NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Dijaspora » O GRANICAMA PROSTIRANJA PRAVA VLASTI CARIGRADSKE PATRIJARŠIJE NA „DIJASPORU“

O GRANICAMA PROSTIRANJA PRAVA VLASTI CARIGRADSKE PATRIJARŠIJE NA „DIJASPORU“

Profesor SERGEJ Trojicki
O GRANICAMA PROSTIRANJA PRAVA VLASTI CARIGRADSKE PATRIJARŠIJE
NA „DIJASPORU“
[1]
 
Veliko iskušenje zemaljske vlasti, poslednje i najteže iskušenje kojim je đavo kušao Gospoda (Mt. 4, 3-10), nije mimoišlo ni Njegove sledbenike. Osobito često iskušenju vlasti su bili izloženi predstojatelji Crkve, oni koji su, zahvaljujući određenim okolnostima, bili postavljeni iznad drugih, a među njima, pre svih, pet starih Patrijaršija, i samo je saborna svest Crkve, prosvećena odozgo, stala na kraj ovom tuđem duhu. Tako, početkom petog veka, Kartagenski Sabor je osudio pokušaj Rimskih papa da potčine sebi Kartagensku Crkvu, a nešto docnije III Vaseljenski Sabor je svojim 8. pravilom osudio težnju Antiohijskih patrijaraha da potčine Kiparsku Crkvu. „Da se ne prestupaju pravila Otaca“, glasi odluka Sabora, „da se ne bi, pod vidom sveštene službe, potkrala gordost svetovne vlasti, i da neprimetno, malo-pomalo, ne izgubimo onu slobodu koju nam je svojom krvlju darovao Gospod naš Isus Hristos, Oslobodilac svih ljudi“.
Ipak, nisu svi i nisu uvek pamtili ovaj upozoravajući glas Vaseljenskog Sabora. „Malo-pomalo i neprimetno“ gordost svetovne vlasti potkrala se u prvu po rangu autokefalnu Crkvu – Crkvu Rimsku, i ona je otpala od jedinstva Vaseljenske Crkve. Ovo iskušenje nije mimoišlo ni drugu do nje (IV Vas. Sab. 28) – Carigradsku Crkvu; i u njenoj istoriji često se ispoljavala težnja da sebe postavi iznad autokefalnih Crkava i da tako, nasleđeno od Rimske Crkve, prvenstvo časti pretvori u prvenstvo vlasti. Doduše, na veliku sreću pravoslavnog sveta, ova težnja se, za razliku od Rima, projavljivala samo u pojedinim aktima crkvene politike, i ponekad u teorijama nekih crkvenih političara, npr. u teoriji „prenošenja žezala“, i nikada nije bila uzvedena na nivo crkvenog dogmata, ali i ti pojedinačni akti i teorije naneli su ne malu štetu Pravoslavnoj Crkvi. Krivicu za odvajanje Zapadne Crkve od Istočne[2], što je imalo pogubne posledice po celi hrišćanski svet, snosi ne samo Rim, nego i Carigrad. Višekratno zatvaranje slovenskih Patrijaršija, bugarska i antiohijska shizma – to su samo neke od mnogih činjenica koje su posledica takvog nastrojenja uma. Spoljašnje uniženje Carigradske Crkve, s jedne strane, i uzdizanje Ruske Crkve, s druge strane, nije davalo mogućnost da se ove težnje ispolje u većoj meri, ali čim je Ruska Crkva dospela u poteškoće, „isprazna ovosvetska gordost“ se ponovo krišom uvukla u Carigradsku Crkvu, i ona ponovo pokušava da „prestupi granice koje su postavili Oci i Sabori“.
Ova težnja se ispoljila u vidu novoizmišljene teorije o obaveznom i isključivom potčinjavanju Carigradskoj Crkvi cele pravoslavne dijaspore, celog pravoslavnog „rasejanja“ (Vas. Vel., prav. 85), pod kojim su Grci počeli da shvataju ne samo pojedince, osobe, nego i sve pravoslavne parohije, pa čak i eparhije koje se nalaze izvan granica država u kojima postoje autokefalne Pravoslavne Crkve.
„Vašem Blaženstvu i dragoj sestri Srpskoj Crkvi“, piše, na primer, 30. V 1931. g. patrijarh Fotije II Patrijarhu srpskom Varnavi, pretendujući da Budimsku eparhiju potčini Carigradskoj Crkvi, „poznat je opšti pogled našeg Patrijaraškog Prestola na kanonički položaj pravoslavnih crkvenih opština i kolonija koje se nalaze u dijaspori i van granica Pravoslavnih autokefalnih Crkava – da sve crkvene opštine, koje god da su narodnosti, treba da budu, što se crkvenih odnosa tiče, potčinjene našem Najsvetijem Patrijaraškom Prestolu“.
Istu tu teoriju nalazimo i u poslanici patrijarha Vasilija III Varšavskom mitropolitu Dionisiju od 12. XII 1925. g. i u mnogim drugim aktima ove Patrijaršije, počev od 1922. g. Tvorac ove teorije je vatreni panjelinista – najpre Kineski, pa Atinski mitropolit, a zatim Carigradski (1921-1923) i Aleksandrijski patrijarh Meletije (Metaksakis, 1871-1935), i ova teorija nije ostala prazno slovo na papiru, nego je bila energično sprovođena u život, kako od strane njenog tvorca, tako i njegovih prejemnika na Carigradskoj katedri. Tako je 1922. g. ova Patrijaršija otvorila 4 eparhije u Americi i postavila egzarha za Zapadnu i Centralnu Evropu sa apokaliptičnom titulom (2,18) „Mitropolit tijatirski“; 1923. g. naznačila je Arhiepiskopa praškog i cele Čehoslovačke, i izdala tomos o vaspostavljanju stare Kirilo-Metodijevske Arhiepiskopije, koja je potčinjena jurisdikciji Carigrada, a toj jurisdikciji su potčinjene i Finska, Estonska i Poljska Crkva; godine 1924. bio je postavljen Mitropolit „Mađarski i Egzarh cele Centralne Evrope“ u Budimpešti, a takođe i episkop u Parizu; Poljska Crkva, iako je bila proglašena za autokefalnu, ostala je u zavisnosti od Crkve Carigradske; bile su otvorene dve eparhije u Australiji i učinjen pokušaj da se ukine Ruska Patrijaršija, a Ruska Crkva da se stavi u zavisnost od Carigradske. Godine 1925. data je titula „Blaženstva“ poglavaru Poljske Crkve, a tamo je 1929. g. bio poslat, sa širokim ovlašćenjima nadziranja, Episkop trahijski; godine 1928. bio je potčinjen episkop Ruske Crkve u Americi, Adam; godine 1931. Ruski mitropolit u Zap. Evropi, Evlogije, zajedno sa njemu potčinjenim episkopima, bio je primljen u jurisdikciju Carigradske Crkve; godine 1932. bilo je pokrenuto pitanje potčinjavanja Carigradu svih eparhija i parohija Srpske Crkve koje su se nalazile van granica Jugoslavije. Ovo je dugačak, ali nikako ne potpun i zaključen spisak primene nove teorije o jurisdikciji nad pravoslavnom dijasporom.
No, čim je završen Drugi svetski rat i poboljšao se položaj Ruske Crkve, počeo je i obratni proces otpadanja eparhija i parohija od Carigradske Crkve i njihovog vraćanja Majci-Crkvi – Ruskoj Patrijaršiji.
Pod jurisdikciju Moskovske Patrijaršije već se vratio niz pravoslavnih ruskih eparhija i parohija, kako u okviru granica SSSR-a, tako i van njih.
Pokrenuto je pitanje povratka Majci-Crkvi Finske i Poljske Crkve. Ali, imajući u vidu da ovo pitanje nije do sada rešeno, kao i to da u Zapadnoj Evropi deo ruske dijaspore i dalje sebe smatra potčinjenim jurisdikciji Carigrada, a takođe imajući u vidu da se grčki crkveni krugovi, očito, ne odriču svoje teorije o kanoničnosti potčinjenja Carigradu cele pravoslavne dijaspore, smatramo da je neophodno razmotriti ovu teoriju i samu po sebi i njenu primenu na Crkve u Finskoj i Poljskoj, s tim što je u pogledu Poljske Crkve potrebno razmotriti ne samo pitanje njene zavisnosti od Carigrada nego i pravo Carigrada da joj da autokefalnost.
Zaštitnici ove teorije nalaze za nju potvrdu u kanonskom kodeksu Pravoslavne Crkve u trima kanonima:
a) u 2. pravilu II Vaseljenskog Sabora
b) u 8. pravilu III Vaseljenskog Sabora i
v) prvenstveno u 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora.
 
a) „U 2. pravilu II Vaseljenskog Sabora“, piše patrijarh Meletije mitropolitu b. Kijevskom Antoniju 5. VII 1927. g. („Pantenos“ 1927, br. 89, 514-516), „čitamo: ‘Oblasni episkopi da ne prostiru svoju vlast na crkve van granica svoje oblasti [dijeceze][3] i da ne remete Crkve…Ukoliko nisu pozvani, episkopi da ne prelaze van granica svoje oblasti radi rukopoloženja ili bilo kog drugog posla koji se tiče crkvene uprave. Kad se očuva u punoći gore opisano pravilo o crkvenim oblastima, jasno je da će svim poslovima svake pojedine eparhije upravljati dotični eparhijski [=mitropolijski] sabor, kao što je ustanovljeno u Nikeji.“
„Na osnovu ovog pravila“, zaključuje patrijarh Meletije, „vi, kao episkopi Ruske Crkve, nemate pravo da se mešate u episkopsku jurisdikciju izvan granica vaših crkava“.
Međutim, kao prvo, pravilo ne daje nikakva veća prava Carigradskoj Crkvi, pa čak je i ne pominje, a drugo, da pravilo govori samo to na šta se poziva patrijarh Meletije, onda bi to značilo da nijedna Crkva, pa ni Carigradska, ne može imati misiju izvan svojih granica, što bi bilo protivno zapovesti Osnivača Crkve: „Idite, naučite sve narode“ (Mt. 28,19; Mk.16,15). U stvari, patrijarh Meletije navodi samo onaj deo kanona koji se i ne odnosi na pitanje o kome je reč, a namerno izostavlja onaj deo koji daje pravo svim Crkvama da imaju misije. A upravo na kraju kanona čitamo:
„A Crkvama Božjim koje su kod varvarskih naroda (en toiς barbarikoiς eqnesi) ima se upravljati u skladu sa otačkim običajem koji se do sada očuvao“.
Odavde sledi da se zabrana prostiranja jurisdikcije izvan granica Crkava ne odnosi na misionarske oblasti, nego samo na teritorije drugih Crkava, ali nikako ne na teritorije koje se nalaze izvan tih Crkava, tj. na misionarske oblasti, gde treba sačuvati stari poredak. Kakav je to poredak? Kako objašnjavaju autoritativni tumači, Jovan Zonara i Teodor Valsamon, ovde nisu postojale određene granice autokefalnih Crkava, pa su episkopi neke Crkve, koji su se odlikovali propovedničkim darom, mogli posećivati i oblasti drugih episkopa kako bi poučavali novoobraćene hrišćane i utvrđivali ih u veri (Pravila Sv. Vaseljenskih Sabora sa tumačenjem I M. 1877, str. 85, up. 86; Atinska Sintagma II, 171, 172). Dakle, ovo pravilo govori upravo suprotno od onoga što hoće dokazati patrijarh Meletije.
b) U 8. pravilu III Vaseljenskog Sabora patrijarh Meletije i drugi grčki kanoničari obraćaju pažnju na sledeće mesto: „Da niko od najbogoljubaznijih episkopa ne prostire vlast na tuđu eparhiju, koja nije odavno i od samog početka bila pod njegovom ili njegovih prethodnika rukom; a ako je neko zauzeo drugu eparhiju i nasilno je sebi prisvojio, neka je povrati“. Odavde oni izvlače zaključak da autokefalne Crkve, izuzimajući Carigradsku, nemaju pravo da šalju episkopa van granica države u kojoj se nalazi njihova Crkva i, sledstveno tome, Ruska Crkva ne može imati svoje eparhije u Poljskoj i Finskoj.
No, sve i da je to pravi smisao kanona, najpre je sasvim neshvatljivo na osnovu čega Grci čine izuzetak za Carigradsku Crkvu, kada pravilo ustanovljava opšti poredak za sve Crkve, ne praveći izuzetak ni za jednu Crkvu niti pominjući neki izuzetan položaj Carigradske Crkve. Pa ako Ruska Crkva ne može imati eparhije u Poljskoj i u Finskoj zato što se one nalaze u drugim državama, onda eparhije ne može imati ni Carigradska Crkva, jer se i ona nalazi u drugoj državi.
Međutim, pravilo se uopšte ne odnosi na pitanje crkvene jurisdikcije van državnih granica, nego, štiteći autokefaliju Kiparske Crkve od pretenzija Antiohijske Crkve, rešava samo pitanje razgraničenja jurisdikcija onih Crkava koje se nalaze u jednoj državi – Vizantiji. „Pročitaj još i 2. pravilo Drugog Sabora“, savetuje Valsamon u tumačenju 8. pravila III Vas. Sabora, „28. pravilo IV Sabora i 39. pravilo VI Sabora, i šta je u njima napisano, pa ćeš doznati da su Carigradskom prestolu bile potčinjene Crkve koje su se nalazile u Rimskoj imperiji, sa izuzetkom njih nekoliko“ (Prav. sa tumač. 135-136; Atinska Sintagma II, 206) A ako bismo počeli primenjivati ovo pravilo i na širem međudržavnom planu, onda bi pretenzije Carigrada došle pod strogu osudu: „Ako je neko zauzeo drugu eparhiju i nasilno je sebi prisvojio, neka je povrati“, naređuje pravilo i dodaje: „ovaj sveti i Vaseljenski Sabor ustanovljava da svakoj pojedinoj eparhiji (tj. autokefalnoj mitropoliji) očuvana budu čista i nepovređena prava koja od samog početka i iz davnine uživa, shodno običaju od starine utvrđenom“. Međutim, Finska Crkva je od samog svog osnivanja pripadala Ruskoj Crkvi, i Crkva Carigradska nije nikada bila u vezi sa njom. Isto tako, više od sto godina sve pravoslavne eparhije u Poljskoj bile su potčinjene Ruskoj Crkvi, dok je za crkvenu davninu, po 17. kanonu IV Vaseljenskog Sabora, dovoljno 30 godina. Odatle sledi da je Carigradska Crkva, koja je uz pomoć svetovne vlasti zauzela i Finsku i Poljsku Crkvu, dužna da ih vrati Ruskoj Crkvi. Za to nije čak potreban nikakav novi akt Carigradske Crkve, jer pomenuto pravilo Vaseljenskog Sabora određuje da se svi slični akti zauzeća, koji bi se desili u budućnosti, imaju smatrati ništavnim (nevažećim) sami po sebi, bez posebne [=nove] odluke. „Ako, pak, neko predloži odluku suprotnu ovome što je određeno“, kaže se na kraju kanona, „sav sveti i Vaseljenski Sabor naređuje da takva odluka bude.“ Iz ovoga je jasno koliko je neosnovano stanovište onog dela ruske dijaspore ništavna u Zapadnoj Evropi koji se potčinjava jurisdikciji Carigradskog patrijarha.
v) Glavni dokaz za svoju teoriju Grci vide u 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora, koji, zaista, govori o pravima Carigradske Crkve.[4] Ovo pravilo se na početku poziva na 3. pravilo II Vaseljenskog Sabora, koje je Carigradskoj Crkvi dalo ista prava časti kao i Rimu, a zatim određuje i granice te vlasti:
„Zato, samo mitropoliti Pontske, Azijske i Trakijske oblasti (dijeceze), a tako isto i episkopi kod inoplemenika u gore pomenutim oblastima biće postavljani od rečenog najsvetijeg prestola najsvetije Carigradske Crkve“.
Zaštitnici nove teorije vide potvrdu za tu teoriju u rečima pravila „kod inoplemenika“ (varvara) („en toiς barbarikoiς„) i tumače ih u političko-geografskom smislu, u smislu pravoslavne dijaspore koja se nalazi van granica država u kojima postoje Pravoslavne autokefalne Crkve, i koja (dijaspora), navodno, po ovom pravilu, treba da ulazi u isključivu jurisdikciju Carigradske Crkve. Da bismo pokazali da je ovakvo tumačenje 28. pravila pogrešno, potrebno je objasniti istinski smisao izraza „dijaspora “ i „varvari“ u crkvenoj literaturi.
Izraz „dijaspora“ – „rasejanje“ uzet je iz Svetog Pisma. U Starom Zavetu (Pon. zak. 30, 3-4; Judita 5,19; Jov 7, 35 i dr.) on označava Jevreje i prozelite rasejane među neznabošcima. Izraz „dijaspora“ se u ovom smislu sreće i u staroj hrišćanskoj literaturi, npr. kod sv. Klimenta Rimskog (Migne, Patr. gr. I, 200, C), u Klementinama (Migne, Patr. gr. II, 147, A). U ovom smislu srećemo ga i u Novom Zavetu. Kada Isus Hristos kaže Judejcima: „Gde sam Ja, vi ne možete doći“, Judejci su govorili među sobom: „Ne misli li On ući u jelinsko rasejanje i učiti Jeline?“ (Jn. 7, 35; up. Jn.12, 20-29). Ali češće se tim izrazom označavaju hrišćani koji žive rasejani među nehrišćanima. Apostol Jakov adresira svoju poslanicu na „dvanaest plemena nalazećih se u rasejanju“ (1,1), tj. na hrišćane koji žive u rasejanju među Jevrejima. Apostol Petar adresira svoju prvu poslanicu „izabranima koji stranstvuju u rasejanju po Pontu, Galatiji, Kapadokiji, Aziji i Vitiniji.“, nazivajući strancima hrišćane, ali strancima izabranim (1,1; up. Jevr. 11,13). U tom smislu se ovaj izraz upotrebljava i u kasnijoj hrišćanskoj literaturi.
Dakle, izraz „dijaspora“ uopšte nema geografski ili politički smisao, nego ima smisao konfesionalni, i označava veroispovednu manjinu, bez obzira na to da li ta manjina živi u okvirima neke države ili van nje. Kao što smo videli, apostol Petar „dijasporom“ naziva hrišćane koji žive u Rimskoj državi, a ne van nje.
Sličan smisao u crkvenoj literaturi ima i izraz „varvari“ ili „varvarski narodi“. Među varvarskim narodima hrišćanstvo se širilo kasnije nego među Rimljanima i Grcima, zbog čega su hrišćani među njima bili manjina, „dijaspora“, u kojoj se nije mogao primeniti opšti crkveni poredak. Zbog toga kanoni (npr. 2. pravilo II Vas. Sab.; 28. pravilo IV Vas. Sab.) daju drugačije propise za te narode. No i taj izraz je u crkvenoj literaturi imao etnografsko, a ne političko-geografsko značenje. Reč „o barbaroς“ u Novom Zavetu označava svakog čoveka koji ne govori državni grčki ili latinski jezik, bez obzira na to da li živi u Rimskoj državi ili van nje. „Ako ne razumem značenja reči“, piše Korinćanima apostol Pavle, „onda sam varvarin za onoga koji govori, i onaj koji govori, za mene je varvarin“ (1 Kor. 14, 11 – prevod na srpski prema ruskom prevodu prof. Trojickog – prim. prev.). Apostol Pavle je, ne prelazeći granice Carstva, propovedao i varvarima (Rim.1, 14). Dela Apostolska (28, 2 i 4) žitelje ostrva Melita (Malte) nazivaju „varvarima“, zato što su govorili punskim jezikom, premda su oni bili rimski podanici. U kasnija vremena, reč „varvari“ ili „varvarski narodi“ označavala je inoplemenike, kako ovu reč i prevodi Knjiga pravila, bilo da se nalaze van granica Carstva (vidi Kodeks Justinijana XII, 36, 39; 85. pravilo Vasilija Velikog) ili unutar njih (vidi npr. 8. pravilo VI Vas. Sab; Poslanicu Diognetu 5, 4; Migne II; Sokrat, Crkvena istorija IV, 33; Migne 67, 551, 554; Sozomen, Crkvena istorija VI, 37; Migne 67, 1404-1409). A za označavanje varvarskih država, koje se, naravno, nalaze van Rimskog carstva, upotrebljavan je izraz „to barbarιkon“ tj. meroς – varvarski svet, za razliku od grčkog sveta – „to ellhnikon„)[5] ili „barbaricum„.[6] U takvom smislu se ovaj izraz upotrebljava u 63. (52.) pravilu Kartagenskog Sabora, gde se govori o tome da u Mavritaniji nije bilo Sabora zato što se ta zemlja „nalazi na kraju Afrike i graniči se sa varvarskom zemljom“ („tw barbarikw parakoitai„).
A u kakvom su smislu upotrebljene reči „en toiς barbarikoiς“ u 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora ? u geografskom ili u etničkom? U zavisnosti od toga da li će ovo pitanje biti rešeno na ovaj ili onaj način, biće rešeno i pitanje da li je osnovana pretenzija Carigradske Crkve da ima jurisdikciju nad svim pravoslavnim eparhijama i parohijama koje se nalaze van granica država u kojima postoje druge autokefalne Crkve. Ako reč „varvarski“ u 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora ima političko-geografski smisao, odn. označava državne granice, onda se može smatrati da je Sabor potčinio toj Crkvi svu teritoriju izvan granica Vizantije. No ako ova reč ima smisao etnički i označava samo određene ne-grčke narode među kojima se širilo hrišćanstvo, onda su sve pretenzije Carigradske Crkve potpuno neosnovane.
Nema sumnje da je izraz „varvarski“ u 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora upotrebljen u etničkom, a ne u političko-geografskom smislu. Ovo se dokazuje: prvo, značenjem same reči „barbarikon„; drugo, njegovim kontekstom; treće, 2. pravilom II Vaseljenskog Sabora; četvrto, autoritetom kanoničkih[7] tumača; i peto, istorijskim činjenicama.
1) Već smo videli da se u kanonima za označavanje zemalja u kojima vladaju varvari upotrebljava reč „barbarikon„. Da je 28. pravilo IV Vaseljenskog Sabora imalo u vidu te zemlje, u njemu bi bilo rečeno „en tw barbariko„; međutim, u tom pravilu stoji: „en toiς barbarikoiς“ , što znači da se ne govori o varvarskim državama, nego o varvarima, o varvarskim narodima, makar oni živeli i u granicama Carstva.
2) U 28. Halkidonskom pravilu postoji samo pridev „barbarikoiς„, ali nema imenice na koju se taj pridev odnosi. No zbog veze ovog pravila sa pravilima II Vaseljenskog Sabora,[8] o čemu se govori na početku 28. pravila, nužno se mora smatrati da se i ovde radi o imenici „narodi“, pošto se u 2. pravilu II Vaseljenskog kaže „en toiς barbarikoiς ????’eqneσi„.
3) Halkidonsko pravilo ne govori o varvarskim narodima uopšte, nego samo o određenim narodima, samo o narodima „gore pomenutih oblasti“ (twn proeirhmenwn dioikhσewn), tj. samo o varvarima koji žive u dijecezama Pontskoj, Azijskoj i Trakijskoj. Dakle, pravilo se ne odnosi na državne granice, nego Carigradskom episkopu potčinjava episkope među onim varvarima koji žive u crkvenim granicama ovih triju dijeceza, bez obzira na to da li se ti varvari nalaze u Vizantiji ili van nje.
Motivi ovakve saborske odluke objašnjavaju se istorijom Carigradske Crkve. Dugo vremena je teritorija Carigradskog episkopa, episkopa grada koji se tek nedavno uzdigao, bila veoma mala, i on je bio samo jedan od eparhijskih episkopa Trakijske dijeceze. Međutim, II Vaseljenski Sabor je svojim 3. pravilom njemu dao drugo mesto u poretku poglavara Pravoslavnih Crkava, izjednačivši ga po časti sa Rimskim episkopom, a njegov visok faktički položaj, kao episkopa nove prestonice carstva, bliskog caru, doveo je do toga da je on počeo postavljati kako episkope, tako i mitropolite u trima susednim dijecezama. A onda mu je IV Vaseljenski Sabor, ustanovljavajući podudarnost između prava časti i faktičkog položaja episkopa Novog Rima, s jedne strane, sa granicama njegove vlasti, sa druge strane, svojim 9. i 17. pravilom dao ista ona sudbena prava koja su imali poglavari autokefalnih Crkava – egzarsi, i potvrdio već postojeće stanje – faktičku potčinjenost Carigradskom episkopu triju susednih dijeceza, slično kao što je I Vaseljenski Sabor potvrdio da Rimskom, Aleksandrijskom i Antiohijskom episkopu budu potčinjene ne jedna, nego nekolike provincije. U skladu sa ovim bilo je rešeno i pitanje potčinjenosti misija. Misijama obično upravlja centralna vlast određene autokefalne Crkve, a pošto je centralna vlast za tri novopotčinjene dijeceze postao Carigradski episkop, to je njemu pripalo i da upravlja misijama u dijaspori ovih ( i to samo ovih) triju dijeceza.
4) Svi tumači kanona – Aleksije Aristin, Jovan Zonara i Teodor Valsamon, kao i sastavljač alfavitne sintagme, Matija Vlastar, pod rečju „barbarikoiς“ razumeju upravo varvarske narode, i to samo narode koji su potčinjeni jurisdikciji ovih triju dijeceza, naglašavajući da varvarski narodi u drugim susednim dijecezama nisu ovim pravilom bili potčinjeni jurisdikciji Carigrada, nego su, kao i ranije, ostali pod jurisdikcijom drugih Pravoslavnih Crkava. „Njemu (episkopu Carigrada) potčinjavaju se“, piše Aristin, „samo mitropoliti Ponta, Azije i Trakije, i od njega primaju hirotoniju, a takođe i episkopi varvara u tim dijecezama, pošto su se dijeceze Makedonije i Ilirika, i Tesalije, i Peloponeza, i celog Epira i (varvarskih) naroda u njoj (tj. u toj dijecezi) nalazile tada pod vlašću Rimskog episkopa“ (Atinska Sintagma II, 286; Krmčija, izd. 1816. g., list 73).
„Carigradskom episkopu“, piše Zonara, „predaje se hirotonija episkopa među [onim] varvarskim narodima koji se nalaze u pomenutim dijecezama, „jer su ostale dijeceze, tj. Makedonije i Tesalije, Jelade i Peloponeza, tzv. Epira i Ilirika, tada bile potčinjene episkopu starog Rima (Atinska Sintagma II, 283, 284).
„Episkopije među varvarima“, piše Valsamon, „jesu u Alaniji, Rusiji i druge, pošto Alani pripadaju Pontskoj dijecezi, a Rusi – Trakijskoj“ (At. Sintagma II, 285).
U Sintagmi Matije Vlastara čitamo:
„Episkopu Carigrada je dopušteno da hirotoniše i episkope [koji se nalaze] među [onim] varvarskim narodima koji se graniče sa njemu potčinjenim dijecezama, kakvi su Alani i Rusi, jer se prvi graniče sa Pontskom dijecezom a drugi – sa Trakijskom“ (E., II; At. Cintagma, VI, 257).
Iz ovoga vidimo da su svi stari autoritativni tumači kanona tvrdili da je Halkidonski Sabor Carigradskom episkopu dao, u odnosu prema dijaspori, samo ono pravo koje je do tog Sabora pripadalo ušavšim u sastav Carigradske Crkve dijecezama Ponta, Azije i Trakije, tj. – pravo da šalju episkope za dijasporu samo inoplemenicima koji žive u tim dijecezama. A Aristin i Zonara, osim ovoga, ukazuju i na to da se pravo Carigradskog episkopa da šalje episkope za dijasporu u Evropi prostiralo samo na varvare u Trakijskoj dijecezi, pošto su ostale dijeceze bile potčinjene Rimskom episkopu. A pošto su se granice Trakijske dijeceze tada prostirale samo do Sardikije (današnje Sofije ) u Bugarskoj,[9] a dalje su se nalazili Tesalija, Makedonija i Ilirik, koji su u to vreme bili potčinjeni episkopu Rima, to znači da je po 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora jurisdikcija Carigradske Crkve, kada se radi o dijaspori u Evropi, prostirala samo na dijasporu koja se nalazila istočno od Sofije. A što se tiče granica Carigradske Crkve u Aziji, Valsamon u tumačenju 28. pravila IV Vaseljenskog Sabora piše: „Znaj da se Pontskima zovu [oni] mitropoliti koji se graniče sa morem Evksinskim (tj. Crnim) do Trapezunta i unutarnji, a Azijskim (mitropolitima) oni koji su oko Efesa, Likije, Pamfilije i njihove okoline, ali ne i u Anatoliji, kako neki govore. U Anatoliji ima pravo hirotonije (episkop) antiohijski“ (At. Sintagma II, 284).
Znači, Sofija u Evropi, a Trapezunt i Anatolija u Aziji – to su krajnje tačke do kojih se, po 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora, prostirala jurisdikcija Carigradske Crkve.
5) Istorija dokazuje da 28. pravilo IV Vaseljenskog Sabora, potčinivši Carigradu tri pomenute dijeceze sa njihovim dijasporama, ni u čemu nije umanjilo pravo drugih autokefalnih Crkava, naročito ne obim njihovih jurisdikcija među „varvarskom“ dijasporom. Tako je Rimska Crkva imenovala episkope in partibus infidelium skoro cele Evrope, osim Trakije, Aleksandrijska – u zemljama južno od Egipta, Antiohijska – na istoku, u Gruziji, Persiji, Jermeniji i Mesopotamiji, a jurisdikcija Carigradske Crkve je dugo vremena posle Sabora ostala upravo u onim granicama u kojima su do Sabora imale jurisdikciju njene dijeceze: Azijska, Pontska i Trakijska. Justinijanov građanski kodeks, izdat 534. g., 83 godine posle IV Vaseljenskog Sabora, svedoči da su u to vreme Carigradskom episkopu bila potčinjena samo dva episkopa dijaspore – episkop Male Skitije sa katedrom u gradu Tomi i episkop Isavrije sa katedrom u Isavropolju. Ove Crkve 30. pravilo VI Vaseljenskog Sabora i naziva „varvarskim“ Crkvama. Sledeće, 525. g., Justinijan je, najviše radi misije među varvarima na Balkanskom poluostrvu, svojom XI novelom organizovao novu autokefalnu Crkvu pod nazivom Prva Justinijana, pri čemu su arhiepiskopu nove Crkve bili potčinjeni episkopi provincija Sredozemne i Ripinsijske Dakije, Prevalije, Dardanije i Gornje Mezije[10] a to znači da je ova arhiepiskopija obuhvatala teritorije ne samo današnje Jugoslavije i Albanije, nego i zapadne Bugarske. No protiv nove autokefalije protestovao je ne Carigradski patrijarh, nego Rimski papa, smatrajući da ona povređuje njegova prava, pa je 545. g. Justinijan, svojom CXXXI novelom[11], vaspostavio tamo papsku jurisdikciju.
Početkom VII veka arhiepiskopija Prva Justinijana je ugašena usled doseljavanja slovenskih naroda, ali njeni mitropoliti se ni tada nisu potčinjavali Carigradskom patrijarhu, nego su se osamostalili i osnovali nove episkopije za slovensku dijasporu.[12]
Da je jurisdikcija Carigradskog patrijarha nad dijasporom samo malo prelazila granice Vizantije dokazuju i najstariji spiskovi eparhija Carigradske Patrijaršije – Epifanija (Migne, gr. 86, 1, 789), De Bura,[13] tzv. Lava Filosofa (At. Sintagma V, 474 -475), Nila Doksopatora (Migne gr. 132, 1097). Doduše, drugi spisak pominje celu Gotsku mitropoliju sa osam eparhija, ali, kako je dokazivao V. A. Mošin, tu se radi samo o projektu, a ne o nečemu stvarnom . [14]
Spisak Lava Filosofa, kao i gore pomenuti tumači kanona, pribrajaju i Rusku Crkvu mitropoliji Carigradske Crkve, ali u prvom slučaju imamo docniju interpolaciju, a u drugom očigledni anahronizam, pošto je potpuno neosnovano misliti da je u V veku na teritoriji današnje Rusije postojalo hrišćanstvo. U svakom slučaju, Ruska Crkva je u početku bila potčinjena Carigradskoj Crkvi ne na osnovu 28. pravila IV Vaseljenskog Sabora,[15] nego na osnovu opšteg principa, po kojem se novoobraćeni narodi potčinjavaju obrativšoj ih u hrišćanstvo Crkvi-Majci, dok se ne steknu potrebni uslovi za autokefaliju.
Ako se kasnije jurisdikcija Carigradske Crkve periodično širila i sužavala, to se dešavalo ne u vezi sa 28. pravilom IV Vaseljenskog Sabora, nego zbog sasvim drugih razloga. Do širenja njene jurisdikcije dolazilo je blagodareći povoljnim za Carigrad političkim zbivanjima, a još više blagodareći misionarskoj revnosti slovenskih prosvetitelja, a sužavala se usled nepovoljnih po Carigrad političkih zbivanja, kao i činjenice da su ne-grčke Crkve sticale potrebne uslove za autokefaliju. Tako se 732. g. jurisdikcija Carigrada prostirala sve do Dirahiuma (sada Duraco), što pominje Valsamon (At. Sintagma, II, 285) i Vlastar (At. Sint. VI, 257), ali je do toga došlo samo zahvaljujući činjenici da je Lav Isavrijanac osvojio Ilirik.
I kao što u širenju Carigradske jurisdikcije u oblasti dijaspore niko nije video primenu 28. Halkidonskog pravila, tako ni njeno sužavanje niko nije smatrao kršenjem tog pravila. Teorija o potčinjavanju Carigradu cele pravoslavne dijaspore nije postojala sve do 1922. g. kada ju je stvorio patrijarh Meletije. Da je to tako, vidi se iz dvaju zvaničnih kanoničkih zbornika Grčkih Crkava – Pidaliona (1800. g.) i Atinske Sintagme (1852-1859. g.), gde su navedena pomenuta tumačenja komentatora kanona i gde nema ni najmanjeg traga ove teorije. To se vidi i iz brošure arhimandrita Kalista: „Patrijaraški Vaseljenski Presto i njegova prava i privilegije u odnosu na druge Pravoslavne Crkve“ (štampana 1921. g.), gde autor pokušava da proširi prava Carigradske Crkve, ali ne govori ništa o njenom tobožnjem pravu da potčini celokupnu pravoslavnu dijasporu.[16]
Osim triju napred pomenutih pravila (II Vas. 2, III Vas. 8 i IV Vas. 28), za pitanje granica jurisdikcije Carigradske Crkve od značaja je i 17. pravilo IV Vaseljenskog Sabora, čiji kraj ponavlja i 38. pravilo VI Vaseljenskog Sabora. Na ta pravila grčki autori se pozivaju kao na osnov prava Carigradske Crkve za davanje autokefalije Poljskoj Crkvi.
Takva pozivanja nalazimo ne samo u njihovoj prepisci sa drugim jerarsima nego i u samom Tomosu o autokefalnosti Poljske Crkve (od 13. XI 1924. g.). U Tomosu se tvrdi da ovi kanoni, navodno, govore da se crkveno ustrojstvo mora usklađivati sa političkim i društvenim ustrojstvom, iz čega sledi zaključak da u Poljskoj, kao nezavisnoj državi, i Pravoslavna Crkva treba da stekne samostalnost, odn. autokefaliju.
Čak da je ova tvrdnja i tačna, odatle još uvek ne sledi da bi autokefalija Poljske Crkve bila pravilna i zakonita, jer zakonita autokefalija može biti dobijena samo od zakonite vlasti, od Crkve-Majke, a za Poljsku Crkvu je to Crkva Ruska, dok su, kao što vidimo, pretenzije Carigradske Crkve da ima jurisdikciju nad Poljskom Crkvom – neosnovane. No i sama tvrdnja Tomosa o obaveznosti usklađivanja crkvenog ustrojstva sa državnim je, i kanonski, i istorijski, pogrešna. Da kanoni ovo zbilja nalažu, onda bi Finskoj i Estonskoj Crkvi, koje su se tada nalazile u nezavisnim državama, Carigrad morao dati ne autonomiju, nego autokefaliju. Pre svega, treba obratiti pažnju na to da oba pravila [17. IV Vas. Sab. i 38. VI Vas. Sab.] uopšte ne govore o razgraničenju autokefalnih Crkava, nego govore samo o razgraničenju eparhija i parohija unutar autokefalnih Crkava, zbog čega oni, u suštini, i nemaju veze sa pitanjem autokefalnosti. A da je njima potpuno tuđa misao o obaveznom usklađivanju autokefalije sa državnom nezavisnošću vidi se iz toga što je u to vreme u jednoj Vizantijskoj državi poctojalo nekoliko (a ne samo jedna) autokefalnih Crkava, i kanoni Vaseljenskih Sabora (I, 6; II, 2; III, 8 i dr.) potvrđuju takav poredak.
Četvrti Vaseljenski Sabor (17. pravilo) u početku ukazuje na sasvim drugi princip crkvenog razgraničenja, a to je princip starine. Eparhije i parohije su dužne da sačuvaju neizmenjene stare granice, ako su one postojale najmanje 30 godina, a sporove o granicama treba, u prvoj instanci, da rešavaju Sabori mitropolija, a u drugoj – ili dijecezalni mitropolit (egzarh) ili Carigradski episkop. „Ali ako je carskom vlašću osnovan novi grad, ili se ubuduće obnovi, neka raspoređivanje [organizovanje] crkvenih parohija (trebalo bi prevesti „eparhija“ – C.T.) prati državni upravno-teritorijalni poredak“.[17]
Znači, usklađivanje crkvenog poretka sa državnim jeste odstupanje od opšte norme očuvanja starog razgraničenja, i obavezno je samo u jednom slučaju, a to je – kada državna vlast osnuje novi grad. „Ako car opet osnuje nov grad“, dodatno objašnjava ovu odluku Aristin, „ili ga u budućnosti podigne, susedni episkop ne treba da zbog toga pokreće spor i da ga preuzima u svoju eparhiju, nego treba da sledi državni upravno-teritorijalni poredak, zato što novi grad treba da ima pod svojom vlašću episkop one oblasti ili eparhije kojoj je pribrojan i potčinjen“ (Prav. sa tum. 214; At. Sint. II, 263) Isto govori i Zonara (Prav. sa tum. 213; At. Cint. II, 260-261). I nije teško objasniti zašto se u takvom slučaju odstupa od načela starine. To načelo je primenjivo samo u gradovima koji postoje odavno, i nikako se ne može primeniti na novoosnovan grad. Da Halkidonski Sabor nije mogao doneti odluku o obaveznom usklađivanju crkvenog ustrojstva sa državnim, vidi se kako iz 12. pravila, tako i iz saborskih akata. Pravilo 12. upravo zabranjuje da se mitropolije dele prema novoj podeli provincija, a iz saborskih akata se vidi da je u sporu dvojice episkopa povodom granica eparhija Sabor doneo odluku da, pri podeli crkvenih oblasti, veću važnost imaju kanoni i crkveni običaji nego državni akti (Akti Vas. Sab. IV, 82 – 92). Ako se ponekad kanoni i u drugim slučajevima slažu sa državnim razgraničenjem, to uopšte nije zbog toga što je takvo poklapanje principijelno obavezno, nego samo zato i samo onda kada to odgovara interesima Crkve, njenoj dobrobiti. „U svakoj mitropoliji“, govori, na primer, 9. pravilo Antiohijskog Sabora, ustanovljavajući paralelnost crkvene podele na mitropolije sa državnom podelom na provincije, „episkopi treba da znaju episkopa koji upravlja glavnim gradom provincije i koji vodi brigu o celoj mitropoliji, jer u glavni grad mitropolije odasvud dolaze svi koji imaju kakvog posla“. Dakle, obavezno je ne usklađivanje crkvenog ustrojstva sa državnim samo po sebi, nego samo ono usklađivanje koje je na dobrobit Crkve. Kada, pak, zbog dobrobiti Crkve treba odstupiti od državnog razgraničenja, takvo odstupanje pravila odobravaju. Ka velikim centrima – Rimu, Aleksandriji, Antiohiji gravitiralo je nekoliko provincija, i zato su mitropolije tih episkopa obuhvatale nekoliko provincija, narušavajući sklad sa državnim ustrojstvom, što se odobrava 6. pravilom I Vaseljenskog Sabora. Isto tako i 28. pravilo IV Vaseljenskog Sabora, opet iz razloga crkvene koristi, potčinjavajući Carigradskom episkopu ne jednu, nego tri dijeceze, narušava pomenuti princip usklađenosti. Moglo bi se navesti još mnogo sličnih primera. I u docnija vremena granice autokefalnih Crkava su se podudarale sa državnim granicama samo onda kada je to nalagala dobrobit Crkve, a u suprotnom slučaju od slaganja se odustajalo. Tako crkvena istorija svedoči da je ponekad u jednoj državi postojalo nekoliko autokefalnih Crkava, a sa druge strane, ponekad je jedna autokefalna Crkva prostirala svoju jurisdikciju na nekoliko država. Valsamon u svom tumačenju 2. pravila II Vaseljenskog Sabora pravilno kaže da su u stara vremena (tj. u IV veku) svi mitropoliti eparhija (tj. mitropolija) bili autokefalni (abtokejaloi) i bili su rukopolagani od sopstvenih episkopa [= episkopa iz njihove mitropolije] (Prav. sa tum. 86; At. Sint. II, 171), a pošto su mitropolije postojale u skoro svakoj provinciji, a provincija je u to vreme u Rimskoj državi bilo oko stotinu, to je i autokefalnih Crkava bilo oko stotinu. Krajem IV veka mitropoliti su se ujedinili u dijeceze ili egzarhate, a potom u još krupnije jedinice – patrijaršije, ali ipak broj autokefalnih Crkava u grčko-rimskoj državi nikada nije bio manji od 6, pri čemu se njihove granice ponekad nisu poklapale sa granicama državnih teritorijalnih jedinica. Na primer, tri autokefalne Crkve – Antiohijska, Jerusalimska i Kiparska nalazile su se u jednoj istoj Istočnoj dijecezi. U novije vreme, u Turskoj su , osim četiriju Istočnih patrijaršija, svoju autokefaliju dugo zadržale Srpska (do 1766. g.) i Bugarska (do 1767. g.) Crkva. U Austro-Ugarskoj su postojale tri autokefalne Crkve i jedna autonomna. Još kasnije, na teritoriji koja je pod suverenitetom Engleske, postojale su Crkve: Aleksandrijska, Jerusalimska i Kiparska. U SSSR-u postoje dve autokefalne Crkve – Ruska i Gruzijska.
S druge strane, neke Pravoslavne Crkve su prostirale svoju jurisdikciju na teritorije nekolikih država. Rimska Crkva ne samo da je obuhvatala sve države Zapadne Evrope, nego je prostirala svoju vlast i na deo Vizantije, dugo vremena sve do Trakijske dijeceze. Car Justinijan I je 535. g. svojom XI novelom izuzeo iz potčinjenosti Rimu i učinio autokefalnom Crkvu Prva Justinijana, ali posle samo 10 godina CXXXI novelom ponovo ju je potčinio Rimu. Ruska Crkva je nekoliko vekova bila potčinjena Carigradskoj Crkvi, iako se nalazila u samostalnoj velikoj državi, a svoju jurisdikciju nad Maloruskom Crkvom Carigradska Crkva je sačuvala do 1686. g., premda je politički Malorusija ušla u sastav Rusije još 1654. g. Carigradska Crkva je prostirala svoju jurisdikciju na Poljsku, Litvaniju, Moldaviju, Vlašku, Srbiju, Ugarsku i Engleskoj potčinjena ostrva u Jonskom moru (v. At. Sint. V, 522-523). Ona i sada ima svoje eparhije u Zapadnoj Evropi, Americi i Australiji. Srpska Crkva je imala svoje eparhije u Americi, Ugarskoj, Italiji, Albaniji i Češkoj; Aleksandrijska Crkva u Abisiniji i u Nubiji, itd. Znači, politička nezavisnost države u kojoj se nalazi neka Pravoslavna Crkva uopšte ne prejudicira pitanje autokefalije. Potpuno je u pravu najveći autoritet pravoslavnog bogoslovlja, Moskovski mitropolit Filaret, kada tvrdi da „jedna Crkva može biti u mnogim nacijama, u mnogim carstvima“ (Sabr. mišljenja i reagovanja, V, 694). „Drugačije stanovište, kako je pisao patrijarh Tihon Rumunskom Sinodu u svojoj gramati od 5. VI 1918. g. (br. 1936) zasniva se na mešanju crkvenog i političkog života, koji su raznorodni po samom svom biću. Državni mač ne može, kao što je poznato, sam po sebi odrediti granice pomesnih Crkava“.
Iz svega rečenog proizilazi da politička samostalnost Poljske uopšte nije, sama po sebi, dala pravo na autokefalnost delu Ruske Crkve koji se tamo nalazio, te da i u ovom slučaju, kao i uvek, odlučujući značaj treba da ima motiv crkvene dobrobiti, koristi. Ruska Crkva može dati autokefaliju Poljskoj Crkvi ako proceni da će njena samostalnost doprineti njenom razvitku i procvatu, odn. da je neće dovesti u opasnost da pređe u uniju ili katoličanstvo u zemlji gde ogromna većina stanovništva pripada katoličkoj crkvi i gde katoličko sveštenstvo ispoljava neprijateljska osećanja prema „istočnim šizmaticima“. Kao što je poznato, Patrijarh Tihon i mitropolit Sergije su, strahujući da bi se tako što moglo desiti, više puta odbijali da priznaju autokefaliju Poljske Crkve (v. npr. Gramatu patrijarha Tihona od 23. V 1924. g. i pismo mitropolta Sergija od 24. XI 1927. g. br. 397).
Da li su se sada, posle Drugog svetskog rata, promenile ove okolnosti? Svakako da jesu, ali u smislu povećanja i umnoženja razloga koji govore protiv autokefalije. S jedne strane, usled ranijih progona pravoslavnih u Poljskoj, kao i usled vojnih nevolja i novog prekrajanja granica, u Poljskoj je ostalo mnogo manje pravoslavnog življa, tako da je ono postalo manje sposobno za samostalan crkveni život nego posle Prvog svetskog rata, a sa druge strane, u Rusiji su se uspostavili bolji odnosi između državne i crkvene vlasti, zbog čega centralna crkvena vlast može ukazati delotvorniju pomoć pravoslavnom življu rasejanom u nepravoslavnoj državi.
Prema tome, pravila Vaseljenskih Sabora (II, 2; III, 8; IV, 28 i 17), na koje se pozivaju zaštitnici novoizmišljene teorije o jurisdikciji Carigradske Crkve nad celom pravoslavnom dijasporom, u stvari ne pružaju za nju nikakve argumente, i korene ove teorije ne treba tražiti u težnji da se vaspostavi kanonska norma u pogledu jurisdikcije nad dijasporom, nego u onoj, kanonima zabranjenoj, „nadmenosti svetovne vlasti“, koja se tako lako potkrade vladajućim crkvenim krugovima, tako mnogo šteti stvari crkvene pravde, ljubavi i mira, i tako snažno ometa uspeh Pravoslavlja u odvojivšem se od njega hrišćanskom svetu. I što pre, prosvećena Duhom Božjim, svest Vaseljenske [Saborne] Crkve osudi ovu papističku i antikanonsku jeres, utoliko bolje.
 


 
NAPOMENE:

  1. O granicah rasprostraneniя prava vlasti Konstantinopolьskoй Patriarhii na „diasporu“, „Žurnal Moskovskoй Patriarhii“, Moskva, 1947, Nє 11.
  2. Posle 1054. g., kada je Rimska Crkva otpala od Pravoslavne Crkve, o „Zapadnoj i Istočnoj Crkvi“ može se govoriti samo sa stanovišta crkvene politike i etikecije, pošto je sa suštinski eklesiološkog stanovišta pojam „Zapadna Crkva“ za pravoslavlje neprihvatljiv (prim. prev).
  3. Reči u uglastim […] zagradama dodao je prevodilac radi lakšeg razumevanja osnovnog teksta. Obične (…) zagrade potiču od autora teksta, prof. S. Trojickog.
  4. O spornoj prirodi 28. kanona IV Vaseljenskog Sabora videti članak prof. Trojickog Halkidonskiй Sobor i vostočnый papizm, „Vestnik Russkogo Zapadno-evropeйskogo Patriaršego Эgzarhata“, Pariž, 1959, Nº 32. (prim. prev).
  5. Vidi E.Preuschen, Handwcrterbuch zu dem N. T., Giessen., 1910, s. 99
  6. E.A. Sophocles, Greek Lexicon, New York, 1900., p.289; Du Cange, Glossarium totius graecitatis, Vratislaviae, 1891, sub v. barbarikon; Beveregius, Synodikon., II, Oxoniae, 1702, annotationes, p. 125.
  7. Našli smo za potrebno da ruski pridev „kanoničeskiй“ prevedemo dvama srpskim pridevima: 1) „kanonički“ (čija se jezička ispravnost može dovesti u pitanje), u smislu „koji se odnosi na kanone, koji se tiče kanona“ i 2) „kanonski“, u smislu „koji je po kanonima, u skladu sa kanonima“ (prim. prev.).
  8. Sabor se poziva na 3. pravilo II Vaseljenskog Sabora, ali 3. pravilo je produžetak 2. pravila i povezano je sa njim rečcom „menti„.
  9. Vidi P. Leporski, „Istorija Solunskog egzarhata do vremena njegovog prisajedinjenja Carigradskoj Patrijaršiji“, Peterburg, 1901.
  10. Vidi Nomokanon Fotija 1, 5; At. Cintagma, 1, 42 i 44; Sintagma Vlastara E., II; At. Cintagma VI, 259; Vasilike, V, III, 4, po izd. Hajmbaha, 1, 134.
  11. Glave 2-4; Vidi Golubinski, “ Kratka studija… Crkava“, M. 1871, 108-110.; Grujić, „Ist. Hr. Crkava“, Beograd, 1923, 1, 38; P. Leporski, isto, 188-212, 250-253, 260.
  12. Grujić, isto.
  13. „Zeitschrift fьr Kirchengesch“, 1891, XII.
  14. Eparhija Gottiaς u Hazariji u VIII v. Radovi IV Kongresa ruskih akademskih organizacija, I, 149-156.
  15. Vidi A. S. Pavlov, „Teorija Istočnog papizma u ruskoj književnosti“, „Pravoslavni pregled“, 1879. g., decembar, str. 753.
  16. Sve ovo jasno pokazuje da i najnovije (s kraja XX veka) pretenzije Carigrada na čitavu dijasporu počivaju, prvenstveno, na (crkveno)političkim razlozima, koji su samo vešto maskirani tobožnjim eklesiološkim argumentima (prim. prev.).
  17. Ruski original glasi: „…da posleduet graždanskomu i zemskomu porяdku“. Ovo mesto ep. Nikodim Milaš prevodi: „…razređenje crkvenih parohija neka slijedi razređenju državnom i građanskom“ („Zbornik pravila“, Novi Sad, 1886, str. 62), a jerej dr Radomir V. Popović: „…neka poredak crkvene uprave posleduje građanskim i javnim (narodnim) uzorima“ („Odabrana dokumenta Vaseljenskih Sabora“, Srbinje – Beograd – Valjevo, 1997, str. 74).

 


Izvor:
Žurnal Moskovskoй Patriarhii

Prevod sa ruskog:
Rodoljub Lazić

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *