajanstveni smisao, jer bez toga neće znati kako i zašto se ono savršava, niti će razumeti njegovo značenje.
Izučavanje Liturgike je u još većoj meri neophodno pastiru Crkve, a naročito onima koji se spremaju da postanu pastiri. Jer pastiri su dužni ne samo da crkvene službe obavljaju sa potpunim poznavanjem i pobožnošću, nego da istovremeno uče i svoju pastvu, da umeju sve da joj objasne, i da onima koji se interesuju ukažu na to gde mogu da pronađu detaljnije objašnjenje svega što im je potrebno.
Liturgika, kao bogoslovska nauka, i pri tome praktična, u tesnoj je vezi da svim srodnim bogoslovskim naukama. Tako, ona je povezana sa Dogmatskim bogoslovljem, iz koga crpe svoj sadržaj. Kao i Dogmatika, ona objašnjava dogmatske istine koje se očigledno otkrivaju u bogosluženjima, u Svetim Tajnama i obredima, ili, kada je reč o oblicima izražavanja bogopoštovanja, Liturgika pokazuje načine ugađanja Bogu molitvama, postovima itd. Ona takođe ukazuje kako apstraktna moralna pravila treba primenjivati u životu, čime je povezana sa Moralnim bogoslovljem. Omilitici Liturgika daje materijal za crkvene propovedi. Liturgika je u stalnoj vezi i sa Crkvenom istorijom, kojoj se obraća radi objašnjavanja bogosluženja. Tako se može jasno videti da između bogosluženja, kojim se bavi Liturgika, i drugih elemenata duhovno-religioznog i hrišćanskog života, to jest između vere, kojom se bavi Dogmatika, i hrišćanskog praktičnog života, kojim se bavi Moralno bogoslovlje, postoji tesna veza.
Naše pravoslavno bogosluženje predstavlja izraz naših religioznih doživljaja, naših duhovnih osećanja, naše vere u Trijednog Boga, naše pobožnosti. Takav pristup i takvo usmerenje u Liturgici naziva se latreutičkim, od grčke reči ???????, što znači „služiti“, klanjati se Triipostasnom Bogu.
Osim toga, u bogosluženju se može videti svetotajinski cilj, budući da nas ono prisajedinjuje iskupljujućem podvigu našeg Spasitelja i da predstavlja provodnik blagodati u svet i do pojedinih verujućih.
Dalje, bogosluženje ima i didaktički, to jest poučni karakter. Naš bogoslužbeni krug sadrži ogromno bogatstvo pesama koje su isprepletene sa čitanjem Svetog Pisma Starog i Novog Zaveta, sa poukama iz svetootačkih dela, asketskih zbornika i žitijne literature, odakle se može izvući veliko duhovno bogatstvo znanja. Na taj način bogosluženje predstavlja izvor bogopoznanja i pruža mogućnost produbljivanja svojih poznanja u bogoslovlju. U datom slučaju Liturgika je potpuno povezana sa Patristikom. Patristika se bavi izučavanjem razvitka hrišćanske bogoslovske misli kod raznih crkvenih pisaca i učitelja Crkve u razna vremena, i ne treba da bude odvojena od liturgijskog bogoslovlja. Otkrivanje sadržaja svetootačkih dela bogati naše bogoslovsko znanje i daje nam materijal za istoriju i sistem pravoslavnog bogoslovlja.
Naročito mnogo možemo da dobijemo iz pesama Oktoiha, iz njegovih stihira i dogmatika, koji se pevaju na „Gospodi vozvah“ i na „i ninje“, u kojima se izlažu misli o vaploćenju Sina Božijeg, o iskupljenju čoveka, o svagdadevstvenosti Presvete Bogorodice i slično. Antifoni nedeljnih službi takođe nam daju bogat materijal za učenje o Duhu Svetome. U Posnom Triodu nalazimo materijal koji nam objašnjava pojavu greha u čoveku, govori nam o borbi protiv njega, o postu i molitvi. Cvetni Triod nam priča o vaskrsenju Hristovom. Druge bogoslužbene knjige takođe sadrže bogat bogoslovski materijal.
Autori bogoslužbenih pesama, to su duhovni učitelji i nadahnuti pesnici koji izlažu svoje učenje po različitim dogmatskim pitanjima, baš što crkveni pisci-bogoslovi svoje učenje izlažu kroz bogoslovske traktate.
Arhimandrit Kiprijan (Kern) ukazuje na to da „bogosluženje u najširem smislu te reči, to jest pesme, čitanje iz Svetog Pisma i poučnih otačkih knjiga, neiscrpno bogatstvo našeg ikonopisa i simvoličkih dejstava prilikom savršavanja Svetih Tajni, svakodnevnih službi i uopšte prilikom bogosluženja, isto kao i narodna mudrost koja se ogleda u običajima povezanim sa pojedinim praznicima i bogoslužbenim činovima – sve to predstavlja izvor našeg bogoslovskog poučavanja i bogopoznanja“.[6]
 
Podela Liturgike kao nauke
 
Liturgika se obično deli na opštu i posebnu.
Opšta Liturgika razmatra bogosluženje kao ustanovu uopšte, izlaže njegove teorijske osnove, opisuje istoriju njegovog nastanka i razvitka, govori o sastavnim delovima bogosluženja, Svetim Tajnama, molitvama, pojanju, čitanju Svetog Pisma, poučavanju i različitim simvoličkim obredima i radnjama koje ih prate, govori o onima koji obavljaju bogosluženje, o sveštenstvu i osobama koje služe u crkvi, o mestima i vremenu obavljanja bogosluženja, o crkvenoj arhitekturi, o ustrojstvu hrama, o sveštenim slikama i odeždama, o bogoslužbenim sasudima i knjigama.
Posebna Liturgika bavi se izučavanjem pojedinih bogoslužbenih činova – svakodnevnih, prazničnih, velikoposnih, Svetih Tajni, vodoosvećenja, osvećenja hramova, pogreba upokojenih i njihovog pominjanja.
Liturgika uopšte, a naročito pravoslavna Liturgika, u velikoj meri je arheološka nauka. Eto zbog čega je ranije u višim duhovnoškolskim ustanovama ona neretko bila sjedinjena sa katedrom crkvene arheologije, što je ponekad slučaj još i danas.
Liturgika, pogotovo posebna, veoma je slabo razrađena kao nauka, donekle zbog nedostatka starih svedočanstava o pojedinim bogoslužbenim činovima, a donekle zato što je za predmet Liturgike dugo vremena smatrano da spada u praktičnu-primenjenu oblast.
Glavni izvor na osnovu koga se može dokazati da naše pravoslavno bogosluženje potiče od Gospoda Isusa Hrista predstavlja Sveto Pismo Novog Zaveta. Gospod naš Isus Hristos je Svojim dolaskom na zemlju okončao Stari Zavet. Ali On i Njegovi učenici nisu ukinuli sve elemente Starog Zaveta, pa su tako prvi hrišćani, poreklom Judejci, produžili da službu Bogu obavljaju u starozavetnom hramu, da odlaze u hram i mole se Bogu u određene sate. Ipak, hrišćani su postepeno počeli i sami da se sabiraju na molitvu, naročito radi obavljanja sada već novozavetnih bogosluženja. Tako u svetom Jevanđelju imamo zapovest Gospodnju, datu na Tajnoj Večeri, da se Njemu za spomen savršava Evharistija. U Jevanđelju postoji zapovest o krštenju. U Delima apostolskim se priča o tome kako su apostoli Petar i Jovan bili poslani u Samariju i kako su kroz polaganje njihovih ruku Samarjani dobili Duha Svetoga (jer prethodno bejahu samo kršteni), što predstavlja Svetu Tajnu miropomazanja. Temelj Svete Tajne osvećenja jeleja takođe su položili apostoli (vidi poslanicu sv. apostola Jakova). Dakle, iz Svetog Pisma i Svetog Predanja vidi se da glavni elementi našeg bogosluženja potiču od Gospoda našeg Isusa Hrista i Njegovih učenika. Istina, ovi izveštaji su veoma šturi, ali oni mogu biti dopunjeni iz drugih sačuvanih spomenika koji čine Sveto Predanje. Ovde spadaju: pravila svetih apostola, odredbe Vaseljenskih i pomesnih sabora i kanonske poslanice Svetih Otaca.
 
Prvi izvori za Liturgiku
 
Prve izvore za pravoslavnu Liturgiku predstavljaju sledeća svetootačka dela:
„Katiheze“[7] svetog Kirila Jerusalimskog (+386. god). Sveti Kiril objašnjava simvoliku Svetih Tajni krštenja, miropomazanja i Evharistije.
„O crkvenoj jerarhiji“, delo koje se pripisuje svetom Dionisiju Areopagitu, a potiče sa početka petog veka. U njemu se govori o Liturgiji, o nekim Svetim Tajnama, o postriženju u monaštvo i drugo.
„O Svetim Tajnama“ svetog Amvrosija Milanskog (+397. god). Sveti Amvrosije ima prilično velik značaj u istoriji bogosluženja svete Crkve, naročito na Zapadu.
„O predanju Božanstvene Liturgije“ svetog Prokla patrijarha Konstantinopoljskog (+447. god).
„Mistagogija“ svetog Maksima Ispovednika (+662. god). On objašnjava simvoliku hrama i Liturgije. To je prvo vizantijsko tumačenje. U svojim objašnjenjima često se poziva na traktat „O crkvenoj jerarhiji“ koji se pripisuje svetom Dionisiju Areopagitu.
„O božanskom sveštenodejstvu“ svetog Sofronija, patrijarha Jerusalimskog (1*644. god). Svetitelj daje detaljno tumačenje^svega što se obavlja na božanskim službama. Osim toga, on je jedan od prvih pesnika čiji su tripjesneci ušli u sastav Posnog Trioda, a takođe i Cvetnog.
„Sozercavanje crkvenih Tajni“ svetog Germana, patrijarha Konstantinopoljskog (+740. god).
„Tumačenje Božanstvene Liturgije“ arhiepiskopa Solunskog Nikole Kavasile (+1371. god).[8]
„O hramu Božijem i Božanstvenoj Liturgiji“[9] i „O sveštenim činovima“ Simeona arhiepiskopa Solunskog (+1429. god).
Treba primetiti kako gore navedena dela svedoče o tome da o bogosluženju pravoslavne Crkve tokom njegove istorije postoji prilično bogata literatura. Osim ovde pomenutih spomenika iz oblasti tumačenja i objašnjenja bogosluženja, postoje i drugi različiti zbornici i traktati o bogoslužbenim činovima. Takođe, postoje mnogobrojni materijali koji se odnose na zapadno, katoličko bogosluženje, kojih se ovde ne dotičemo.
 
Ruska istraživanja u oblasti Liturgike
 
Bavljenje Liturgikom u ruskim bogoslovskim školama počelo je relativno kasno. U prvo vreme u Rusiji su ovu nauku smatrali za primenjeno-pastirsku, pa su stoga pažnju obraćali ponajviše na ritualno-ustavnu stranu bogosluženja. U osamnaestom i devetnaestom veku u Rusiji je napisano dosta dela iz te perspektive. Budući da Liturgika ima i svoj arheološki aspekt (u vezi sa hramom, ikonama i sl.), u Rusiji su Liturgiku u višim crkvenim školama često spajali sa katedrom crkvene arheologije.
Najbolji sistematski radovi na izučavanju Liturgike kod nas u Rusiji:
„Nova tablica“ arhiepiskopa Venijamina (1870. god).
„Istorijsko, dogmatsko i svetotajinsko objašnjenje Božanstvene Liturgije“ Ivana Dmitrijevskog (1879. god).
„Tumačenje Liturgije“ episkopa Visariona Kostromskog.
„Rukovodstvo za Liturgiku“ ili nauka o pravoslavnom bogosluženju arhimandrita Gavrila. Tver, 1886. godine.
U bogoslovijama su korišćeni udžbenici sledećih autora: Aljhimoviča (1891), Smolodoviča (1869) i najrasprostranjeniji u poslednje vreme Petra Lebedeva (1893).
Postoji niz monografija F. Smirnova „Bogosluženje u apostolsko doba“ i „Bogosluženje od apostolskog doba do četvrtog veka“; N. Odincova: „Poredak zajedničkog i pojedinačnog bogosluženja u drevnoj Rusiji do šesnaestog veka“; A. Dmitrijevskog: „Bogosluženje Ruske Crkve tokom prvih pet vekova“ i „Bogosluženje u Ruskoj Crkvi u sedamnaestom veku“.
Glavni reformator Liturgike i njen osnivač kao nauke bio je doktor crkvene istorije i profesor Moskovske Duhovne akademije Ivan Danilovič Mansvetov (umro 1885). On je pokazao i argumentovao neophodnost primene istorijskog metoda.
Od drugih liturgičara koji su ostavili velik materijal u oblasti velikih liturgijskih istraživanja najistaknutiji su: N. F. Krasnoselcov, A. A. Dmitrijevski, A. P. Golubcov, prof. Lisicin, prot. Kekelidze, prof. Karabinov, a u poslednje vreme naročito mnogo je učinio profesor Kijevske Duhovne akademije M. N. Skabalanovič. Njemu ruska liturgijska škola duguje takav dela kao što su „Tumačenje Tipika“ u tri dela i „Praznici“. Prvi od ovih radova je istorija našeg Tipika, gde on detaljno razmatra i objašnjava svako bogosluženje sa tačke gledišta njegovog nastanka i postepenog istorijskog razvoja. Osim toga on pruža celovit istorijsko-kritički prikaz celokupnog sadržaja Tipika. Ali naročito su vredni njegovi „Praznici“, kojih je ukupno izašlo 6 svezaka. Svaki praznik u posebnoj svesci. Plan sadržaja ovih ogleda: biblijski događaj koji predstavlja osnov datog praznika; geografski i arheološki detalji; bogoslovski značaj događaja; zatim se navode svetootačke reči posvećene prazniku; ukazuje se na postepeni istorijski razvitak praznika. Dalje sledi celokupan bogoslužbeni materijal na crkvenoslovenskom, koji je dat uz ruski prevod i odgovarajuće primedbe i objašnjenja. Skabalanovič čak poredi pravoslavno bogosluženje sa bogosluženjem drugih veroispovesti, ukazujući na to kako se kod njih obeležavaju isti ti praznici. Nažalost, zbog rata 1914. godine i katastrofalne revolucije u Rusiji njegovo genijalno delo nije dovršeno, nego je izašlo samo šest svezaka.[10]
 


 
NAPOMENE:

  1. „Rukovodstvo po Liturgike“ arhim. Gavrila. Tverь, 1886, str. 3-4.
  2. Brisel, 1977.
  3. Džordanvil, 1957.
  4. „Rukovodstvo po Liturgike“ arhim. Gavrila. Tverь, 1886, str. 14
  5. Isto, str. 15
  6. „Liturgika“. Pariž, 1964, str. 5.
  7. „Katiheze“ – 24 besede, od kojih je jedna uvodna („prokatiheza“), zatim 18 katiheza namenjenih onima koji se pripremaju za krštenje (oglašeni ili katihumeni) i 5 „mistagoških katiheza“ za novokrštene.
  8. Na srpskom: „Beseda“ Novi Sad. Prevod sa grčkog: S. Jakšić (2002).
  9. Na srpskom u zborniku: „O Liturgiji“. „Trojeručica“, Misionarski i duhovni centar manastira Hilandara. Prevod sa crkvenoslovenskog: Mladen Stanković (1997).
  10. Zalaganjem arhiepiskopa Averkija ove sveske je ponovo izdao Sveto-Trojicki manastir u Džordanvilu. Štampane su kao prilog Trojickom kalendaru počev od 1976. godine.

5 komentar(a)

  1. Veoma lepo objašnjenje. Hvala

  2. Mirjana Medulović-Marinković

    Gde može da se kupi ova knjiga LITURGIKA?

  3. Da li se đakon sahranjuje obučen u stihar i orar?

  4. Da li neko može postati djakon i bez svršene bogoslovije..a da se ispoštuju svi uslovi redom…čteč….ipodjakon i inda naravno djakon?Hvala najlepše

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *