IV. PRESTANAK BRAČNE VEZE
A) Prestanak braka bez presude
1) Opšte naređenje
§ 79
Po pravilu brak prestaje smrću bračnog druga (§ 80).
U pogledu prestanka braka izjednačuje se sa smrću: proglašenje bračnog druga mrtvim (§ 81), polaganje monaškog zaveta (§ 82) i rukopoloženje za episkopa (§ 84).
2) Uzroci prestanka
a) Smrt
§ 80
Smrću jednoga od bračnih drugova prestaje bračna veza. Preživeli bračni drug može stupiti u novi brak, ukoliko tome ne stoji na putu bračna smetnja ili zabrana.
Srodnički odnosi iz braka ne prestaju smrću bračnih drugova. Prestanak braka smrću ustanovljuje se upisom u maticu umrlih.
b) Proglašenje bračnog lica mrtvim
§ 81
Brak prestaje, ako nadležna državna vlast, po svojim propisima, proglasi bračno lice mrtvim.
Kao dan smrti uzima i Crkvena vlast onaj dan, koji nadležna državna vlast ustanovi za dan smrti nekoga bračnog lica.
Posledice proglašenja bračnog lica mrtvim ravnaju se po propisu § 80.
v) Polaganje monaškog zaveta
§ 82
Brak prestaje, ako jedno bračno lice sa pristankom svoga bračnog druga a po svojoj slobodnoj volji položi monaški zavet. Ostavljeni bračni drug može stupiti u novi brak, ako nema bračne smetnje ili zabrane.
Prestanak braka polaganjem monaškog zaveta ustanovljuje se odlukom eparhijskog Arhijereja.
§ 83
Za vreme iskušeništva, pre polaganja monaškog zaveta, žive bračni drugovi u strogoj odvojenosti, no brak postoji sve do časa položenog monaškog zaveta.
Dogod monaški zavet nije položen, mogu se bračni drugovi predomisliti i nastaviti život u bračnoj zajednici.
U času polaganja monaškog zaveta bračnog lica mora postojati pismeni pristanak njegova bračnog druga na to; bez ovoga zavet ne važi.
g) Rukopoloženje za Episkopa
§ 84
Brak prestaje ako muž, sa pristankom svoje žene, bude rukopoložen za Episkopa.
Rukopoloženje za Episkopa može se, u takvom slučaju, izvršiti tek pošto žena da svoj pismeni pristanak na to i pošto sama stupi u monaški čin u manastiru druge Eparhije.
Prestanak braka rukopoloženjem za Episkopa ustanovljuje se rešenjem Svetog arhijerejskog sinoda.
B) Prestanak braka po presudi (razvod)
1) Opšta naređenja
§ 85
Valjan brak može prestati, za života oba bračna druga, samo ako ga nadležni Crkveni sud razvede pravosnažnom presudom, na osnovu brakorazvodnih uzroka naznačenih u §§ 88–107.
§ 86
Brak se može razvesti samo po traženju jednog bračnog druga.
Bračni drug, čijom krivicom je nastao brakorazvodni uzrok, ne može tražiti razvod braka, osim ako su oba bračna druga kriva.
Razvod braka može se tražiti samo dotle dok brak nije prestao (§§ 79–84).
§ 87
Ne može se tražiti razvod ništavnog braka nego samo njegovo poništenje, ma se u ništavnom braku pojavili i brakorazvodni uzroci.
2) Brakorazvodni uzroci
a) Preljuba
§ 88
Brak se razvodi zbog preljube krivicom bračnog lica koje svesno i hotimice izvrši polni snošaj sa licem koje nije njegov bračni drug.
§ 89
Uzima se da postoji preljuba:
1) ako žena protiv volje svoga muža, bez opravdanih razloga, napusti bračnu zajednicu i živi od njega odvojeno, van kuće svojih roditelja ili jednoga od ovih, ili van kuće najbližih krvnih srodnika;
2) ako žena, živeći odvojeno od muža, ma i u kući svojih roditelja ili najbližih krvnih srodnika, provodi raskalašan ili sablažnjiv život;
3) ako muž ili žena, živeći odvojeno, drže u kući lice drugog pola, pod okolnostima koje jasno ukazuju na preljubni odnos sa tim licem.
§ 90
Izjednačuje se sa preljubom:
1) ako muž svoju ženu hotimično navodi na preljubu ili je podvodi trećem licu ili je svesno i hotimice izlaže telesnoj pohoti drugih lica;
2) ako jedno bračno lice stupi u novi (prividni) brak, znajući da mu ranije sklopljeni brak još postoji.
§ 91
Zbog preljube svoga bračnog druga ne može tražiti razvod braka lice:
1) koje je svesno navelo svoga bračnog druga na preljubu;
2) koje je pristalo na preljubu svoga bračnog druga;
3) koje je oprostilo preljubu svome bračnom drugu.
Ako bračno lice, posle saznanja o preljubi svoga bračnog druga, ne prekine polno opštenje sa preljubnim drugom, uzima se da mu je oprostilo preljubu.
Svešteno lice ne može oprostiti preljubu svojoj ženi, nego je dužno odvojiti se od nje čim sazna za njenu preljubu i smesta pokrenuti spor o razvodu braka; ako to ne učini, kazniće se za crkvenu krivicu.
b) Rađenje o glavi bračnom drugu
§ 92
Brak se razvodi krivicom bračnog lica koje svesno, s neprijateljskom namerom, dovede u ozbiljnu opasnost život ili telesnu sigurnost svoga bračnog druga, bez obzira na to da li je napadaj izvršilo lično ili posredstvom trećeg lica.
§ 93
Uzima se da postoji rađenje o glavi:
1) ako bračno lice, zatajivši svoju zarazu teškom polnom bolešću ili obmanuvši svoga bračnog druga o prirodi te bolesti, vrši polno opštenje sa svojim bračnim drugom;
2) ako jedan bračni drug upotrebljuje protiv drugoga podmukla sredstva, za koja zna da mogu ozbiljno škoditi zdravlju njegova bračnog druga;
3) ako jedan bračni drug svesno i hotimično propusti otkloniti od svoga bračnog druga ozbiljnu opasnost za život ili zdravlje, za koju zna da preti njegovom bračnom drugu sa treće strane, a on je može otkloniti bez veće opasnosti po sebe.
Neće se uzeti da postoji rađenje o glavi, ako je delo protiv života ili telesne sigurnosti bračnoga druga izvršeno u stanju duševnog rastrojstva ili pomućenja svesti, ili ako učinilac nije mogao shvatiti prirodu i značaj svoga dela, ili je delo učinjeno u nužnoj odbrani života ili samo iz nehata.
Razvod zbog rađenja o glavi ne može tražiti lice koje je krivicu svome bračnom drugu oprostilo. Uzima se da je bračno lice oprostilo krivicu svome bračnom drugu, ako je s njim produžilo polno opštenje i po saznanju da mu je ovaj radio o glavi.
v) Hotimičan pobačaj
§ 94
Brak se razvodi krivicom žene koja hotimice pobaci svoj plod ili hotimice i trajno sprečava svoje oplođenje. Pobačaj nije hotimičan kad se izvrši na osnovu odluke lekarske komisije, u svrhu očuvanja života matere.
g) Zlobno napuštanje bračnog druga
§ 95
Brak se razvodi krivicom bračnog lica koje svoga bračnog druga zlobno napusti i proživi od njega odvojeno najmanje jednu godinu i neće, ni na poziv Crkvene vlasti, da se vrati i uspostavi bračnu zajednicu, kroz punu dalju godinu.[1]
Uzima se da je ovako napuštanje bračnog druga izvršeno zlobno:
1) ako muž ženu silom otera od sebe i ne stara se za njeno izdržavanje;
2) ako muž ženu ostavi i ne stara se za njeno izdržavanje;
3) ako žena ostavi svoga muža bez njegova pristanka te mu se više ne vrati, ni na njegov izrični poziv preko nadležnog paroha, da mu se povrati na produženje bračnog života;
4) ako su bračna lica živela odvojeno u smislu § 71 i, posle prestanka razloga navedenih u tome paragrafu, neće jedno bračno lice da se vrati u bračnu zajednicu, ni na izrični poziv svoga bračnog druga preko nadležnoga paroha;
5) ako bračno lice bude osuđeno na kaznu lišenja slobode od najmanje sedam godina.
§ 96
Neće se uzeti da postoji zlobno napuštanje bračnoga druga:
1) ako bračni drugovi žive odvojeno po dokazanom sporazumu ili se, iz poznatih okolnosti, mora zaključiti da su se sporazumno odvojili;
2) ako je bračno lice nečovečnim zlostavljanjem ili stalnim kinjenjem nateralo svoga bračnog druga da ga iz nevolje napusti;
3) ako postoji slučaj preljube po § 89.
d) Nestanak bračnog druga
§ 97
Brak se razvodi zbog nestanka lica koje je napustilo zajedničko bračno boravište i bračnu zajednicu i udaljilo se na nepoznato mesto, te se nije povratilo na produženje bračnoga života niti javilo svome bračnom drugu za vreme od dve godine po svome odlasku.[2]
§ 98
Bračni drug nestalog lica može tražiti razvod braka na osnovu nestanka toga lica, dogod se za njegovo boravište ne sazna.
Ako se nestalo bračno lice ne javi, ni na poziv Crkvenog suda, kroz punu godinu dana, brak se razvodi pod pretpostavkom smrti nestalog lica a bračnom drugu nestaloga dozvoljava se stupanje u novi brak.
§ 99
Bračno lice koje se povratilo pošto je oglašeno za nestalo i brak njegov razveden, može uspostaviti bračnu vezu sa svojim prvašnjim bračnim drugom, koji je sklopio novi brak s drugim licem, samo po pristanku ovoga lica. Radi toga, oba bračna lica moraju sporazumno tražiti da se prethodno poništi novi brak sa trećim licem (§ 12 tač. 7).
§ 100
Ako je bračni drug navodno nestaloga lica znao za boravište nestaloga pa to zatajio i na tom osnovu dobio razvod braka, kazniće se kao preljubnik, ako bi sklopio novi brak za života tobož nestaloga.
§ 101
Razvodu braka na osnovu nestanka bračnog druga nema mesta, ako je nestali proglašen mrtvim od nadležne državne vlasti (§ 81).
U slučaju povratka toga lica nastaju posledice predviđene državnim zakonima i u pogledu njegova braka koji je po § 81 prestao.
đ) Telesna i duševna bolest
§ 102
Brak se može razvesti zbog neizlečive opake zarazne bolesti jednoga bračnog lica, ako ta bolest potpuno onemogućuje svaku telesnu zajednicu sa zaraženim i ako dovodi u životnu opasnost njegova bračnog druga.
Akutna zarazna bolest, ma i najteže prirode, nije uzrok za razvod braka.
Sveti arhijerejski sabor odrediće, na osnovu stručnoga mišljenja zasebnom Uredbom, koje zarazne bolesti i pod kojim uslovima čine brakorazvodni uzrok iz ovoga paragrafa.
§ 103
Brak se može razvesti zbog neizlečivog ludila koje je nastalo kod jednog bračnog lica za vreme braka, ako to ludilo potpuno onemogućuje svaku telesnu i duhovnu vezu sa poludelim i dovodi u životnu opasnost njegovog bračnog druga.
§ 104
Razvod braka zbog telesne ili duševne bolesti može se dozvoliti samo na osnovu veštačkog mišljenja pribavljenog u brakorazvodnoj parnici po propisu §§ 148–156 Postupka za sudove u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
Lica, proglašena za luda građanskim sudom, smatraće se kao luda i pred Crkvenim sudom, dogod se ne dokaže protivno.
e) Moralna pokvarenost
§ 105
Brak se može razvesti zbog takve moralne pokvarenosti bračnog lica, koja potpuno onemogućuje životnu zajednicu, dostojnu tajne braka.
Uzima se da takva moralna pokvarenost postoji, ako bračno lice:
1) izvrši protivprirodno polno delo;
2) ako stalno ne vrši bračnu dužnost iz potpune obesti, a u toku od najmanje jedne godine;
3) ako je osuđeno za zločinstvo ili prestup izvršen posle sklapanja braka i skopčan sa trajnim gubitkom časnih prava;
4) ako namerno i stalno zlostavlja ili kinji svoga bračnog druga, ili u braku inače pokazuje takvo stanje, koje, prema svim prilikama slučaja, čini životnu zajednicu potpuno neizdržljivom, i sve to samo onda, ako se takvo vladanje produži za vreme od najmanje jedne godine (ASBr. 39/zap. 51 iz 1956.).
U slučajevima naznačenim u ovom paragrafu može se presuda o razvodu braka doneti samo jednoglasnim zaključkom sudskog veća.
§ 106
Razvod braka na osnovu § 105 st. 3. ne može tražiti bračno lice, koje je svoga bračnog druga samo navelo ili podstreknulo na kažnjivo ili nemoralno delo, ili ga u tome delu pomagalo ili na takvo delo pristalo.
ž) Otpadništvo od pravoslavne vere
§ 107
Brak se razvodi krivicom bračnog lica koje otpadne od pravoslavne vere, ili primi drugu veru ili veroispovest ili bude konačno isključeno iz crkvene zajednice.
3) Zastarevanje brakorazvodne tužbe
§ 108
Ne može se pokrenuti spor o razvodu braka ako je, od časa kad je lice koje pokreće spor saznalo za brakorazvodni uzrok, proteklo vreme:
1) od šest meseci: kod brakorazvodnih uzroka preljube, rađenje o glavi bračnom drugu i hotimičnog pobačaja;
2) od tri godine: kod telesne i duševne bolesti i moralne pokvarenosti.
Kod zlobnog napuštanja bračnog druga, kod nestanka bračnog druga i kod otpadništva od pravoslavne vere ne nastupa zastarelost.[3]
§ 109
Ako u povedenom sporu o razvodu braka dođe do prekida ili mirovanja postupka (§§ 115 i 116 Postupka za sudove u Srpskoj pravoslavnoj crkvi), ne može se spor o razvodu braka više nastaviti, ako je od časa kad je prestao razlog prekida ili od časa početka mirovanja postupka proteklo vreme duže od jedne godine.
4) Posledice razvoda braka
§ 110
Razvodom brak prestaje: razvedeni bračni drugovi mogu stupiti u novi brak, ukoliko tome ne stoje na putu smetnje, zabrane ili kazne, izrečene u presudi o razvodu braka.
§ 111
Srodnički odnosi iz braka prestaju razvodom samo među bračnim drugovima, ali ne prestaju između ostalih srodnika iz ovog braka (§§ 14–19).
§ 112
Presuda o razvodu braka povlači sobom ove posledice:
1) kod izvršene preljube, osuđuje se preljubno lice redovno na crkvenu kaznu;
2) kod rađenja o glavi bračnom drugu, osuđuje se krivo lice redovno na crkvenu kaznu;
3) kod hotimičnog pobačaja, osuđuje se žena, zbog čijeg pobačaja je brak razveden, redovno na crkvenu kaznu;
4) kod zlobnog napuštanja bračnog druga, osuđuje se lice, koje je bračnog druga zlobno napustilo, redovno na crkvenu kaznu;
5) kod nestanka bračnog druga, bračno lice koje je, znajući za boravište svoga druga, ovo zatajilo i obmanulo Crkveni sud tražeći razvod braka zbog nestanka, kazniće se za crkvenu krivicu, ako posle razvoda braka na osnovu nestanka bračnog druga stupi u novi brak sa trećim licem (§ 100);
6) kod razvoda braka zbog telesne ili duševne bolesti, ne može bolesno lice stupiti u novi brak bez dobivenog razrešenja nadležnog eparhiskog Arhijereja, izdanog na osnovu lekarskog uverenja da je takvo lice ozdravilo;
7) kod razvoda braka zbog moralne pokvarenosti, kazniće se krivac i za crkvenu krivicu.
§ 113
Lice, čiji je brak razveden iz razloga koji povodi za sobom privremeno isključenje iz crkvene zajednice, ne može stupiti u novi brak dok ta kazna traje.
Lice čija su dva braka bila razvedena zbog njegove krivice, može stupiti u novi brak s dozvolom nadležnog eparhijskog Arhijereja uz uslov da izdrži epitimiju, koju će mu isti odrediti (ASBr. 4/Zap. 18 iz 1951.).
§ 114
Razvedeni bračni drugovi mogu ponovo stupiti jedan s drugim u brak samo po opštim propisima za sklapanje braka.
NAPOMENE:
[1] Propisi ovoga stava o rokovima nemaju više praktične vrednosti (Sin. br. 1006 iz 1946. godine i Sin. br. 2098/Zap. 298 iz 1946.).
[2] Propisi ovoga § o rokovima nemaju više praktične vrednosti (Sin. br. 1006 iz 1946. i Sin. br. 2098/Zap. 298 iz 1946.).
[3] Propisi ovog § nemaju više praktične vrednosti (Sin. br. 1006 iz 1946. i Sin. br. 2098/Zap. 298 iz 1946.).
