NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Knjige i izabrani članci » ŠTA JE I DA LI JE UOPŠTE IŠTA – „VIZANTIJSKO“?

ŠTA JE I DA LI JE UOPŠTE IŠTA – „VIZANTIJSKO“?

>
 
U moderna vremena uobičajeno je da se fraza „Vizantijsko carstvo“ odnosi na politički entitet koji je nekada vladao Mediteranskim svetom. Grad nazvan Konstantinopolj ili (na današnjim kartama) Istanvul bio je prestonica te Imperije. „Vizantijska imperija“ nastaje osnivanjem Konstantinopolja u IV veku, na mestu mnogo starije grčke kolonije Vizant. Rimski imperator Konstantin Prvi (+ 337) nazvao je ovo mesto Novi Rim ili Konstantinopolj. On je uredio svoju prestonicu u novom gradu kome je dao ime po sebi. Naslednici Konstantina Prvog su živeli neprekidno u Konstantinopolju do 1204. kada su Krstaši iz Zapadne Evrope, skrenuvši sa svog puta za Jerusalim, osvojili i opljačkali Konstantinopolj. Oni su držali grad do 1261. Kada su Franci isterani, „Vizantinci“ su obnovili „Vizantijsko carstvo“ 1261. Kada su Otomanski Turci zauzeli Konstantinopolj 1453. „Vizantijska imperija“ je prestala da postoji.
Danas obrazovana publika ne razume dovoljno ulogu „Vizantijske imperije“ u Evropskoj istoriji. Konstantinopolj je u ekonomskom, političkom i kulturnom smislu, od svoga osnivanja bio srce Evrope, sve do njegovog neobuzdanog pljačkanja od strane Krstaša. Novi Rim je odoleo jurišima mnogih napadača, braneći Evropu od poplave upada. „Vizantijska imperija“ je cvetala u istm periodu u kome je Zapadna Evropa bila uhvaćena u zamku siromaštva i nasilja. Ne može se ispustiti iz vida činjenica da Konstantinopolj još uvek ostaje zvezda vodilja Pravoslavnog hrišćanstva, vere koja preovlađuje u Rusiji i drugim zemljama, i koja vuče korene iz Vizantijskog iskustva. U naše vreme, s nedavnim promenama u Rusiji, njeni Vizantijski koreni izgledaju relevantniji nego ikada do sada. Uprkos bogatom nasleđu i značajnoj ulozi, dostignuća Vizantijske civilizacije su često, po kratkom postupku omalovažavana: samo ime „Vizantijska imperija“ je ustvari uvreda.
Frazu „Vizantijska imperija“ su skovali i popularizovali francuski učenjaci, poput Monteskije-a (Montesquieu), uticajne ličnosti intelektualnog života XVIII veka. To je isti pisac čije originalno delo „Duh zakona“ je imalo velikog uticaja na osnivače Sjedinjenih Država kada su sastavljali Američki ustav. Kao i drugi mislioci njegovog vremena, Monteskije je uvažavao antičke Grke i Rimljane, koje je oponašao s ogromnim entuzijazmom. Prema tradiciji Zapadne Evrope, koja je dosezala unazad do ranog Srednjeg veka, Monteskije je smatrao Konstantinopoljsku imperiju dekadentnom i korumpiranom. Iako je napisao dugačku istoriju Imperije Konstantinopolja, Monteskije nije mogao da se privoli da za nju upotrebi plemenito ime „Grčka“ ili „Rimska“. Od zastarelog imena „Vizant“ Monteskije je upotrebio reč „Vizantija“. Reč „Vizantija je označavala Imperiju ukazujući na njene navodne karakteristike nepoštenja, dvoličnosti i izopačenosti. Engleski naučnik Edvard Gibon (Edward Gibbon) u svome delu „Slabljenje i pad Rimske imperije“ govorio je o Imperiji posle VI veka, kao o epu neublažene degradacije i pokvarenosti.
Ljudi, koji su živeli u „Vizantijskoj imperiji“ nikada nisu znali ni upotrebljavali reč „Vizantija“. Oni su sebe poznavali, apsolutno ništa više i ništa manje, nego kao Rimljane. Premestivši prestonicu Imperije iz Rima na Tibru u Novi Rim na Bosforu, nazvan Konstantinopolj, imperator Konstantin I je preselio postojeći identitet Rima na novu lokaciju. Dugo pre Konstantina I, ideja „Rima“ je bila dislocirana iz Večnog grada na Tibru. Jer Rimljanin je značilo biti rimski građanin, gde god čovek živeo. Pre imperijalnog perioda, 89. godine, Rimsko pravo je garantovalo rimsko državljanstvo ljudima širom Italije. Nakon toga, državljanstvo se proširilo na sve veći broj ljudi u raznim delovima Imperije. Imperator Karakala je 212. proglasio rimskim građanima sve slobodne ljude u Imperiji, koji su imali pravo da sebe nazivaju – ne samo rimskim podanicima, već – Rimljanima. U toku sledećih nekoliko decenija ljudi su počeli da nazivaju celu Imperiju sva manje „Imperium Romanorum“ (Oblast Rimljana) a sve češće „Romania“ – Rim(stvo).
U provincijama bližim Konstantinopolju, gde je umesto rimskog preovlađivao grčki jezik, ideja Rimskog građanstva i identiteta se dopadala širem krugu stanovništva. Građani koji su govorili grčkim jezikom, ponosili su se time što su Rimljani, na latinskom „Romani“ ili na grčkom „Romeji“. Reč „Romeji“ je tako označavala stanovništvo grčkog govornog područja u Imperiji. Staro etničko ime koje se odnosilo na Grke – „Jelini“, prestalo je da se upotrebljava. Naravno, u antička vremena „Jelin“ je značilo – Grk. Od VII veka pre Hrista pa na ovamo, ako ne i ranije, Jelin je značilo Grk. Iako je Homer nazivao Grke drugim imenima, Herodot, Perikle, Platon i Aleksandar su bili „Jelini“, kao i stanovnici koji su govorili grčki u Rimskoj imperiji u I i II veku posle Hrista. U IV veku po Hristu, u vreme kada je imperija bila hristijanizovana, izraz „Jelin“ je dobio drugi smisao, uobičajeno je bilo da on uključuje ljude koji su još uvek obožavali stare bogove i izučavali filosofiju u nadi da će tako odolevati hrišćanstvu. Imperator Julijan II (361 – 363), koji je pokušao da zaustavi talas hrišćanstva, opisivao je sebe kao „Jelina“. Sa „Jelin“ Julijan je hteo da istakne svoju kombinaciju Neo-platonističke filosofije i obožavanje Olimpijskih bogova.
U poslednjim godinama IV veka imperator Teodosije I (379-395) je hrišćansto proglasio državnom religijom nakon ugušivanja pobune „Jelinskog“ uzurpatora, zapadnjaka po imenu Evgenije. Nakon Teodosijeve presudne odluke sve manje i manje ljudi je želelo da sebe naziva „Jelini“. Četiri veka kasnije reč „Jelin“ je zadržala lošu reputaciju, budući povezana sa religioznim idejama koje su stavljene van zakona i nelojalnošću prema državi. Oni koji su govorili grčkim jezikom našli su da je identitet „Romeji“, umesto „Jelini“, suguran zaklon u promenljivim vremenima. „Romeji“ koji su govorili grčki nastanjivali su Imperiju do njene propasti u XV veku.
Imperija Konstantinopolja uopšte ne bi trebala da se naziva „Vizantijska imperija“. Ako je potrebno specijalno ime, bolje je zvati Imperiju Konstantinopolja imenom „Romejska imperija“ od grčkog „Basileia Romaion“ (Carstvo Romeja).
 
Klifton R. Foks (Clifton R. Fox)
Profesor istorije Tombal Koledža,
(Tomball), Teksas, SAD.
 


Prevod sa engleskog:
prot. Srboljub Miletić

Izvor:
The ROMANS

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *