NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Dijaspora » EKLESIOLOGIJA PARISKOG RASKOLA

EKLESIOLOGIJA PARISKOG RASKOLA

Prof. Sergej Trojicki

EKLESIOLOGIJA PARISKOG RASKOLA[1]
 
U organu Zapadno-evropskog pravoslavnog ruskog egzarhata „Crkveni vesnik“ za 1949-51. g. (br. 15, 17, 19, 23, 26 i 28) objavljen je niz članaka sveštenika Aleksandra Šmemana koji se tiču učenja o Crkvi, pri čemu su prva tri članka ušla u posebnu brošuru pod naslovom „Crkva i crkveno uređenje“ (Pariz, 1949).
Svi ovi članci teže jednom te istom cilju – da opravdaju samovoljno odvajanje od Ruske Crkve njene Zapadno-evropske eparhije i potčinjavanje ove eparhije Carigradskoj Patrijaršiji. Apologija o. Šmemana svodi se na odbranu sledećih triju teza:
1) Pravo Zapadno-evropske eparhije na odvajanje dokazuje se tako što se eparhija objašnjava kao crkvena organizacija koja poseduje punoću duhovnih darova i koja u savezu sa drugim eparhijama sačinjava autokefalnu Crkvu, ali koja ima pravo da se izdvoji iz tog saveza i postane autokefalna.
Pravo, pak, Carigradskog patrijarha da potčini sebi eparhiju Ruske Crkve dokazuje se:
2) prvenstvom tog patrijarha među poglavarima autokefalnih Crkava i
3) činjenicom da se Zapadno-evropska eparhija nalazi van granica Ruske Crkve.
U dokazivanju ovih triju teza o. Šmeman odstupa od pravoslavnog dogmatskog i kanonskog učenja o Crkvi.
 
* * *
 
1. Prema teoriji o. Šmemana pomesna ili autokefalna Crkva jeste samo savez lokalnih Crkava, pod kojima on podrazumeva eparhije. Po njegovom mišljenju, svaka eparhija je nekakva samodovoljna jedinica, „jer gde je jedinstvo episkopa, klira i naroda, tamo je – sva punota crkvenih darova“. „U svakoj lokalnoj Crkvi, u jedinstvu episkopa i naroda data je sva punota darova, objavljena je vascela Istina“.[2] Ove Crkve-eparhije mogu među sobom da stupaju u savez i da tako stvaraju autokefalne Crkve, ali mogu ostati i potpuno samostalne, autokefalne. „Tulska eparhija je u II veku mogla biti autokefalna Crkva, u IV episkop je mogao biti „sufragan“ nevelike „autokefalne“ oblasti ili mitropolije, u XIX veku ona je bila „eparhija“ Ruske autokefalne Crkve i, najzad, u XXI v. ona isto tako može ponovo postati „autokefalna“ Crkva ili, pak, eparhija jedne svesvetske patrijaršije sa centrom u Rimu, Konstantinopolju, Moskvi ili negde drugde“.
Postojanje pomesnih Crkava nema [po o. Šmemanu][3] nikakvu dogmatsku zasnovanost, nego je čisto istorijska pojava. Pomesna Crkva „nije prosto ‘federacija'“, gde vlada zakon većine, ali nije ni „organizam“, gde su „delovi“ potčinjeni „celini“, nego (je) samo jedinstvo Crkve, ovaploćeno u svojoj spoljnoj i istorijskoj „formi“.[4]
Ova teorija nema ničeg zajedničkog sa prvoslavnim učenjem o Crkvi, a bliska je učenju indipendenata i baptista. Unutarnje ustrojstvo autokefalnih Crkava o. Šmeman predstavlja kao uređenje SSSR-a, po čijem Ustavu, čl. 17., „svaka savezna republika zadržava pravo slobodnog istupanja iz SSSR-a“. No, pravoslavno učenje o Crkvi nije takvo. U Jednoj, Svetoj, Sabornoj i Apostolskoj Crkvi jedini nosilac svih vidova crkvene vlasti jeste vaseljenski [vaskoliki[ episkopat, dok sve pomesne Crkve jesu njegovi organi, spoljni izraz čega je – saglasno 15. pravilu Prvo-drugog Sabora – pominjanje predstojatelja drugih pomesnih Crkava od strane prvih episkopa [svake od[ pomesnih Crkava. Punota vlasti, data od strane osnivača Crkve ne jednome apostolu, nego apostolskom zboru, predaje se episkopatu posredstvom postavljanja novih episkopa, što Sintagma Matije Vlastara (E, II) naziva najvažnijim crkvenim aktom.[5] Pravo postavljanja episkopa pripada nosiocu apostolske vlasti – vaskolikom episkopatu – ali pošto je praktično nemoguće sabrati sve episkope radi ovog akta, to se postavljenje [novog] episkopa od strane pomesnog episkopata savršava u ime vaskolikog episkopata. U tom postavljenju treba da učestvuju neposredno (ili, ako je to nemoguće – posredno) svi episkopi te pomesne Crkve, a simvol toga da postavljenje savršava vaskoliki episkopat jeste to da postavljenje potvrđuje prvi episkop, koji povezuje pomesni episkopat sa vaskolikim, vaseljenskim episkopatom. „Najbolje bi bilo da episkop bude postavljen od svih episkopa te oblasti“, glasi 4. pravilo I Vaseljenskog Sabora, „ali, ako je to tegobno, bilo zbog kakve preke potrebe, bilo zbog dužine puta, neka se barem trojica na jedno mesto saberu, a odsutni neka daju saglasnost putem gramate; i tada neka se savrši rukopoloženje. A potvrđivanje ovih akata pripada u svakoj oblasti mitropolitu“. (Up. VII Vas. Sab., 3; Antioh. Sab. 19 i 23). Na ovaj način, akt postavljenja episkopa čini svaku pomesnu Crkvu upravo organskim jedinstvom, i svaki episkop koji se samovoljno odeljuje od svoje pomesne Crkve, narušava to jedinstvo, a zajedno sa tim i volju vaskolikog episkopata, odeljujući se i od njega, i postaje raskolnik. „Ako se koji prezviter, ili episkop, ili mitropolit usudi da prekine opštenje sa svojim patrijarhom i ne bude, kao što je naređeno i ustanovljeno, spominjao njegovo ime na božanstvenoj službi, nego pre saborne odluke i konačnog osuđenja njegovog proizvede raskol“, glasi 15. pravilo Prvo-drugog Sabora [Devetog Pomesnog Sabora] „za svakog takvog sveti sabor naređuje da bude sasvim isključen iz sveštenstva, ukoliko se dokaže da je bezakono postupio“. Ovakav kanonski prestup počinili su i prezviter Aleksandar i mitropolit Vladimir. I nikakva razmatranja o autokefalnosti eparhija ne mogu ukloniti tu očiglednu činjenicu.
Nigde i nikada u Pravoslavnoj Crkvi eparhije nisu bile autokefalne i nisu mogle biti takve, jer je uvek i svugde postavljenje eparhijskog episkopa savršavao episkopat pomesne Crkve, koji je postojao još u apostolsko vreme, što se može videti iz svedočanstava sadržanih u delima apostola i apostolskih učenika.[6] Od pomesne Crkve je zavisilo ne samo rađanje eparhije nego je zavisio i dalji život te eparhije. Eparhija nije mogla biti autokefalna već i zbog toga što njen episkop nije bio besmrtan, a kanoni[7] strogo zabranjuju eparhijskim episkopima da postavljaju sebi prejemnike. I za života svog episkopa eparhija se nalazi u zavisnosti od centralne vlasti pomesne Crkve i uopšte nije autokefalna, u smislu posedovanja punote duhovnih darova, kako tvrdi o. Šmeman. Ograničeno je pre svega njeno pravo učenja i njeno zakonodavstvo, što su potvrdili i najistaknutiji crkveni učitelji. „Treba da se sabere mnoštvo episkopa i tako da izlože pravilo“, glasi 47. pravilo Vasilija Velikog: „Naše mišljenje nije dostojno tolike vere da bi imalo vlast svojstvenu pravilima“, glasi 6. pravilo sv. Grigorija Niskog.
I sudska vlast eparhijskog episkopa je ograničena. Episkopi inače podležu samo sabornom sudu,[8] a ostali sveštenoslužitelji – u drugoj instanci. „Zar ima ikoga“, poučava Kartagenski Sabor prvenstvujućeg episkopa Vaseljenske Crkve, papu Celestina, koji je hteo da prigrabi sudsku vlast sabora, „ko bi poverovao da Bog naš može nadahnuti pravednim sudom jednoga, ma ko on bio, a to isto odreći bezbrojnim jerejima, okupljenim na saboru?“
Najzad, ograničena je eparhijalna vlast i u pogledu sveštenodejstvovanja. Pošto eparhijski episkop nema pravo da sam savršava sv. Tajnu episkopskog rukopoloženja, a po opštoj crkvenoj praksi – ni osvećenje mira. Čak je i u pogledu obreda njegova vlast ograničena: „Da svi imaju upotrebljavati molitve koje su na saboru utvrđene“, govori 116. pravilo Kartagenskog Sabora, „bilo to molitve kojima započinje služba, ili one kojima se služba završava, ili molitve predloženja, ili rukopoloženja“…
Zato se izraz „autokefalija“ može primeniti samo na pomesnu Crkvu, koja ima viši organ crkvenog upravljanja – episkopski sabor i istinsku punotu duhovnih darova. Ako se ponekad, veoma retko, svojstvo autokefalnosti primenjivalo i na eparhije, to nije bila primena termina u striktno kanonskom smislu, nego radi označavanja eparhija potčinjenih neposredno poglavaru i saboru autokefalne Crkve i nezavisnih od vlasti lokalnog mitropolita.
Kao što se izraz „autokefalija“ ne može primeniti na eparhije, tako se ni izraz „savez“ ne može primeniti na njihov međusobni odnos u pomesnoj Crkvi. U svakom savezu članovi tog saveza zadržavaju svoju samostalnost; međutim, u pomesnoj Crkvi eparhije su potčinjene vlasti sabora te Crkve. Izraz „savez“ primeniv je samo na međusobni odnos pomesnih Crkava, i to uslovno, pošto one nisu potpuno samostalne – i nad njima stoji volja vaskolikog episkopata, u čije ime one deluju.
Jedinstvo autokefalne Crkve nije jedinstvo dobrovoljno, jedinstvo saveza, kao što tvrdi o. Šmeman, nego jedinstvo organsko, i zato nijedna eparhija nema pravo da se samovoljno odeli od tog jedinstva, kako je to učinila Zapadno-evropska eparhija, odvojivši se od Ruske Crkve. Kanonski ispravno može se neka eparhija odvojiti od svoje pomesne Crkve samo sa dopuštenjem njene najviše vlasti – sabora te pomesne Crkve. Tako je bilo u stara vremena, takav se poredak očuvao i u naše vreme. „Ustanovljava se“, glasi 24. [17. u At. Sint.] pravilo Kartagenskog Sabora, „da Mauritanija sititenska ima od sada svog prvenstvujućeg episkopa, kako je ona to tražila od episkopa prvenstvujućeg u numidijskoj oblasti, od koje je saborom odeljena [podvukao S.T.]. Saglasnošću svih u afričkim oblastima prvenstvujućih episkopa, i svih ostalih episkopa, dopušta joj se, zbog njene udaljenosti, da ima svog prvog episkopa“. U novije vreme možemo pomenuti način izdvajanja eparhija iz Crkava Carigradske i Bukovinsko-dalmatinske i njihovo prisajedinjenje Srpskoj Crkvi.
 
* * *
 
2. U cilju zaštite tobožnjeg prava Carigradskog patrijarha da potčini svojoj vlasti eparhiju Ruske Crkve bez saglasnosti te Crkve, o. Šmeman stvara novu, Pravoslavnoj Crkvi nepoznatu teoriju o karakteru međusobnih odnosa pravoslavnih autokefalnih Crkava. Primenjujući pojam „savez“ tamo gde je on potpuno neprimeniv – na unutarnje ustrojstvo autokefalne Crkve, o. Šmeman na međusobne odnose autokefalnih Crkava primenjuje pojam hijerarhije, ovde takođe potpuno neumesan. Po njegovom mišljenju, u Pravoslavnoj Crkvi postoji „hijerarhija starijih i mlađih Crkava“.[9] „Na planu međucrkvenog kanonskog ustrojstva, piše on, na koji se odnosi pojam „autokefalnosti“, ovi episkopi nisu ravnopravni (podvukao o. Šmeman). Tulski episkop nije ravnopravan sa Patrijarhom moskovskim, jer je jedan „sufragan“, a drugi „primas“. A Moskovski patrijarh, kao patrijarh (ne kao episkop) nije ravnopravan sa Patrijarhom aleksandrijskim, jer u crkvenom ustrojstvu i činu ovaj zauzima peti presto, a onaj – drugi presto… Jer u Vaseljenskoj Crkvi pomesne Crkve imaju različito dostojanstvo i određeni rang.“[10]
Sve ovo je potpuno netačno. Pre svega, o. Šmeman ne zapaža da tvrdnjom o neravnopravnosti eparhijskih episkopa jedne te iste autokefalne Crkve on ruši sopstvenu teoriju o autokefalnoj Crkvi kao savezu eparhija, jer u savezu njegovi članovi su ravnopravni među sobom. Nije u pravu o. Šmeman ni kada govori o unutarnjem ustrojstvu autokefalne Crkve. Svi episkopi su potpuno ravnopravni, jer poseduju isti stepen sveštene jerarhije, pa je tako Tulski episkop potpuno ravnopravan sa Moskovskim patrijarhom, i zato ga naziva bratom. Pravoslavna Crkva ne zna ni za kakve „sufragane“, a pojam „primasa“, prvenstva, podrazumeva upravo jednakost, a nikako ne razliku u dostojanstvu. „Prvi“ – to je redni broj, a o. Šmeman, kao i ostali „vladimirovci“, iz toga izvlači kvantitativnu, pa čak i kvalitativnu razliku. „Prvi“ može biti samo tamo gde postoji i drugi, a možda i treći itd. Redni broj se može primeniti samo na objekte jedne iste vrste, istovetnog dostojanstva, a titula primasa, prvenstvujućega, ustanovljena je kanonima upravo zato da bi se, govoreći rečima Kartagenskog Sabora, „sprečilo unošenje isprazne svetske gordosti u Hristovu Crkvu“. Međutim, „vladimirovci“ žele da iskoriste ovu titulu upravo zato da bi potpomogli da se takva gordost uvukla u Carigradsku Crkvu … „Episkop prvog prestola“, glasi 48. [39. u At. Sint.] pravilo Kartagenskog Sabora „da se ne naziva egzarhom sveštenika ili vrhovnim sveštenikom ili sličnim nazivom, nego samo episkopom prvog prestola“.[11] „Dostojanstvo sveštenstva je kod svih jedno isto, i ne treba taj da se naziva vrhovnim sveštenikom, nego svi episkopi, kao oni koji su primili jednaku blagodat Svesvetoga Duha“, tumači Aristin ovo pravilo. „Prvi episkop nije čelnik drugim episkopima, niti najviši episkop, nego se on naziva episkopom prve katedre… Episkopski čin je kod svih istovetan“, tumači Krmčija pojam primata.
Na taj način, samo je titula prvog episkopa, koja ukazuje na jednakost episkopskog dostojanstva, sankcionisana [priznata] kanonima i samo ona ima normativno, čisto-crkveno značenje; sve ostale titule, iako se sreću u kanonima, nemaju obavezujući karakter, jer su pozajmljene iz necrkvenih – državnih (npr. egzarh, mitropolit) ili etničkih (npr. patrijarh) odnosa. Razlika između Tulskog episkopa i Moskovskog patrijarha ne odnosi se na njihovo dostojanstvo, kako pogrešno smatra o. Šmeman, nego samo na obim vlasti upravljanja, dodeljene i jednom i drugom od strane najvišeg organa autokefalne Crkve – sabora njenih episkopa.
Još više greši o. Šmeman kada govori o nejednakosti autokefalnih Crkava i njihovih prvih episkopa, jer su i one i oni ravni među sobom ne samo po dostojanstvu, nego i po vlasti, jer je episkopat svake pomesne Crkve predstavnik jednog te istog vaskolikog svetskog episkopata. Autoritetni srpski kanoničar episkop dr Nikodim Milaš piše u svom „Crkvenom pravu“: „U crkvenom ustrojstvu Pravoslavne crkve sa strane odnosnih prava bez značaja je naslov koji nosi jedan ili drugi od prvih episkopa dotičnih samostalnih crkava. Svi su oni ravni među sobom po vlasti, nazivali se patrijarsi, ili egzarsi, ili mitropoliti, čim je samo nadležnom vlašću priznata upravna samostalnost poverenih im crkava i čim je ta samostalnost odobrena vaseljenskom crkvom“.[12]
Isto to piše i autoritetni ruski kanoničar prof. A.S. Pavlov u svom „Kursu crkvenog prava“[13]: „Po teoriji, svi patrijarsi su po pravima vlasti smatrani međusobno ravni (jednaki)„.
Govoreći o neravenstvu Moskovskog patrijarha sa Aleksandrijskim, o. Šmeman hoće da bude „veći monarhista od samog kralja“, jer jednakost svih patrijaraha upravo kao patrijaraha, pa tako i Moskovskog, ne samo sa Aleksandrijskim nego i sa Carigradskim, priznaju i sami Grci.
Najautoritativniji grčki kanoničar, Antiohijski patrijarh Teodor Valsamon, piše u svom radu „O privilegijama patrijaraha“, koji je uvršten u zvanični zbornik Grčke Crkve – Atinsku Sintagmu:[14] „Ni prvi patrijarh se ne uzvišuje nad drugim, ni drugi nad trećim, no kao što se pet čula jedne glave samo nabrajaju, ali se ne razdeljuju, tako i poglavari svetih Božjih Crkava, ispravno tako nazvani, imaju istu čast u svim odnosima i ne podležu nikakvom ljudskom razlikovanju“.[15]
A kako objašnjava drugi vizantijski pisac, Nil Kavasila – odnosi među patrijarsima, uključujući i papu, treba da budu odnosi koordinacije, a ne subordinacije.[16] Tako isto o ravenstvu patrijaraha govore i grčki dogmatičari. U „Ispovedanju vere“ Aleksandrijskog patrijarha Mitrofana Kritopula čitamo: „Postoji i jednakost između četiri patrijarha, koje njima, kao istinskim hrišćanskim pastirima, i dolikuje. Jer se nijedan od njih ne uzdiže nad ostalima i niko od njih ne smatra da je dostojan nazvati se glavom cele Katoličanske Crkve“. A u zvaničnom i sada važećem kanoničkom kodeksu grčkih Crkava, Pidalionu, u tumačenju na 6. pravilo I Vaseljenskog Sabora, posle nabrajanja četiri drevne patrijaršije, kaže se: „A potom je bila prisajedinjena i peta – Velika Moskovija“.[17]
U odluci Carigradskog Sinoda iz 1589. g. o ustanovljenju patrijarhata u Ruskoj Crkvi, koja odluka je doneta na osnovu detaljnog i obrazloženog predloga Aleksandrijskog patrijarha Meletija, za Moskovskog patrijarha se kaže da se on „naziva i jeste brat pravoslavnih patrijaraha, sa istim ravnočasnim imenovanjem, i da je saprestolan, jednak po položaju i dostojanstvu – čiji je natpis i potpis, po običaju pravoslavnih patrijaraha: Patrijarh Moskovski i cele Rusije i severnih zemalja“.
Ovu odluku potpisali su patrijarsi: Carigradski Jeremija II, Aleksandrijski Meletije i Jerusalimski Sofronije, kao i mnoštvo mitropolita i episkopa, i ona je prvi put štampana u knjizi Jerusalimskog patrijarha Dositeja (1672-1707),[18] a potom u kanonskoj Sintagmi izdatoj od strane Sinoda Grčke Crkve i odobrenoj u drugim grčkim Crkvama.[19]
A u gramati, poslatoj na osnovu ove odluke u Moskvu 8. maja 1590. potpisanoj takođe od strane trojice patrijaraha, 65 mitropolita, 11 arhiepiskopa i 3 episkopa, kaže se: „Da Arhiepiskop Moskovski Gospodin Jov bude peti patrijarh i da ima patrijaraško dostojanstvo i čast, i pribraja se kao ravan ostalim patrijarsima u sve vekove… Ovo, pak, blagodejanije i patrijarašku čast i ime, ne samo za Patrijarha Moskovskog Gospodina Jova sada kao izvesno i nepromenivo naređujemo da bude, i o tome obaveštavamo, nego i za potonje, od Moskovskog Sabora postavljene prve Arhijereje – naređujemo da budu imenovani Patrijarsima, po pravilu i na način kako se to čini počev od Patrijarha ovog Moskovskog Gospodina Jova, u Svetom Duhu vozljubljenog brata i saslužitelja naše smirenosti“.[20]
I kada je u Ruskoj Crkvi patrijarh bio zamenjen Sinodom, Istočni patrijarsi su ga priznali kao njima ravnog. U gramati Carigradskog patrijarha Jeremije II i u istovetnoj gramati Aleksandrijskog patrijarha Atanasija, od 23. septembra 1723. g., kaže se: „Smernost naša uzakonjuje, utvrđuje i proglašava da Sinod jeste i naziva se našim u Hristu bratom… i ima vlast činiti i obavljati sve kao i četiri Apostolska Najsvetija Patrijaraška Prestola“. Ove gramate su unesene u pomenutu grčku Kanonsku Sintagmu.[21]
Pa ipak, može prigovoriti o. Šmeman, Ruskom patrijarhu se uvek dodeljuje tek peto mesto. Međutim, i kanoni i kanonički zbornik same Carigradske Crkve tako objašnjavaju značenje tog poretka da je potpuno isključena mogućnost izvoditi iz njega takve zaključke kakve izvodi o. Šmeman. Dvadeset osmo pravilo IV Vaseljenskog Sabora i 36. pravilo VI Vaseljenskog Sabora dodeljuju Carigradskom prestolu drugo mesto, posle Rimskog, i ujedno kažu da Carigradskom prestolu pripadaju „ista prava kao i starom carstvenom Rimu“. A Pidalion, tumačeći 36. pravilo, kaže[22] da Carigrad ima iste povlastice kao i Rim, i da on zauzima drugo mesto samo „po redosledu“,[23] kao što i Aleksandrijski, Antiohijski i Jerusalimski zauzimaju treće, četvrto i peto mesto samo po redosledu“.
Valja, kao kuriozitet, primetiti da je sam o. Šmeman 1949. g. u svojoj brošuri „Crkva i crkveno ustrojstvo“ pisao: „dostigavši zrelost, ona (Ruska Crkva) je postala autokefalna, stekla jednakost sa drevnim Istočnim Patrijaršijama. I to je bilo prirodno“.[24] A 1950. g. on je, očito, zaboravio šta je pisao i, pokušavajući dokazati da je Carigradski patrijarh imao pravo potčiniti sebi eparhiju Ruske Crkve, počeo razvijati teoriju o neravnopravnosti Ruskog patrijarha sa Istočnim patrijarsima, i o „starešinstvu“ patrijarha Carigradskog.
No ako, kao što videsmo, prvenstvo Carigradskog patrijarha ne samo da ne isključuje, nego, upravo obratno, pretpostavlja njegovu jednakost sa ostalim predstojateljima autokefalnih Crkava, odatle proizilazi da on nije imao prava da sebi potčini eparhiju Ruske Crkve niti da, na taj način, suprotno 2. pravilu II Vaseljenskog Sabora i 8. pravilu III Vaseljenskog Sabora – „prostire svoju vlast izvan granica svoje oblasti“, „na drugu eparhiju“, kao ni predstojatelji ostalih autokefalnih Crkava, počev od Patrijarha aleksandrijskog.
Carigradskom patrijarhu njegovo prvenstvo ne daje pravo da zauzima eparhije drugih autokefalnih Crkava, utoliko pre što je ono, čak i kao „prvenstvo među jednakima“, odavno izgubilo svoj osnov. „Kanoni ukazuju na to“, priznaje o. Šmeman, „da je izvorište prvenstva ove katedre položaj Carigrada kao grada cara i senata. A pošto se položaj grada izmenio, prof. Trojicki predlaže da Carigradski episkop postane Istanbulski episkop i da ‘likvidira’ svoje prvenstvo“. „No“, prigovara o. Šmeman, „razlozi uzdizanja ove ili one katedre su jedna stvar, a nešto drugo je – fakt njenog prvenstva“.[25]
Pre svega, prof. Trojicki ništa takvo nije „predlagao“, nego je samo konstatovao dve nesumnjive činjenice: da Carigrad sada ne postoji, nego postoji Istanbul, i da je rana Crkva, sledeći primer 6. pravila I Vaseljenskog Sabora, menjala naziv episkopa u slučaju da glavni grad njegove eparhije promeni naziv. Dalje, nikako se ne možemo složiti sa tvrdnjom o. Šmemana da je uzdizanje katedre (u datom slučaju, prvenstvo Carigradskog episkopa) jedna stvar, a fakt njenog prvenstva – nešto drugo. O. Šmeman ignoriše dva aksioma logike: „Ab esse ad necesse non valet consequentia“(„Pogrešan je zaključak da je nešto i nužno samim tim što postoji“) i: „Cessante causa cessat effectus“ („Kad prestane uzrok, prestaje i posledica“).
Ako Carigradska Crkva ima prvenstvo sada, to uopšte ne znači da ga ona MORA imati uvek. Ako razlozi zbog kojih je ona svojevremeno dobila to prvenstvo sada više ne postoje, onda to prvenstvo gubi svoj raison d’etre (razlog postojanja), i može biti izmenjeno. Uostalom, sam o. Šmeman u brošuri „Crkva i crkveno ustrojstvo“[26] se poziva na kanonsku direktivu: „Raspoređivanje [organizovanje] crkvenih poslova neka sledi državno upravno-teritorijalno organizovanje“. Zašto onda u datom slučaju ne treba slediti iz korena promenjeni položaj Carigradske Crkve u [sada turskoj] državi?
Nesaglasnost prvenstva Carigradske Crkve u pravoslavnom svetu sa spoljnim uslovima njenog bivstvovanja u sadašnje vreme predstavlja veliku opasnost za celokupno pravoslavlje, pošto ona [Carigradska Crkva], ne posedujući dovoljna duhovna i materijalna sredstva da, sledeći zapovesti osnivača Crkve,[27] iskoristi svoje prvenstvo za služenje svim ostalim Crkvama, teži da ga [prvenstvo] iskoristi za svoje uske interese i da svoje antikanonske postupke opravda novoizmišljenim, takođe antikanonskim teorijama, npr. teorijom da je celokupna pravoslavna dijaspora potčinjena njoj [Carigradskoj Crkvi].
O. Šmeman ističe da se „od određenog vremena“ (od kada zapravo? – S.T.) „princip starešinstva vezuje za starost određene Crkve, koja utvrđuje mesto te Crkve u jerarhiji Crkava;[28] no, po ovom principu prvenstvo treba da pripadne Majci svih Crkava – Crkvi Jerusalimskoj, a nikako ne Crkvi Carigradskoj.
Sve ovo ne znači da mi „predlažemo“ da se drugačije reši pitanje prvenstva, jer to ne spada u našu nadležnost, nego samo ukazujemo na to da je moguće i da je svrsishodno dati takav predlog na budućem Vaseljenskom Saboru.
 
* * *
 
3. Antikanonsko potčinjavanje eparhije Ruske Crkve od strane Carigradske Crkve ne može opravdati ni okolnost da se ta eparhija nalazi u oblasti pravoslavne dijaspore, van SSSR-a.
Kao što je poznato, Grci pravdaju ovo nedopustivo kršenje kanona pomoću sledećeg silogizma:
Gornja premisa: teritorije koje se nalaze van granica autokefalnih Crkava treba, na osnovu 28. pravila IV Vaseljenskog Sabora, da budu potčinjene Carigradskoj Crkvi.
Donja premisa: Zapadna Evropa se nalazi van granica Ruske i drugih autokefalnih Crkava.
Zaključak: Ruske eparhije i parohije u Zapadnoj Evropi treba da budu potčinjene Carigradskoj Crkvi.
Formalno ispravan, ovaj zaključak je suštinski netačan, zato što je gornja premisa ovog silogizma lažna. Očigledno, ovoga je svestan i o. Šmeman i zato se ne usuđuje da brani ovu grčku izmišljotinu, koje je imao hrabrosti da se otvoreno odrekne drugi ideolog „vladimirovaca“ – S.S. Verhovski, priznavši da „28. pravilo uopšte ne govori o tome“;[29] no, u isto vreme o. Šmeman se ne usuđuje ni da podriva autoritet svog „pokrovitelja“ i zato diplomatski primećuje: „Zbilja, ovaj 28. kanon može se različito tumačiti, i on se, u datom slučaju, može sasvim i ne koristiti“.[30]
No, svaki kanon može imati samo jedan istiniti smisao, i kanoni se mogu tumačiti ne „različito“, nego saglasno njegovom istinitom smislu, koji je pokazan i u tumačenjima zvaničnih kanoničkih zbornika same te Carigradske Crkve – Pidalionu i Atinskoj Sintagmi. Oni ne dopuštaju mogućnost da se 28. pravilo shvati u smislu jurisdikcije Carigradske Crkve nad celom dijasporom.
Uopšte, dokazujući pravo Carigradskog patrijarha da potčini sebi eparhiju Ruske Crkve u Zap. Evropi, ruski i grčki zaštitnici ovog prava pobijaju jedni druge. Jer, ako se ovo pravo temelji na 28. pravilu IV Vaseljenskog Sabora, kako tvrde Grci, to znači da ono ne počiva na prvenstvu Carigradskog patrijarha, kako dokazuju Verhovski, o. Šmeman i drugi, pošto u vreme IV Vaseljenskog Sabora ovaj patrijarh nije imao prvenstvo u Crkvi. I obratno, ako se ovo pravo temelji na prvenstvu Carigradskog patrijarha, onda, pošto u vreme IV Vaseljenskog Sabora on ovo prvenstvo nije imao, to znači da 28. pravilo tog Sabora njemu nije moglo dati jurisdikciju nad hrišćanskom dijasporom u celom svetu. Drugim rečima, pogrešna je sva argumentacija Grka, da i ne govorimo kako je samo po sebi neverovatno da bi jerarhu, koji je tada zauzimao drugo mesto među predstojateljima autokefalnih Crkava, Sabor dao ono pravo koje nije imao ni prvi jerarh – Rimski papa.
Ne usuđujući se da ponovi beznadežnu argumentaciju svojih „pokrovitelja“, o. Šmeman sazdaje sopstvenu argumentaciju, ukazujući na neophodnost „uključivanja u vaseljensku Crkvu“i na neprimerenost „juridizma“ u međusobnim odnosima Crkava, a ponajviše na pomesni princip, kao da je on, tobož, bezuslovno obavezan za Crkvu. „Mi nismo otišli kod Grka“, piše o. Šmeman, „nego kod neosporno prvog po stareštvu patrijarha jedne pravoslavne Crkve i ne po nekakvom kapricu, nego zato što je takva objektivna norma crkvenosti. Isterani van granica svoje pomesne Crkve na teritoriju na kojoj nema pomesne Crkve, mi mislimo (znači, nije uveren? – S.T.) da je, u očekivanju opštecrkvenog ustrojstva u ovim, za pravoslavlje novim zemljama, upravo Vaseljenski patrijarh nadležan da obezbedi da budemo uključeni u vaseljenski crkveni organizam“.[31]
No, postojalo je i vreme kada su i druge zemlje bile nove za pravoslavlje, i zasađene u njima Pravoslavne Crkve, čuvajući vezu sa Majkom-Crkvom, uopšte nisu smatrale za potrebno da se, radi svog uključivanja u vaseljenski crkveni organizam, obraćaju prvom patrijarhu, a to je, do 1054. g., bio Rimski papa. Uostalom, zar se Ruska Crkva nalazi van tog organizma, i zar se ruska eparhija u Zap. Evropi, do svog potčinjenja Carigradskoj Crkvi, nalazila van tog organizma, tj. bila raskolnička?
O. Šmeman se trudi da otvoreno kršenje prava Ruske Crkve opravda opširnim razmatranjima, uperenim protiv juridičkog poimanja kanona. Ne želeći da ispuni ni najminimalnije svoje obaveze, ljudsko lukavstvo često pribegava osuđivanju juridizma. Čitajući članak o. Šmemana, i nevoljno se prisećamo šaljivih i grubih po formi, ali dubokih po sadržaju, stihova ruskog pesnika:
 
Zbog uzroka organskog
lišeni potpuno mi smo
Zdravog smisla juridičkog
koji je čedo satansko.
 
Široka je priroda ruska,
Zato ideal pravde naše
Ne staje u ramove uske
Juridičke branše.
 
Takva „antinomičnost“ nastaje ne zato što se pravo podređuje nekim višim vrednostima, nego zbog težnje da se kršenje pravnih normi opravda tobožnjim poštovanjem viših vrednosti; tobožnjim – zato što služenje višim idealima ljubavi i milosti uvek u sebe uključuje i ispunjenje pravne norme. Plativši radnicima više nego što su zaslužili, gospodar vinograda[32] nije, naravno, time prekršio svoju pravnu obavezu prema njima. Izlažući u Besedi na gori najviši ideal morala, osnivač Crkve je zajedno sa time učio: „Ne mislite da sam došao da ukinem zakon (nomos – pravna norma uopšte): nisam došao da ukinem, nego da ispunim“.[33] „Ovo je trebalo činiti i ono ne ostavljati“.[34] Zato sva razmatranja o. Šmemana o „jedinstvu vere i ljubavi“, o „sabornosti“, o „saradovanju i sastradavanju udova jednog Tela Hristovog“ itd. – nije u stanju da prikrije žalosnu činjenicu da je Carigradski patrijarh, potčinivši sebi eparhiju Ruske Crkve, prekršio crkvene kanone. A 1352. godine jedan od njegovih prethodnika, patrijarh Kalist, predao je anatemi celu Srpsku Crkvu zato što je potčinila sebi grčke eparhije u Makedoniji…
O. Šmeman nas prekoreva što dopuštamo analogiju između međucrkvenih i međunarodnih odnosa.[35] Prvo, analogija ne znači poistovećivanje; i samo Sveto Pismo često koristi analogije sa svetskim pravom za označavanje crkvenih pojmova. Pa i sama reč „Crkva“ (Eklesija) pozajmljena je iz pravne oblasti starogrčke države i ukazuje na analogiju političkog sabranja građana sa organizacijom hrišćanske zajednice. Drugo, istraživanja autoritativnih istoričara prava, npr. Girkea, Fridberga, Šejrla, Hinšiusa, Birlinga – dokazuju da većina pravnih nauka, a među njima i međunarodno pravo, jesu kćeri crkvenog prava, i da su mnogi osnovni pravni pojmovi, npr. pojam delegacije, nadležnosti, instance, kolegija, legitimnosti, hijerarhije pravnih normi itd., pozajmljeni iz crkvenog prava. O. Šmeman ustaje protiv primene principa većine u crkvenim odnosima. No, to je čisto kanonički pojam[36] i berlinski prof. Oto Girke je u specijalnoj studiji „Ueber Geschichte des Maioritats – princips“[37] dokazao da je ovaj princip, koji ima ogroman značaj u savremenom društvenom životu, pozajmljen iz crkvenog prava.[38]
No, ako je analogija između crkvenih i državnih odnosa nesumnjivo dopuštena, sasvim je nedopustivo da Crkva usvoji jedan od osnovnih elemenata države. A upravo to čini o. Šmeman u svim svojim člancima. Azbuka državnog prava kaže da teritorija, skupa sa narodom i vlašću predstavlja jedan od tri osnovna elementa države, a o. Šmeman u brošuri: „Crkva i crkveno ustrojstvo tvrdi da teritorijalnost predstavlja „samu suštinu“(?) Crkve, njenu osnovu, koja „ne može zavisiti od spoljnih istorijskih uslova“, da „ne može biti drugog principa ustrojstva Crkve osim pomesnog, teritorijalnog“[39], da je taj princip „koren iz kojeg izrastaju sve raznovrsne forme crkvenog organizma“[40], „koji ne može biti izmenjen, pošto je organski povezan sa samom dogmatskom suštinom Crkve“[41] itd.
Iz ovoga o. Šmeman izvodi zaključak da pomesne autokefalne Crkve ne mogu imati jurisdikcije van svojih granica, i da na svakoj teritoriji treba da postoji jedinstvo crkvene vlasti. A primenjujući ove postavke na teritoriju Zap. Evrope, on tvrdi da, pošto se ta teritorija nalazi van granica Ruske Crkve i drugih autokefalnih Crkava, kanonsko jedinstvo crkvene vlasti u njoj može ostvariti samo prvenstvujuća u pravoslavnom svetu Crkva Carigradska.
Čak i da su sve premise ovog silogizma tačne, jasno je da iz njih ne sledi onaj zaključak koji je izveo o. Šmeman. Jer, ako pomesne Crkve ne mogu imati jurisdikciju van svoje teritorije, onda takvu jurisdikciju ne može imati ni jednaka sa drugima, makar bila i prva, Crkva Carigradska. I obratno, ako o. Šmeman dopušta da Crkva Carigradska ima takvu jurisdikciju, to znači da nju mogu imati (i uvek su je imale) i sve ostale pomesne Crkve. A onda pitanje o tome kojoj pomesnoj Crkvi treba da pripada jedina jurisdikcija u datom mestu valja, saglasno kanonima,[42] rešavati ne na osnovu principa prvenstva, nego na osnovu drugih činjenica. Rešavajući pitanje jurisdikcije u oblastima gde su ranije vladali donatisti, ova pravila Kartagenskog Sabora [112. i 132.] propisuju, pre svega, da treba uzeti u obzir uspehe koje je neki episkop imao u obraćenju raskolnika i starost njegove jurisdikcije u tom mestu, a zatim – blizinu eparhije, želju naroda ili njegove većine, i samo u slučaju da se glas naroda podeli na jednake delove, propisuju da se ima uzeti uzeti u obzir stareštvo episkopa. „Ako obe strane imaju podjednak broj onih koji biraju, neka to mesto bude pribrojano oblasti starijeg episkopa“, glasi 132. pravilo. Dakle, samo ako se ignorišu činjenice starosti jurisdikcije Ruske Crkve u Zap. Evropi, uspeha njene misije tamo, nerešenosti pitanja kakva je volja većine njenih pravoslavnih žitelja – može se pokrenuti pitanje potčinjavanja pravoslavne dijaspore tamo [u Zap. Evropi] samo pod vlast Carigradskog patrijarha.
No, pogrešan je ne samo zaključak, nego su pogrešne i same premise silogizma o. Šmemana – da, tobož, autokefalne Crkve ne mogu imati jurisdikciju van svojih granica, i da princip teritorijalnosti ima apsolutno značenje u Crkvi. Obe ove premise proističu iz poistovećivanja crkvene vlasti sa vlašću državnom. Dok je svaka državna vlast strogo ograničena određenom teritorijom, crkvena vlast, kao takva, sama po sebi nije ograničena nikakvom teritorijom, jer se govori o granicama Vaseljenske Crkve, pa bi to značilo prihvatiti contradictio in adjecto. Naravno, zemaljska Crkva, se, kao i svaka zemaljska organizacija, nalazi na zemlji, ali je, zbog svog nebeskog porekla manje povezana sa zemljom od drugih organizacija. „Dolazi vreme“, govori Osnivač Crkve Samarjanki, „kada se nećete klanjati Ocu ni na ovoj gori ni u Jerusalimu… kada će se istinski bogomoljci klanjati Ocu u duhu i istini“[43], „Carstvo Moje nije od ovog sveta… Carstvo Moje nije odavde“,[44] govori On predstavniku rimske države Pilatu. „Dade mi se svaka vlast i na nebu i na zemlji. Idite po svemu svetu i propovedajte Jevanđelje svoj tvorevini.“[45] „Idite, dakle, i naučite sve narode“,[46] kaže On apostolima, a preko njih i njihovom prejemniku – vaseljenskom episkopatu. „Nemamo ovde postojanog grada, nego ištemo onaj koji će doći“,[47] kaže Njegov apostol. Drevni hrišćani su sebe nazivali „strancima i putnicima“ – „pariki“,[48] nevezanih za teritoriju i često bez prava građanstva. Zato crkvene organizacije nemaju nikakve spoljašnje zemaljske granice, nego su razgraničene samo među sobom, sa istim takvim [pravoslavnim] crkvenim organizacijama, i svaka Crkva potencijalno može imati jurisdikciju svugde van [granica] drugih Pravoslavnih Crkava, i sva teritorija van Pravoslavnih Crkava predstavlja zajedničko polje njihove misije, koju one ne samo da mogu nego i treba da organizuju saobrazno svojim duhovnim i materijalnim sredstvima.
„Teško da se Zagranična Crkva može poistovećivati sa misijom, koja je po samoj svojoj prirodi privremena kategorija“, piše o. Šmeman.[49] Nema ni potrebe poistovećivati, kažemo mi, jer misija nije nešto od Crkve različito, nego je deo određene autokefalne Crkve, koja u ime te Crkve ispunjava, u nepravoslavnoj sredini, Hristovu zapovest da se nauče svi narodi. A kada se to stanovništvo učini pravoslavnim, misija Crkve ne mora uopšte prestati, kako smatra o. Šmeman, nego će biti upućena u druge oblasti. Govoreći o misiji i o podvornim crkvama o. Šmeman primećuje da „ne bi kao kanonske dokaze svog stanovišta trebalo koristiti pojave koje i same predstavljaju rezultat oslabljene kanonske svesti“. No, smatrati pravoslavnu misiju i postojanje podvornih pravoslavnih hramova „rezultatom slabljenja kanonske svesti“ može samo onaj ko i sam pati od slabljenja kanonske svesti.
Dokazi koje o. Šmeman navodi u korist tvrdnje da teritorijalno načelo ima apsolutni značaj u crkvenom ustrojstvu cu ili pogrešni ili, čak, dokazuju upravo nešto suprotno.
„Ne može postojati drugi princip ustrojstva Crkve, sem teritorijalni“, piše on, „zato što bi svaki drugi princip značio da je kavim bilo prirodnim (podvukao o. Šmeman) obeležjem – nacionalnim, rasnim, ideološkim – zamenjeno natprirodno, blagodatno jedinstvo u Hristu“.
No, zar teritorija ne spada u oblast prirodnog, i zar se blagodatno jedinstvo daje teritoriji, a ne članovima Crkve?
„Isti smisao“, produžava o. Šmeman svoju neuspešnu argumentaciju, „ima i drugi naziv za Crkvu – Novi Izrailj. Starozavetni Izrailj je bio narod Božji… Naziv „Novi Izrailj“ u odnosu na Crkvu znači da hrišćani predstavljaju nov, jedinstven narod Božji“.
Potpuno tačno, kažemo mi, ali iz toga sledi upravo suprotno od onoga što autor želi dokazati: narod se sastoji od lica, a ne od teritorija, i u pojam naroda, za razliku od pojma države, teritorija ne ulazi, pošto postoje i nomadski narodi. I starozavetni Izrailj nije prestao da bude narod Božji ni onda kada je četrdeset godina lutao Arabijskom pustinjom. I članovi Novog Izrailja – Crkve, ne bi sebe nazivali „strancima i putnicima“ da teritorijalnost predstavlja „samu suštinu“ Crkve, kao što tvrdi o. Šmeman. I Kiparska Crkva nije prestala biti Novi Izrailj, biti Kiparska CRKVA ni onda kada je napustila svoju teritoriju i preselila se na teritoriju druge, Carigradske Crkve, i živela na teritoriji druge Crkve dok joj Trulski Sabor nije dodelio drugu teritoriju. Utoliko pre ne treba da prestane biti Ruska Crkva onaj njen deo koji se preselio u Zapadnu Evropu , tj. na teritoriju koja ne ulazi u sastav nijedne druge Pravoslavne Crkve.
„Ovaj princip teritorijalnosti“, nastavlja autor dalje svojim pogrešnim putem, „i leži u osnovi katoličnosti (sabornosti) Crkve. Grčka reč katoličanski ukazuje ne toliko na njenu svesvetskost… nego i na to… da se u svakom njenom delu celosno ovaploćuje… sva njena suština.[50]
Ne može se shvatiti na koji način nešto što je pomesno [lokalno], tj. ne-svesvetsko može biti u osnovi „svesvetskosti“. A što se tiče katoličnosti svakog dela Crkve, ta katoličnost proističe ne iz načela pomesnosti, nego iz načela nadsvetskosti Crkve, iz njenog neprestanog opštenja sa Gornjim Jerusalimom, koji svaki njen deo čini pričasnikom Božanskog života. Stranstvujuća pravoslavna misija isto je toliko katolična kao i svaki drugi deo Crkve koji se nalazi na jednom mestu.
U potvrdu svoje teorije o. Šmeman navodi reči o. Georgija Florovskog: „Crkva je katolična u svakom svom delu, zato što katoličanska celosnost ne može biti sazdana drugačije do kroz katoličnost svojih delova“.[51] Međutim, ove reči ne potvrđuju, nego opovrgavaju teoriju o.Šmemana. Nijedan deo Crkve ne zauzima određenu teritoriju, i njegova katoličnost nema nikakve veze sa teritorijalnošću, a pošto „katoličanska celosnost ne može biti sazdana drugačije do kroz katoličnost svojih članova“, to znači da teritorijalnost uopšte NE „leži u osnovi katoličnosti“.
Nema svoju teritoriju ni hrišćanska porodica, koju ap. Pavle ne jednom naziva crkvom.[52] No, ako katoličnost, po mišljenju samog o. Šmemana, primenimo i na pojedinačni, zasebni deo Crkve, i ako simvol vere poznaje samo [odnosi samo na] katoličansku Crkvu, onda se pridev katoličnisti može primeniti i na „domaću crkvu“ i, sledstveno tome, teritorijalnost uopšte NE „leži u osnovi katoličnosti“.
U odeljku „Razvoj crkvenog ustrojstva“ [53] o. Šmeman iz oblasti teorijskih razmatranja prelazi na teren istorije i ukratko izlaže istoriju primene principa teritorijalnosti u Crkvi. Ali, čak i u njegovom izlaganju, ova istorija dokazuje pogrešnost njegove teorije, dokazuje da teritorijalnost ima relativan, a nikako apsolutan značaj u Crkvi.
„Prva etapa u tom razvoju“ (crkvenog ustrojstva), piše o. Šmeman, „bilo je objedinjavanje pomesnih [lokalnih[ Crkava u šire crkvene oblasti“. No, svako objedinjavanje lokalnih Crkava značilo je da one prestaju postojati kao lokalne, drugim rečima – predstavljalo je narušavanje načela teritorijalnosti. Već i sama promenivost, nepostojanost pomesnih granica pokazuje da se Crkva rukovodila ne načelom teritorijalnosti, nego drugim načelom: rukovodila se svojim jedinim ciljem – spasenjem ljudskih duša. Zato je granice pomesnih Crkava menjala svaki put kad je to bilo potrebno radi ostvarenja njene spasonosne misije. Osim toga, o. Šmeman zanemaruje činjenicu da se dugo vremena teritorijalni princip uopšte nije primenjivao. Pomesna je ona Crkva koja ima određene granice; međutim, u prvo vreme postojanja Crkve, nije bilo niti je moglo biti ni najmanjeg nagoveštaja o bilo kakvim granicama Crkve, pošto hrišćani tada nisu živeli kao kompaktna masa, nego su predstavljali rasejanje,[54] koncentrisano u gradskim jezgrima.
Kao dokaz neraskidive veze teritorijalnosti i katoličnosti o. Šmeman navodi iz „Mučeništva Polikarpa“ naziv Smirnske Crkve: „Katoličanska Crkva, koja prebiva u Smirni“.[55] Sličnih naziva može se naći ne malo u pisanim dokumentima prvih vekova. No, ne treba mešati mesto prebivanja sa teritorijalnošću. Svakako, svaka hrišćanska zajednica, kao i hrišćanska porodica, mora negde prebivati, ali to uopšte ne znači da one moraju imati svoju teritoriju sa određenim granicama.
Da u prva dva veka pojam pomesne Crkve uopšte nije ni postojao, priznaje i takav dosledni protivnik juridizma u Crkvi, kao što je Rudolf Zom. „Reč ‘ekklezija’ ne izražava pojam teritorijalne zajednice“, piše on. „Vera hrišćana u svakom sabranju hrišćana vidi duhovno sabrano celokupno hrišćanstvo, narod Božji… Opšte sabranje hrišćana jednog mesta naziva se ekklezija zato što predstavlja sabranje ne zajednice tog mesta, nego vascelog hrišćanstva (Izrailja). Potpuno istovetno je i sabranje porodične zajednice… Postoji samo jedna ekklezija, sabranje vascelog hrišćanstva, ali ta jedna ekklezija ima neizbrojive pojavne oblike“.[56]
U ustrojstvu Crkve narodnost je dugo vremena imala veći značaj nego teritorijalni princip.
Hristos je zapovedio apostolima da uče upravo narode, a apostolska propoved mogla je biti uspešna samo u slučaju da je vršena na jeziku određenog naroda. Na to ukazuje i čudo Pedesetnice. Po drevnom predanju, apostoli su podelili polje svoje misionarske delatnosti ne po teritorijama nego po narodima. Zato se npr. apostol Petar smatra apostolom Judejaca, apostol Pavle – Grka, ap. Toma – Indijaca, ap. Andrej – Skita itd. Trideset četvrto Apostolsko pravilo govori o „episkopima svakog naroda“. Reči ap. Pavla da u Hristu Isusu nema ni Judejca, ni varvara, ni Skita[57] govore o ravnopravnosti u Crkvi svih narodnosti, zbog čega i jezik svakog naroda treba na isti način da bude uziman u obzir pri ustrojavanju crkvenih poslova. Tek mnogo kasnije, kada se, sa jedne strane, hrišćanstvo proširilo po celoj rimskoj imperiji, a sa druge, bilo priznato za državnu religiju – teritorijalno načelo je dobilo skoro isključiv značaj u crkvenom ustrojstvu. Pokazatelj toga je i zamena reči „narod“ u 34. apostolskom pravilu rečju „eparhija“ (sa značenjem: mitropolija) u 9. pravilu Antiohijskog Sabora. Ali i tada je načelo teritorijalnosti postalo obavezno samo u granicama grčko-rimske imperije, dok je van nje na snazi ostao pređašnji regulator crkvenog ustrojstva – narodnost. Sankcionišući [prihvatajući] načelo teritorijalne podele Crkve po dijecezama imperije, 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora na kraju kaže: „A Crkve Božje koje su među varvarskim narodima, treba da se upravljaju po do sada očuvanim otačkim običajima“. I 28. pravilo IV Vaseljenskog Sabora sačuvalo je u trima dijecezama kod varvarskih naroda pređašnje osobeno ustrojstvo Crkve, potčinjavajući njihove episkope neposredno Carigradskom patrijarhu.
Izrekavši u odeljcima 5-7 svoje brošure nekoliko ispravnih misli o značenju nacionalizma u Crkvi, o. Šmeman, govoreći u sledećim odeljcima[58] o crkovnom ustrojstvu emigracije, opet uzaludno pokušava da opravda ono što je pogrešno. Pre svega on smatra protivrečnim sam naziv emigrantskih crkvenih organizacija – „Zagranična Crkva“. „Po umesnom zapažnju patrijarha (i, dodajemo mi, masona – S.T.) Meletija Aleksandrijskog, crkvena pravila znaju samo za granice Crkve, a ništa ne znaju o „zagraničnim Crkvama“, piše on.[59]
Ustvari, „Zagranična Crkva“ uopšte ne podrazumeva Crkvu koja se nalazi izvan čisto-crkvenih granica, nego Crkvu koja se nalazi izvan crkveno-državnih granica. Crkva mora da se prilagođava državnim granicama ne samo u zemljama gde je u savezu sa državom nego i tamo gde je odvojena od države, pošto državna granica uvek predstavlja veću ili manju prepreku za širenje njene delatnosti. Zato državne granice obično predstavljaju i crkvene granice, i teritorija pomesne Crkve se poklapa sa teritorijom države. Ipak, takva crkveno-državna granica nema za Crkvu onaj značaj koji ima čisto-crkvena granica, koja odvaja jednu pomesnu Crkvu od druge. Jer svaka pomesna Crkva jeste predstavnik Crkve Vaseljenske i, kao takva, izvan drugih pomesnih Crkava [ako ne zalazi u jurisdikciju druge pomesne Crkve], ima jurisdikciju u celoj vaseljeni i izvan svojih granica. Takvu jurisdikciju izvan svojih crkveno-državnih granica su u stara vremena, saglasno kanonima, imali patrijaršije grčko-rimske imperije nad zagraničnim, tzv. „varvarskim Crkvama“.[60] Npr. Carigradska Crkva je imala jurisdikciju nad zagraničnim Crkvama u Rusiji i Alaniji, na šta Zonara i Valsamon, komentatori kanona, ukazuju u tumačenjima na 28. pravilo IV Vaseljenskog Sabora, a Valsamon i na 30. pravilo VI Vaseljenskog Sabora.[61] A tu činjenicu ne treba objašnjavati prvenstvom Carigradske Crkve, pošto u to vreme prvenstvo nije pripadalo njoj, nego Rimskoj Crkvi. I u novije vreme Carigradska Crkva je imala svoje eparhije u Poljskoj, Litvaniji, Moldaviji, Vlaškoj, Srbiji, Veneciji, Malorusiji, a sada ih ima u Grčkoj, Americi i Australiji. Srpska Crkva je imala svoje eparhije u Češkoj i Italiji, a sada ima u Mađarskoj i u Americi. Aleksandrijska Crkva ima eparhije u Abisiniji i Nubiji. Ruska Crkva ima zagranične eparhije u Americi, Kini, Japanu, Persiji, osim što ih ima i u Zapadnoj Evropi. I zar sve to treba smatrati „slabljenjem kanonske svesti“, kako to veli o. Šmeman?
O. Šmeman smatra da je postojanje nekoliko crkvenih jurisdikcija u jednoj državi i na jednoj teritoriji nekanonočno i da izaziva pometnje i razdore u Crkvi. No, zar apostoli nisu organizovali Crkve u jednoj te istoj Rimskoj imperiji i na istoj teritoriji, i zar u toj imperiji nije postojalo nekoliko autokefalnih Crkava, čija je samostalnost bila potvrđena od strane Vaseljenskih Sabora?
Uzgred, uzalud o. Šmeman sa takvom uverenošću opovrgava mogućnost „pripadati Lozi Vaseljenske Crkve, kao lastar Rimske Crkve, makar se i nalazili na teritoriji Vizantije“.[62] Autoritativni kanoničar i istoričar Zonara piše u tumačenju na 28. pravilo IV Vaseljenskog Sabora: „Oblasti Makedonije i Tesalije, Elade i Peloponeza, i tzv. Epira i Ilirika potčinjeni su tada bili episkopu drevnog Rima“. Isto nalazimo i kod Aristina.[63] A sve te oblasti su nekoliko decenija pre Halkidonskog Sabora, među njima i prefektura (ali ne i dijeceza) Ilirik, ušle u sastav Vizantijske imperije. Istina, u Vizantiji je svaka autokefalna Crkva imala zasebnu teritoriju, ali ju je dobila tek onda kada je pravoslavno stanovništvo postalo potpuno kompaktna masa, dok je u starija vremena ono predstavljalo samo oaze među neznabožačkim stanovništvom, i propoved apostola i njihovih neposrednih prejemnika razvijala se skladno i uspešno ne zato što su njihove oblasti bile razgraničene, nego zato što su oni, s jedne strane, smatrali nedopustivim „da zidaju na tuđem temelju“[64] i „da se hvale onim što je u tuđem imanju urađeno“,[65] kao što je učinio Carigradski patrijarh, potčinivši sebi eparhiju osnovanu od strane Ruske Crkve, a sa druge – zajednička pitanja o propovedi Jevanđelja rešavana su ne voljom prvog među njima, na čemu istrajava o. Šmeman, nego – saborskim odlučivanjem.
Danas, polje za apostolsku propoved pravoslavlja ne samo da se nije suzilo, nego se i proširilo. Od početka hrišćanske ere broj stanovnika na planeti se uvećao nekoliko puta, a Pravoslavnoj Crkvi pripada manje od jedne desetine tog stanovništva, pri čemu pravoslavne organizacije predstavljaju izuzetno retke i male oaze među ostalih devet desetina tog stanovništva.
U takvoj situaciji, kada je „žetve mnogo, a poslenika malo“, ne treba, zarad prestiža prvenstva i ovde neprimenivog apsolutizma teritorijalnog principa, na Carigradsku Crkvu nalagati breme koja ona ne može poneti, a ostale Crkve lišavati mogućnosti da ispune Hristovu zapovest „da svi narodi budu naučeni“, nego se treba „moliti Gospodaru žetve da izvede poslenike na žetvu svoju“.[66] Izvan granica autokefalnih Crkava, Pravoslavna Crkva treba da bude organizovana ne na osnovu ovde neprimenivih principa teritorijalnog jednovlašća i prvenstva Carigradske Crkve, nego na istim onim principima kojima se rukovodila Crkva apostolskog vremena, pošto se samo tada može uspešno ispuniti zapovest Osnivača Crkve o tome da svi narodi budu naučeni [Jevanđelju].
O. Šmeman ispravno ukazuje na štetu koju pravoslavlju nanose razdori i svađe u pravoslavnom rasejanju, no ti razdori se obično javljaju ne među pravoslavnima raznih nacionalnosti, nego među pravoslavnima iste nacionalnosti – ruske, grčke, rumunske, i javljaju se ne zbog toga što ne postoji jedna vlast nad pravoslavnima raznih nacionalnosti, nego zbog istih razloga zbog kojih dolazi do raskola u Crkvi, tj. zato što se lični i politički interesi stavljaju iznad crkvene istine i što se opravdavaju izmišljenim pseudo-kanonskim teorijama, poput ove o. Šmemana.
Neslaganja su postojala i u Apostolskoj Crkvi, pa čak i među samim Apostolima, ali su se ona uklanjala putem sabora, a ne diktatom jednog apostola. Treba pozdraviti misao o. Šmemana da pitanje ustrojstva Crkve u inostranstvu „potrebuje ozbiljno i saborno promišljanje, jer je to pitanje koje se tiče cele Pravoslavne Crkve… a ne njenog emigrantskog dela, ne dela jedne pomesne Crkve“.[67] No, zašto onda Carigradska Crkva, koja bi, na osnovu svog prvenstva, trebalo prva da pokrene saborsko razmatranje tog pitanja, ne samo da to nije učinila niti je pokazala želju da na Moskovskom Savetovanju razmotri to pitanje, nego je samovoljno prisvojila sebi pravo da „zida na tuđem temelju“? I zašto o. Šmeman u svojim člancima istrajava na neophodnosti da koordinacija među pravoslavnim misijama bude zamenjena potčinjavanjem tih misija Carigradskoj Crkvi?
Pitanje organizacije Crkve u pravoslavnoj dijaspori treba da bude rešeno nezavisno od toga koje mesto određena autokefalna Crkva zauzima u spisku Pravoslavnih Crkava, jedino u zavisnosti od toga koja Crkva ima najbolje mogućnosti da ispuni pravoslavnom episkopatu naloženi zadatak – „naučite sve narode“. Carigradska Crkva ima veoma male mogućnosti za to, kako zbog toga što pripada srazmerno malobrojnom grčkom narodu, tako i zbog sopstvene malobrojnosti i odsustva materijalnih i duhovnih sredstava za široku misionarsku delatnost. Potrebno je konstatovati žalosnu, ali nesumnjivu činjenicu, da u poslednjim vekovima broj članova Carigradske Crkve ne da se nije povećavao nego se sve više smanjivao, tako da je sada na nivou jedne moskovske parohije. A pri takvim uslovima potčiniti celokupnu pravoslavnu dijasporu jurisdikciji Carigradske Crkve, kako predlaže o. Šmeman, znači ići protiv apostolske zabrane da se „zida na tuđem temelju“; znači lišiti sve ostale Pravoslavne Crkve, koje su obavljale misionarsku delatnost, mogućnosti da nastave sa tom delatnošću; i, na kraju krajeva, to znači – ako ne sasvim se odreći dela pravoslavne misije, a ono, u svakom slučaju, svesti njene uspehe na minimum.
Osim o. Šmemana, na stranicama „Crkvenog Vesnika“ u zaštitu pretenzija Carigradskog patrijarha istupio je i g. Majendorf u članku: „Carigrad i Moskva“,[68] u kojem izlaže sadržaj članka E. F. u organu Carigradske Patrijaršije.[69]
Pošto smo taj rad već analizirali na stranicama „Žurnala Moskovske Patrijaršije“,[70] ovde ćemo reči samo nekoliko reči povodom tog napisa [J. Majendorfa], u kojem on iznosi svoje mišljenje.
Pre svega, smatramo se obaveznim dati dobronameran savet pariskom „kanoničaru“ – početniku. Pravoslavna Crkva ne priznaje jezuitski princip – „cilj opravdava sredstva“, i zato, ma kako autor bio oduševljen svojom ulogom zaštitnika i „pokrovitelja“ eparhije koja je otpala od Ruske Crkve, on ne treba meni i grčkom časopisu da pripisuje nešto što nismo pisali. Nigde ja nisam napisao da „je u sferi međunarodnih odnosa svaka autokefalna Crkva punopravan i ravnopravan subjekat međunarodnog prava.“ „Štiteći juridičku apsolutnost autokefalije“, piše Majendorf, „Trojicki omogućava postojanje na jednoj teritoriji, makar ona bila i „zagranična“, nekoliko episkopskih katedri, koje predstavljaju različite Crkve“.
Upravo obrnuto, u svom članku „O crkvenoj autokefaliji“ detaljno smo dokazali da „samostalnost autokefalnih Crkava ne treba smatrati apsolutnom… i poistovećivati je sa političkom samostalnošću države“.[71] I na koji sam to način ja „omogućio postojanje nekoliko episkopskih katedri na jednoj teritoriji“ kad su takve katedre osnovane mnogo pre objavljivanja mojih članaka?
„Može li se uopšte govoriti o juridičkoj ravnopravnosti autokefalnih Crkava?“, pita g. Majendorf. Svakako da ne može, ali ne zato što takve ravnopravnosti nema, nego zato što bi takva formulacija bila tautologija, jer nejuridička, tj. nepravna ravnopravnost ne može postojati.
I autoru članka u „Ortodoksiji“ g. Majendorf, možda zbog nedovoljnog znanja grčkog jezika, pripisuje nešto što on nije napisao. „Optužba za papizam, koju Trojicki iznosi protiv Vaseljenskog prestola autoru izgleda čudovišna“, tvrdi g. Majendorf. Ustvari, grčki autor nigde u svom članku ne koristi takav oštar izraz, nego samo smatra da su optužbe na račun Carigradske Crkve od strane ruskih istoričara i kanoničara Pavlova, Suvorova, Trojickog – neopravdane.[72]
Neosnovano g. Majendorf pripisuje grčkom autoru tvrdnju da je, tobož, 2. kanon II Vaseljenskog Sabora „razdelio hrišćanski svet među četiri Patrijaršije“. Takvo „otkriće“ grčki profesor, naravno, nije mogao učiniti, znajući da u vreme II Vaseljenskog Sabora patrijašije nisu postojale, i da pravilo ne govori o četiri patrijaršije, nego o pet dijeceza. Ne govori grčki autor ni o nezavisnosti Crkava među inoplemenim narodima, kako to tvrdi g. Majendorf.
„Čini nam se nesumnjivim“, autoritativno izjavljuje g. Majendorf, „da prvenstvo Carigradskog prestola treba da se projavljuje u vrhovnom sudu“ – zaboravljajući, ili ne znajući, da je pretenzija rimskog pape na pravo vrhovnog suda Vaseljenska Crkva osudila, usvojivši, u 2. pravilu VI Vaseljenskog Sabora, poslanicu koju je Kartagenski Sabor uputio papi Celestinu.
I sami Grci nastavljaju da štite ideju istočnog papizma: u oktobarskom broju časopisa Carigradske Patrijaršije „Ortodoksija“ za prošlu godinu štampan je članak mitropolita Iliopoljskog Genadija: „Glas jednog katolika o osobitim pravima Vaseljenske Patrijaršije“.[73] Autor je nezadovoljan ne samo našim člancima protiv istočnog papizma, nego i mislima koje su iznosili grčki autori u časopisu Aleksandrijske Patrijaršije „Pantenos“[74] i u „Crkvenoj istoriji“ profesora Atinskog univerziteta, arhimandrita Vasilija Stefanidisa.
Sadržaj članka aleksandrijskog časopisa izložili smo na stranicama „Žurnala Moskovske Patrijaršije“[75], i pošto se tamo dokazuje da Carigradski patrijarh nema pravo ni apelacionog suda nad poglavarima drugih autokefalnih Crkava, ni isključivo pravo da saziva Vaseljenske ili Svepravoslavne Sabore – nezadovoljstvo autora je sasvim razumljivo.
Autor optužuje atinskog profesora zbog toga što uzdizanje Carigradske Crkve objašnjava političkim značajem Carigrada. No, upravo tako ovo uzdizanje objašnjavaju i kanoni.[76]
Ne izlažući sadržaj naših članaka, autor želi da ih obezvredi izjavom da su napisani po nalogu, sa ciljem uzdizanja Moskovske Patrijaršije, a umanjivanja prava Carigradske Patrijaršije.
Ustvari, borbu putem štampe protiv papističke i opasne po jedinstvo Pravoslavne Crkve teorije o jurisdikciji Carigradskog patrijarha nad celom dijasporom (koju je sazdao [Carigradski[ patrijarh Meletije, inače mason), ja sam započeo pre više od četvrt veka, kada nikakvi odnosi sa Moskvom nisu bili mogući, i počeo sam je ne po nečijem nalogu, nego svestan svoje obaveze da, kao pravoslavni kanoničar, štitim kanonsko ustrojstvo Pravoslavne Crkve. Ni o kakvom uzdizanju Ruske Crkve nad Crkvom Carigradskom ja nisam pisao, nego sam branio kanonski princip ravnopravnosti autokefalnih Crkava, i razobličavanje istočnog papizma odnosi se ne samo na Carigradsku, nego i na Rusku Crkvu, u kojoj je ideja Trećeg Rima imala mnogo pristalica, zbog čega je bila kažnjena raskolom i potčinjenošću državi.
Pravoslavnim kanoničarima i istoričarima autor kao primer za ugledanje ističe katoličkog autora Dimona, koji u časopisu „Irenikon“ odobrava pretenzije Carigradske patrijaršije, naročito one koje se tiču jurisdikcije nad dijasporom. On smatra da njoj takva jurisdikcija pripada posle podele Crkava,[77]?? a u zaštitu svog mišljenja o Carigradskoj Patrijaršiji poziva se na „Crkveno pravo“ srpskog kanoničara Nikodima Milaša.
Nikako ne možemo razumeti, zašto mišljenje katolika, dakle papiste, autor uzima kao dokaz u korist pretenzija Carigradske Patrijaršije? Similia similibus gaudent („Slični se sličnima raduju“) i, zato, prirodno katolik saoseća sa carigradskim pretenzijama, ali njegovo saosećanje predstavlja samo još jedan pokazatelj papističkog karaktera tih pretenzija. Umesto što se oduševljava člankom katoličkog autora, grčkom autoru bi bilo bolje da se priseti mudre stare izreke: „Timeo Danaos et dona ferentes“ („Čuvaj se Danajaca i kada ti darove donose“).
Takođe nam nije jasno zašto autor smatra da je mišljenje Dimona o dijaspori povoljno za njega. Pa, ako je Carigradski patrijarh stekao jurisdikciju nad dijasporom tek posle podele Crkava, onda to znači da je pogrešna sva argumentacija patrijarha Meletija i njegovih grčkih sledbenika da su, navodno, to pravo Carigradskoj Crkvi dali Vaseljenski Sabori.
Osobito veliki značaj autor pridaje pozivanju na Nikodima Milaša, kao na kanoničara koji nije pod jurisdikcijom Fanara. I nehotice se prisećam Pseudo-Isidorovih Dekreta…
Ustvari, štiteći, kao što smo videli, princip ravnopravnosti autokefalnih Crkava, Nikodim Milaš nigde i nikada nije pisao ništa slično onome što je navedeno u „Ortodoksijinoj“ opširnoj tiradi, u šta se može svako uveriti ako pročita srpski originalni tekst njegovog „Crkvenog prava“, a takođe i sve druge prevode tog teksta, osim grčkog. A u grčkom prevodu, svu tiradu o velikim pravima Carigradske Patrijaršije dodao je prevodilac – Grk Apostopul, koji je knjigu ep. Nikodima preveo 1917. g. – tj. dve godine posle smrti ep. Nikodima.
U saosećanju katoličkog časopisa za istočni papizam autor vidi povoljan znak za sjedinjenje Istočne Crkve sa „voljenom sestrom, Papskom Crkvom“ No, ako to sjedinjenje bude ostvareno na papističkim idejama, to će biti samo ponavljanje Lionske i Florentinske unije, i samo će izazvati raskol u Crkvi.
Daj Bože da se naše proročanstvo ne obistini!
 
Svetosavlje.org preporučuje da pročitate još i:
 
Sergije Troicki – CRKVENA JURISDIKCIJA NAD PRAVOSLAVNOM DIASPOROM
 
Jerej Srboljub Miletić – MELETIOS (Metaksakis) – mitropolit, arhiepiskop, papa i patrijarh
 
Juri Maksimov – IGRANJE SA BOGOSLOVLJEM: KRAJ IGRE
 
EKLISIOLOŠKE I KANONSKE POSLEDICE SVETOTAJINSKE PRIRODE CRKVE
 
otac Andrej Filips – RASPRAVA O DVE KONCEPCIJE CRKVE SE NASTAVLJA
 
arhim. Rafail (Karelin) – REFORMATORSTVO I MODERNIZAM
 
Prep. JUSTIN Ćelijski – BOGOČOVEČANSKI KONZERVATIZAM I NEKI NAŠI CRKVENI MODERNISTI
 
Prep. JUSTIN Ćelijski – SABORNOST CRKVE U SAVREMENOM SVETLU
 


 
NAPOMENA:

  1. Эkkleziologiя parižskogo raskola, „Vestnik Russkogo Zapadno-evropeйskogo Patriaršego Эkzarhata“, Pariž, 1951, № 7-8.
  2. „Crkveni Vesnik“ br.26, str.13.
  3. Reči u uglastim [….] zagradama dodao je prevodilac radi lakšeg razumevanja osnovnog teksta.
  4. „C.V.“ br.28, str.8.
  5. Atinska Sintagma, VI, 254.
  6. Vidi npr.: Del.ap. 1,15 i 23; 20,17-35; 1Kor.16,19; 2Kor.1,1; 8,1; Fil.1,1; 1Sol.1,1 i 7; Posl. Ignj. Bog. Rimskoj Crkvi gl. 2 i 9 i dr.
  7. Apost. 76; Antioh. 23
  8. Apost. 64; II Vas. 2; Konst. 394.g.; Kart. 12; Kiril Al. 1.
  9. „Crkva i crkv. ustrojstvo“. str. 9.
  10. „Crkv. Vesnik“ br. 26, str. 14.
  11. Up. 34. Apost. pravilo
  12. Izd. 2. i 3.. str.363.
  13. Str. 257
  14. T. IV, str. 542-555
  15. Str. 543-544; Migne 119, 1164.
  16. Migne 149, 709 C.
  17. Izd. 3, str. 130; izd. 5, str. 135.
  18. „Tomos Agapes“, str. 541.
  19. T. V, str. 149-155.
  20. Kormčaja knjiga, Moskva, 1815, L. 15. ob. 18.
  21. T. V, 160-163
  22. Izd. 5, str. 249
  23. „Kata monon ten taxin“.
  24. Str. 21
  25. „Crkveni vesnik“ br.28, str.10-11.
  26. Str. 10.
  27. Mk. 10,44
  28. „Crkveni vesnik“ br. 28, str.11
  29. „Crkveni vesnik“ br. 21, str.16.
  30. „Crkveni vesnik“ br.26, str. 16.
  31. „Crkva i crk. ustrojstvo“, str. 21.
  32. Mt. 20, 1-16.
  33. Mat. 5, 17.
  34. Mt. 23, 23.
  35. „Crkveni vesnik“ br. 26, str. 18 i dr.
  36. Vidi npr. 6. pravilo I Vas. Sabora; 19. prav. Antioh. Sab.; 132. prav. Kartag. Sab.
  37. „Esseys in legal history“, Oksford, 1913, str. 311-323.
  38. Mala napomena: pro domo sua. Govoreći o analogiji međucrkvenog sa međunarodnim pravom, o. Šmeman primećuje: „Ovo gledište je tu nedavno na stranicama ‘Žurnala Moskovske Patrijaršije’ branio prof. S.B. Trojicki, u emigraciji dugogodišnji ekspert Karlovačkog Sabora“. Ova primedba kao da insinuira: eto, vidite kakva je rđa prof. Trojicki. Dugo godina je i sam, svojom ekspertizom, pomagao Karlovačkom Saboru, a sada piše protiv njega. Međutim, ja nijednog momenta, a kamoli „dugo godina“, nisam bio kanonički ekspert Karlovačkog Sabora, a sa mojim kritičkim odnosom prema tom Saboru o. Šmeman bi mogao da se upozna makar iz moje, u Parizu izdate, knjižice: „Razdeoba ili raskol“. Uostalom, možda je o. Šmemana dovela u zabludu činjenica da me je 3. 12. 1925. g. Arhijerejski Sabor Srpske Crkve izabrao za svog kanoničkog eksperta.
  39. Str. 8
  40. Str. 10.
  41. Str. 18.
  42. Kart. Sab., 112. i 132. pravilo
  43. Jn. 4,21,23.
  44. Jn. 18,36.
  45. Mk. 16,15.
  46. Mt. 28, 18-19.
  47. Jevr. 13,14; sr.11, 13-16.
  48. I Petr. 2,11.
  49. Str.19.
  50. Str. 8
  51. Str. 8.
  52. Rim. 16,4; I Kor. 16,19; Filim. 1,2; Kol. 4,15.
  53. Str. 9-10.
  54. Jak. 1,1; I Petr. 1,1; Klimentini, Migne II, 141 A; Kliment Al., Migne VIII, 200 C.
  55. Str. 8
  56. „Crkveno ustrojstvo u prvim vekovima hrišćanstva“, prevod A. Petrovski i P. Florenski, str. 38-41.
  57. Gal. 3,28; Kol. 3,11; Rim. 10,12.
  58. Str. 16-20.
  59. Str. 17.
  60. VI Vas. Sab., prav. 30.
  61. At. Sint. II, 283, 285, 370.
  62. „Crkveni vesnik“ br. 23, str.11.
  63. At. Sint. II, 283-284, 286.
  64. Rim. 15,20.
  65. II Kor. 10, 16.
  66. Mt. 9, 37-38.
  67. Str. 16.
  68. „Crkveni vesnik“ br. 16, januar 1949., str.5-9.
  69. „Ortodoksija“, 1948, str.210-240.
  70. 1949.g., br. 12, str. 29-54.
  71. „Žurnal Moskovske Patrijaršije“, 1948, br. 7, str.47.
  72. Str. 223-224.
  73. Str. 285-288.
  74. 1949, str. 91-108.
  75. 1950, br 3, str. 45-57.
  76. II Vas. Sab. 3; IV Vas. Sab. 28.
  77. Naravno, Crkva je uvek jedna, i zato se ne može govoriti o „podeli Crkava“ nego samo o „otpadanju od Crkve“; pretpostavljamo da prof. Trojicki upotrebljava navedenu sintagmu ne kao svoju, nego kao stav katoličkog autora (prim. ured.).

 


Sa ruskog preveo:
Rodoljub Lazić

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *