NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Savremeni izazovi i iskušenja » RASKOL U SLOBODI ILI POROBLJENOSTI?

RASKOL U SLOBODI ILI POROBLJENOSTI?

<p claProtojerej-stavrofor Ljubo Milošević
RASKOL U SLOBODI ILI POROBLJENOSTI?
 
Predsednik Nikolić je pokrenuo staro pitanje raskola „Makedonske pravoslavne crkve“, u juridičkoj terminološkoj suštini u Pravoslavlju nepriznate, a u eklisiološkoj neprepoznate, ili pak nepoznate, Makedonske crkve. Kome je ona nepoznata? Samoj Crkvi, jer ona na određeni način prepoznaje svoje crkve po svoj Vaseljeni. Glava države, ako nije bogoboračka, uvek je imala poseban uticaj na jerarhiju, dok u ovom slučaju po samoj crkvenoj prirodi odnosa našeg Predsednika, ili pak njegove žive crkvenosti privatnog čoveka u njemu, on je i punopravni član SPC koji u svojoj službi može da govori u njeno ime. Shodno tome, on sa legitimnom delatnošću u vezi sa datim pitanjem pokreće mišljenja našeg Patrijarha, episkopa, a što je najvažnije, takvu inicijativu obnarodovano pozitivno ocenjuje zvanični predstavnik (portparol) SPC. Dakle, ni jedna naša upravljajuća strana ne osporava legitimitet kao potrebu da se ovaj mnogogodišnji problem reši, s tim što ima raznih shvatanja ovog problema i mogućih rešenja.
 
Pročitali smo mišljenja naših arhijereja, prvo episkopa šabačkog Lavrentija, a zatim i reakciju-odgovor episkopa bačkog Irineja. Očigledno je da ova dva arhijereja imaju različite stavove u vezi sa raskolom u narodu koji živi na teritoriji današnje politički nepriznate Makedonije, uz politički apsurd da se na tim istim postulatima priznaje da postoji Makedonski narod, u Crkvi i kao „laos“ pod tim imenom.
 
U odgovoru Njegovog Preosveštenstva Episkopa bačkog Irineja, pored svoje dužne episkopske brige da u svojim javnim porukama traži izlaz da se ova neprirodna pojava u Crkvi razreši, da se ona po prirodi pastirske delatnosti kao obaveze leči i izleči, on se udaljava od izvorne tematike i generalizuje svoj odnos pretvarajući ga u ličnosno sagledavanje drugih pojava koje on vidi kao štetne kod svog sabrata arhijereja. Kako je to bilo javno obraćanje uz priznanje da je dozvoljen i drugačiji pristup rešenju, sve je moglo da se saopšti i završi „interno“, tako još više u oči pada superiorno ocenjivanje sposobnosti episkopovanja vl. Lavrentija. Čitajući mnoga druga javna obraćanja episkopa bačkog Irineja stičem utisak da je ovaj put vladika skoro sa nekom nervozom i pritiskom pisao svoj iterum svog starog, u to vreme opravdanog, dijalektičko-analognog pitanja: „Kuda ideš Lavrentije?“.
 
Iako je to opaska, u obraćanju vl. Irineja raduje retko jasna misao ovog episkopa velikog uticaja u SPC, vrlo aktivnog u međucrkvenim razgovorima sa drugim hrišćanskim denominacijama, kada kaže da jedinstvo među Crkvama nije „datost“, nego samo „zadati cilj, ostvariv samo blagodaću Duha Svetoga“. Ovako nešto vrlo retko čujemo, skoro slučajno, i mi ovom prilikom nikako ne smemo da propustimo da to primetimo, nadajući se da ovo nije samo misao koja je pokrenuta momentumom sukoba mišljenja, ili spora sa ep. Lavrentijem. Jer upravo mnogi veruju da je to ta „datost“, posebno u iskušenju sa crkvama formalno sačuvanog apostolskog prejemstva.
 
Vraćajući se pitanju makedonskog raskola, mi ne možemo da ostavimo prostor ni za kakav stereotipni ili školski iskonstruisan kanonski spor, da već nije jasno da on nije eklisiološke prirode, tj. da je on u apsolutnoj slobodi neko kršenje crkvene discipline, kao i to da on nije prvi spor te vrste u istoriji Crkve. Nijedan spor ljudske (akademske) odgovornosti ne može da održi tvrdnju da pomenuti raskol nije plod grubog političkog mešanja svetovne vlasti u život Crkve. Kada je Crkva porobljena, pa i ovakvim raskolom, ona se upravlja ikonomijom koju primenjuje na određeno vreme radi zalečenja rana i neprirodnih pojava, što čini sastavni deo života Crkve da van svoje slobode donosi odluke. Ikonomija je sredstvo kojim se samo trenutno rešavaju problemi, pa ona nikako ne može da bude trajno rešenje. Gledajući na tu činjenicu prvo bi trebalo da se zamisle makedonski jerarsi, a ako se oslanjamo na pastirsku savest ništa manje ni jerarsi Sabora SPC, jer naš opšti poziv je da rešavamo „probleme“ u Crkvi, pritom sećajući se reči uvek nadahnutog sv. Justina Novog da je problem u stvari sam satana.
 
Makedonsko crkveno pitanje je analogno makedonskom teritorijalnom pitanju, problematično sa svom težinom stihije koja nam sedam decenija parališe dostojan i miran život na Balkanu. U ovakvom raspoloženju možemo da se zabarikadiramo u principe i tako još decenijama održavamo ovaj raskol, rešavajući sve druge interese (tuđe), a samo ne Hristove (crkvene). To zaista poražava iskrena osećanja vere u činjenici da je nekoliko miliona ljudi decenijama po suvim kanonima, juridički, prisiljeno da živi van Crkve. Makedonija politički nije spremna da se zarad Grka odrekne tog imena, a i što bi, kada to pitanje za nju održavaju sile sa strane?
 
Eladska ideja, uprkos spočitavanju savremene grčke teologije slovenskim narodima za etnofiletizam, više je od svih zabetonirana na grkofiletističkim vizijama Crkve, i ona jakim nostalgičnim duhom diše u izgubljenoj slavi Romejskog carstva. Upravo na tim postulatima se danas protura uloga „podignute ruke vlasti“ nekadašnjeg slavnog trona Vaseljenske patrijaršije, koji nikako ne ume da se pomiri sa činjenicom da on danas eklisiološki postoji samo na toj istorijskoj časti koja se održava ljubavlju i milostinjom mnogoljudnih pomesnih crkava, kao i uz pomoć jednog velikog naroda jakog državnog uređenja i uticaja na svu Vaseljenu. Nema sumnje da etnofiletizam služi obema idejama, makedonskoj i helenističkoj, i da tu malo čega ima suštinski vezanog za Telo Hristovo među samim narodima.
 
Makedonska ideja ima samo jedan izbor, a to je da se ni manje ni više odrekne svog nacionalnog imena, jer po današnjoj doktrini, tj. raspoloženju grčkih crkava ona ništa neće dobiti sa predznakom „makedonski“. Uloga „majke crkve“, u ovom slučaju Srpske, bi bila ta da vrati jerarhiju makedonske crkve u Zajednicu sa SASaborom arhijereja SPC, dakle u „status“ Makedonska crkva bi imala autonomiju pod kanonskim nazivom Crkve u svetu prepoznatog novog naroda, tog starog apsurda stvaranja jugoslovenskih nacija komadanjem srpskog nacionalnog bića. Utoliko više treba biti odgovoran i uzeti u obzir činjenicu da je naš srpski narod svojim ogromnim ulaganjem (gubitkom) priznao postojanje makedonskog naroda i davno razmenio narodne („diplomatske“) predstavnike. To isto je uradila Rusija sa svojim dojučerašnjim „malorusima“ (Belorusima) koje je vekovima politički negirala, tj. odbijala da prizna da postoji ukrajinski (beloruski) narod. Ovaj realni odnos naroda sledila je i Ruska crkva koja im odmah dodeljuje autonomiju pod nazivom Ukrajinska mitropolija (Beloruska). Naš laos je ujedno i Crkva, dakle na jedan način već je priznao postojanje Makedonske crkve iako zvanična crkvena vlast nema opštenje sa njom.
 
Za makedonsko političko pitanje navodno bi bio veliki uspeh da narod ima i Crkvu koja bi se nazivala makedonska, i on kao takav, makedonski, putem Crkve postao bi poznat svem Pravoslavlju? To bi bilo suštinsko ozvaničenje „makedonskog“. Da li bi to zaista bio slučaj?
 
Uprkos duplim standardima kada se u savremenoj grčkoj teologiji govori o etnofiletizmu, grčka država i Grčka crkva se ovde susreću sa zajedničkim interesima, da ništa „makedonsko“ ne može da bude van političkih granica Grčke i to njima postaje strateški cilj bez mogućnosti odstupanja od takvog stava. U skorijoj budućnosti se ne nazire teološka volja grčkih crkava da samokritički sagledaju i svoj etnofiletizam i smire se do te mere da jednog dana opšte sa arhijerejima „Makedonske mitropolije“, danas nepriznate Makedonske države (osim kao BJR Makedonije po slobodi i samoprepoznavanju, i političkom odnosu UN struktura, priznatog makedonskog naroda). Ali noviji grčki teolozi ne propuštaju priliku da etnofiletizam pripišu svima drugima, a posebno narodima u pravoslavnoj Dijaspori. Oni se svim sredstvima grčevito bore za Dijasporu, apsurdnim juridičkim tehnikalijama nazivajući braću i sestre, sve članove Crkve, još i „varvarima“.
 
U bogoslovskom pojmu slobode čoveka, i njegovog prava na samoprepoznavanje i odnos, znamo da niko ne može da ga uslovljava sa strane, kao ni Crkva, dok teritorija na kojoj živi, naravno, pravno može da se uslovljava. Za grčke patrijaršije je jedino prihvatljivo da se na prostorima „BJR“ Makedonije pojavljuje kanonska crkvena struktura pod nazivom „Ohridska arhiepiskopija“, koja bi kasnije u pamćenju možda ostala kao nekakav „ohridski“ narod. Bilo šta samo da nije „makedonski“! To bi za Grke bila moguća „izlazna strategija“ za ovaj problem, ali za BJR Makedoniju je ovo strateško pitanje i ova „strategija“ nije prihvatljiva. Postoje određene implikacije vezane za integritet političke slobode današnje države Makedonije, tj. da ona možda ne može samostalno da donosi odluke te vrste? Gledajući na tu realnost još jedno pitanje je isto toliko legitimno: koliko slobode uživa crkva u državnoj strukturi punoj haotične borbe za politički opstanak, i da li će ta struktura da toleriše da „crkvene grupacije“ podrivaju koheziju političkog pojma makedonske nacije. Izlišno je da se bilo kome objašnjava zašto je posle „niškog sporazuma“ bukvalno preko noći odbačen dogovor sa SPC na koji se potpisom obavezala crkva makedonskog naroda u raskolu.
 
U svakom teološkom traktatu slatkorečivo i zaneseno se govori o slobodi čoveka a time i slobodi Crkve. O kakvoj slobodi je ovde reč? Jasno je da je tada makedonska vlast rekla NE, kao što to ona čini i sada! To njeno „ne“ vidi se u hapšenjima njenih građana što je najgrublja povreda ljudskih prava, kao i u tome da se na granici te države maltretiraju i ponižavaju klirici SPC. I ko sada tu razmišlja o dušama naroda kojeg smo mi po kanonskoj formalnosti ispisali iz diptiha crkava i objavili da su iz Crkve prosto „nestali“? Država kao i svaka druga hirovita vlast gordosti, pobožna ili crkvoboračka, vlast koja još od vremena Zlatoustog modifikuje pitanje slobode Crkve u njoj, po svojoj potrebi hapsi i maltretira opasne „političke elemente“ (moji navodi), a u ovom „makedonskom“ slučaju ljude iz Ohridske arhiepiskopije. Naravno da je vlast profesionalno sposobna da fabrikuje ulogu crkve u svemu tome, zarad prikrivanja svoje delatnosti, tj. formalnog očuvanja demokratske ideje o religioznoj, nacionalnoj i rasnoj slobodi. Niko ne može da ospori činjenicu da još od 60-ih godina prošlog veka crkvene strukture na teritoriji današnje BJR Makedonije nemaju nikakvu slobodu da donose odluke.
 
A upravo se to zamera u „makedonskom raskolu“, da su njihovi episkopi neki nesavesni i loši ljudi, sa manje etike i morala od agnostika i ateista da ovako progone nedužne ljude „drugačijih“ religioznih ubeđenja. I ovde se postavlja eklisiološko pitanje koje je inficirano ljudskom strašću za teritorijama i vlašću nad njima: da li zaista postoji iskrena želja da se reši makedonski raskol radi najjednostavnije PASTIRSKE brige za narod? Radi eklisioloških razloga, a ne političkih, ili kako to grčke crkve u poslednje vreme kažu – etnofiletističkih?
 
Bilo bi neodgovorno kao i neozbiljno da kažemo da je makedonski raskol eklisiološko pitanje, tj. odnos ličnog neposlušanja praktikovan u potpunoj slobodi bivših klirika SPC. Makedonski crkveni raskol je duboko kompleksno političko pitanje, a ne eklisiološko, i u njegovo rešavanje treba da se sa naše strane uključe državne strukture vlasti i da tako skinu veliku odgovornost SPC pred interesima grčkih patrijaršija. Inicijativa predsednika Srbije Tomislava Nikolića, ako se pravilno prihvati, može mnogo da pomogne SPC i olakša teret odgovornosti; da izbalansira obaveze prema kanonima, kao i interesima tradicionalno prijateljskog grčkog naroda, kome će teško pasti ako se Crkvi objavi da postoji nešto „makedonsko“.
 
Sam teološki pojam etnofiletizma koji je omiljen termin u grčkom bogoslovskom rečniku, tumači se kao eklisijalna devijacija od koje „pate“ slovenski narodi. Ovo je ispit za drevne grčke patrijaršije, koje nikako ne žele da prihvate da bar isto toliko stradaju od tog problema (napomena: grčkim patrijaršijama na teritorijama drugih naroda većinom upravljaju Grci, a mi Srbi osetili smo relativno skoro na svojoj koži i nismo zaboravili aktivnosti „fanariota“), jer sutra bi u toj zdravoj eklisiologiji trebalo da opšte iz jedne svete čaše sa nečim što je sada u celom svetu „makedonsko“.
 
Za Grke bi jedini prihvatljiv izlaz bio da se Makedonci odreknu svog nacionalnog imena, s tim da se ne otvori nova pandorina kutija balkanskih ratova sada nove „ničije teritorije“, što bi bilo apsurdno i preskupo ulaganje za svetu Sabornost Crkve. U trenutnoj geopolitičkoj situaciji to je nerealno i previše politički opasno.
 
Takođe je nerealno gledati na jedan tradicionalno pravoslavan narod kao da on sav postoji „izvan“ Crkve, očekujući samo od nekanonske jerarhije da „poslušanjem“ reši sve kanonske probleme, kao da su jedini problem samo oni i niko više. Realno je da se očekuje od nepriznate makedonske crkve da se vrati u ispravni kanonski status i kao Makedonska mitropolija ili kao autonomna Makedonska Arhiepiskopija opšti sa pravoslavnim crkvama do dostizanja zrelosti za autokefaliju (Postoji i drugi problem u Pravoslavlju u vidu podeljenih mišljenja koja Crkva može da se nazove „Majkom crkvom“, tj. da li se to utvrđuje na osnovu truda i rada uloženih u uzgajanje ili po pukoj formalnosti i istorijskoj časti. Ko uopšte daje autokefaliju?).
 
Da li je realno da trenutno nekanonski episkopi ispovednički i mučenički postradaju za Istinu u borbi sa svojom državnom vlašću? Mislim da je to pitanje vere i podviga, i poziva na žrtvu, dakle nečeg što je iznad uobičajenih ljudskih očekivanja i norme današnje vere (poluvere). I od makedonskih arhijereja to kao zadat uslov ne možemo niti smemo da očekujemo, jer je mučeništvo slobodan izbor.
 


Pripremio:
Ivan Tašić

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *