NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » SEDAM VASELJENSKIH SABORA (PREMA ČETI-MINEJIMA SV. DIMITRIJA ROSTOVSKOG)

SEDAM VASELJENSKIH SABORA (PREMA ČETI-MINEJIMA SV. DIMITRIJA ROSTOVSKOG)

 

SEDAM VASELJENSKIH SABORA
(PREMA ČETI-MINEJIMA SV. DIMITRIJA ROSTOVSKOG)
 

 
DRUGI VASELJENSKI SABOR
 
Borba između pravoslavnih i arijanaca, obnovljena odmah po okončanju Prvog Vaseljenskog sabora, najpre je bila usredsređena na pitanje o Božanstvu Hrista Spasitelja koje su oci sabora bili razrešili, da bi tokom vremena izazvala pojavu novih jeresi, od kojih su najpoznatije one povezane sa imenima Apolinarija i Makedonija.
Episkop laodikijski Apolinarije potekao je iz redova pravoslavne partije. Ne zaustavljajući se na poricanju postavki arijanskog učenja o Sinu Božijem, Apolinarije je nastojao da utvrdi potpuno suprotne postavke. Ovakvo nastojanje ga je i dovelo do jeresi. Tako, nasuprot arijancima, koji su, shodno svome učenju o Sinu Božijem kao stvorenom biću, naročito insistirali na priznavanju celovite ljudske prirode u Hristu, Apolinarije je negirao ljudsku ličnost u Gospodu Isusu. Sa psihološke tačke gledišta njemu je izgledalo neverovatno učenje Nikejskog simvola o tome da su u Hristu sjedinjeni savršen Bog i savršen čovek: on je smatrao da dve suštine nikada ne mogu da se sjedine u jednu uz očuvanje svih svojih svojstava. Ideja Bogočoveštva njemu je izgledala nezamisliva i sa dogmatske strane: sa potpunom ljudskom prirodom povezan je i greh; ako se pretpostavi greh i u Hristovoj prirodi, makar i samo kao mogućnost, onda delo iskupljenja za njega već postaje neostvarivo. Stoga je Apolinarije smatrao da Hristos, primivši kroz ovaploćenje ljudsku dušu i telo, nije primio i specifični deo ljudskog bića ljudski duh, jer ovaj neophodno pretpostavlja slobodu volje, a sa njom i sklonost ka grehu[1]. Ljudski duh je, po Apolinarijevom mišljenju, u Hristu zamenjen Božanskim Logosom koji gospodari nad zlim sklonostima primitivne duše[2].
Uskoro posle Prvog Vaseljenskog sabora (od 341. godine) arijanci u svoje simvole unose i učenje o trećem Licu presvete Trojice, Duhu Svetom, pri čemu se jasno ističe težnja da se, u skladu sa razvitkom arijanskog učenja o Sinu Božijem, „Duh Sveti opiše kao Ipostas koja je odeljena, ‘otuđena’, odvojena od Oca i Sina“. Vremenom se po pitanju Lica Duha Svetog iz sredine poluarijanaca izdvojila posebna partija Makedonijevaca, nazvanih po Konstantinopoljskom episkopu Makedoniju (355-359): ova partija, poštujući Duha Svetog kao Treće Lice Presvete Trojice samo po časti, razlikovala Ga je po suštini od Prva Dva Lica, smatrajući Duha Svetog za stvorenje, a ne za Boga[3]. Uopšte, u učenju o Duhu Svetom je u četvrtom veku i među pravoslavnima i među arijancima postojala potpuna podvojenost shvatanja, koju je sveti Grigorije Bogoslov predstavio sledećim rečima: „Što se tiče mudraca našeg vremena, Njega (tj. Duha Svetog) jedni smatraju za dejstvo (energiju), drugi za stvorenje, neki za Boga, a neki se ne usuđuju da bilo šta kažu o Njemu, i to, kako kažu, iz uvažavanja prema Svetom Pismu koje gotovo ništa jasno nije iskazalo o Njemu, te stoga oni Duha Svetog niti poštuju, niti Ga lišavaju časti, ostajući prema Njemu u nekakvom srednjem, tačnije da kažemo, veoma jadnom položaju. Čak i među onima koji Ga priznaju za Boga, jedni su pobožni samo u srcu, dok drugi imaju smelosti da svoju pobožnost iskažu i ustima. Ali čuo sam i za druge, još mudrije meritelje Božanstva, koji, iako kao i mi ispovedaju Trojicu, ipak tako razdeljuju Njena Lica, da Jedno (tj. Oca) smatraju za bezgranično po suštini i sili, Drugo (tj. Sina) bezgraničnim po sili, ali ne i po suštini, a Treće (tj. Duha Svetog) ograničenim i u jednom i u drugom“.
Na taj način je pred Vaseljensku Crkvu ponovo bilo postavljeno pitanje o Božanstvu Drugog Lica Presvete Trojice, a osim toga, Apolinarijeva i Makedonijeva jeres podstakle su i nova pitanja dogmatskog karaktera: prva od njih o Bogočoveštvu Hrista Spasitelja, druga o Duhu Svetom, Trećoj Ipostasi Presvete Trojice.
Delatnost Drugog Vaseljenskog sabora bila je usmerena ka traženju odgovora na pomenuta pitanja. Sabor je sazvao imperator Teodosije Veliki[4] 381. godine u Konstantinopolju, sa ciljem „da se u celoj imperiji utvrdi nikejsko učenje protiv svih jeresi“. Na tom saboru prisutni su bili samo istočni episkopi, kojih je bilo oko stopedeset[5]. Među ocima sabora nalazili su se i veliki svetitelji onoga vremena: Meletije Antiohijski, Grigorije Niski, Kiril Jerusalimski i Grigorije Bogoslov. Prva saborska zasedanja proticala su pod predsedavanjem Meletija Antiohijskog. U to vreme, po želji imperatora i naroda, na upražnjenu Konstantinopoljsku katedru sabor je izabrao svetog Grigorija Bogoslova. Meletije se uskoro upokojio, te je predsedavanje saborom, prirodno, preuzeo novoizabrani prestonički episkop, tj. Grigorije Bogoslov. Prvi potez novog predsedavajućeg bilo je iznošenje pred sabor predloga da se izgladi raskol koji je odavno potresao antiohijsku Crkvu[6]. On je ocima sabora predložio da se pokojnom Meletiju ne izabere naslednik: po njegovoj zamisli, taj izbor je trebalo odložiti do smrti drugog episkopa Antiohije, Pavlina, kada bi dve zavađene partije Antiohijske Crkve već mogle da se usaglase i izaberu sebi episkopa. No, sabor je odbacio predlog predsedavajućeg, usled čega je između njega i otaca sabora došlo do udaljavanja koje je dovelo do toga da se sveti Grigorije dobrovoljno odrekao Konstantinopoljske katedre; ovo tim pre što su episkopi Egipta i Makedonije, koji su na sabor stigli sa zakašnjenjem i stoga nisu dali saglasnost na izbor Grigorija Bogoslova za prestoničkog episkopa, postavili pitanje pravilnosti toga izbora u svetlu 15. pravila Prvog Vaseljenskog sabora, koje episkopima zabranjuje da prelaze sa jedne katedre na drugu[7]. U junu 381. godine, posle oproštajne reči ocima sabora, svetitelj Grigorije je otputovao u svoj Nazijanz. Oci sabora su na njegovo mesto izabrali senatora Nektarija, koji je još bio samo oglašen, te je stoga odmah kršten i tokom nekoliko narednih dana rukopoložen u sve sveštene činove, zaključno sa episkopskim, tako da je čak i episkopske odežde nosio preko bele haljine novokrštenoga.
Dogmatska delatnost Drugog Vaseljenskog sabora našla je svoj izraz u sastavljanju simvola koji je u istoriji Crkve poznat pod nazivom Nikejsko-carigradski. Ovaj simvol bez izmena prihvata cela pravoslavna Crkva i ispoveda ga svaki pravoslavni hrišćanin veran učenju Majke Crkve. Do osmog člana, tj. do izlaganja učenja o Duhu Svetom, simvol Drugog Vaseljenskog sabora predstavlja ustvari Nikejski simvol koji su oci izmenili i dopunili zbog jeresi koje su i dovele do toga da sazivanje Drugog Vaseljenskog sabora postane neophodno. Kod učenja o Bogu Ocu iz Nikejskog simvola oci sabora su posle reči „Tvorca“ dodali reči „neba i zemlje“[8]. Kod učenja o Sinu Božijem, oni su reči „iz suštine Oca, Boga od Boga“[9], koje slede posle „rođenog od Oca“, zamenili rečima „pre svih vekova“[10], izostavivši reči „na nebu i na zemlji“ koje slede iza „kroz Koga je sve postalo“. Nastavku učenja Nikejskog simvola o Sinu Božijem dodate su neke reči sa ciljem da se radi pojedinih jeresi jasnije izrazi pravoslavno učenje o telesnoj prirodi Bogočoveka; ovde su te reči posebno istaknute: „Koji je radi nas ljudi i radi našeg spasenja sišao sa nebesa i ovaplotio se od Duha Svetog i Marije Djeve i postao čovek; i Koji je raspet za nas u vreme Pontija Pilata i stradao i pogreben, i vaskrsao u treći dan kao što je pisano; i Koji se uzneo na nebesa i sedi s desne strane Ocu; i Koji Ne opet doći sa slavom da sudi živima i mrtvima, i Njegovom carstvu neće biti kraja“[11]. Nikejski simvol se završavao rečima: (verujem) „i u Duha Svetog“. Drugi Vaseljenski sabor ga je dopunio dodavši mu učenje o Duhu Svetom, O Crkvi, o krštenju, o vaskrsenju mrtvih i o životu budućeg veka. Izlaganje učenja o tim istinama vere čini sadržaj osmog, devetog, desetog, jedanaestog i dvanaestog člana Nikejsko-carigradskog simvola vere.
Na Drugom Vaseljenskom saboru sastavljena su četiri[12] kanonska pravila, od kojih naročit značaj imaju dva: 1) zabrana episkopima jednih pomesnih crkava da se mešaju u stvari drugih crkava i 2) priznavanje episkopima Konstantinopolja, kao Novog Rima, prvenstva časti iza rimskih episkopa. Uspomenu na Drugi Vaseljenski Sabor pravoslavna Crkva savršava 22. maja.
 


 
NAPOMENE:

  1. U svojoj podeli ljudske prirode na tri dela: na telo, primitivnu ili vitalnu dušu i duhovnu ili razumnu dušu – duh (vouq), Apolinarije je sledio grčkog filosofa Platona.
  2. Apolinarije je umro 390. godine. Njegovu jeres osudio je Aleksandrijski sabor iz 362. godine, mada bez imenovanja samog učitelja jeresi. Kada je Apolinarije, koji se odvojio od Crkve, počeo da obrazuje svoju sektu, osuđen je i od strane sabora u Rimu 375. godine. Konačna osuda usledila je na Drugom Vaseljenskom saboru.
  3. Moramo konstatovati da se kasnije, i to baš u vreme Drugog Vaseljenskog sabora, ova partija odrekla svog jeretičkog učenja o Duhu Svetom, ostajući ipak i dalje verna tvrdnji poluarijanaca, osuđenoj na Prvom Vaseljenskom saboru, da je sin sličnosuštan, a ne jednosuštan Ocu. Stoga uobičajeni izraz da je Drugi Vaseljenski sabor sazvan „protiv Makedonija duhoborca“, strogo gledano, ne odgovara istorijskoj stvarnosti.
  4. U to vreme Teodosije Veliki bio je samo imperator Istoka. Kada je 392. godine postao jedini vladar kako Istoka tako i Zapada, naneo je odlučujući udarac mnogoboštvu tako što je izdao zakon po kome je služenje bogovima tretirano isto kao uvreda imperatorskog veličanstva.
  5. Stoga je ovaj sabor tek kasnije – kada su njegove dogmatske odluke usled njihove naročite važnosti i ugleda bile primljene od strane svih pomesnih crkava – bio prihvaćen kao vaseljenski (na Zapadu u VI veku).
  6. Ovaj raskol je ponikao u Antiohiji početkom šezdesetih godina VI veka, kada su se tamo istovremeno pojavila dva episkopa, Meletije i Pavlin; obojica su uspostavili upravu u antiohijskoj Crkvi, svaki je imao svoje pristalice koje su bile u nepomirljivom neprijateljstvu prema pristalicama suprotne strane.
  7. Sveti Grigorije Bogoslov je pre ustoličenja na presto Konstantinopoljske Crkve bio episkop varošice Sasim.
  8. Pošto u Crkvi nije bilo sporova o Prvom Licu Svete Trojice, oci sabora „nisu učinili nikakva suštinska pojašnjenja“ učenja o Bogu Ocu, kako je ono izloženo u Nikejskom simvolu.
  9. Uz već postojeći izraz „Boga istinitog od Boga istinitog“, reči „Boga od Boga“ predstavljale su svojevrsno ponavljanje, koje su oci Drugog Vaseljenskog sabora hteli da izbegnu, te su ih stoga izostavili.
  10. Reči „pre svih vekova“ koje su zamenile nikejski izraz „iz suštine Oca“ sasvim određeno ukazuju na predvečno rođenje Sina Božijeg, jer su izrazi Nikejskog simvola: „rođen od Oca, tj. iz suštine Oca“ i „jednosuštan Ocu“ „mogli da navedu na shvatanje da je prvo bilo rođenje Sina Oca, a potom Njegovo postojanje sa određenim svojstvima“.
  11. Delatnost otaca Drugog Vaseljenskog sabora kao što se vidi nije pretstavljalo stavljanje Nikejskog simbola van snage ili unošenje suštinskih izmena u njega, nego samo potpunije i određenije izražavanje učenja koje je ovaj simvol sadržao, pa su tako i sami oci prvim pravilom ustanovili: „da se ne ukida simvol vere tristaosamnaest otaca koji su bili na saboru u Nikeji, u Vitinijskoj oblasti, nego da on ostaje nepromenljiv“.
  12. Iako se u grčkim, slovenskim i ruskim izdanjima Drugom Vaseljenskom saboru pripisuje sedam pravila, ustvari pripadaju mu samo prva četiri koja pominju crkveni istoričari V veka. Peto i šesto pravilo potiču od Konstantinopoljskog sabora iz 382. godine, dok je sedmo pravilo zapravo skraćena poslanica sastavljena na Trulskom saboru (iz 692. godine) i upućena antiohijskom episkopu Martiriju od strane Konstantinopoljske Crkve.

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *