NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Duhovno uzdizanje » SA HRISTOM KA VISOTAMA OBOŽENJA – O PODVIŽNIČKOM ŽIVOTU U CRKVI

SA HRISTOM KA VISOTAMA OBOŽENJA – O PODVIŽNIČKOM ŽIVOTU U CRKVI

 

SA HRISTOM KA VISOTAMA OBOŽENJA
O podvižničkom životu u Crkvi

 

 
CRKVENI KALENDAR
 
I
 
Neprekidna polemika o crkvenom kalendaru može da se pretvori u tautologiju: svaka strana će varirati jedne te iste misli i argumente. Zbog toga smatramo da je za svaku kulturnu i svrsishodnu diskusiju potreban određeni plan diskusije. Pristalicama reforme crkvenog kalendara predlažemo da odgovore na niz principijelnih pitanja koja su po našem mišljenju bila zaobiđena ćutanjem, odnosno svesno ignorisana.
Naši protivnici govore o progresu i civilizaciji, o potrebi za kontaktima i saradnjom, i, zbog nečega, kao jedan od uslova za to zahtevaju integraciju kulturnih i istorijskih tradicija. Ostaje nam neshvatljivo da naši poštovani oponenti-naučnici ne znaju tako očigledne činjenice da u savremenom svetu, uključujući i zemlje koje oni smatraju primerom efikasnog funkcionisanja društvenih organizacija i struktura, postoje i deluju desetine kultnih i ritualnih kalendara, koji su pod zaštitom zakona, kao i javnog mnjenja? To je prvo pitanje na koje bismo želeli da dobijemo odgovor. Da li je protivnicima predanjskog crkvenog kalendara poznato da u Sjedinjenim Državama ima nekoliko hiljada religijskih organizacija, konfesija i sekti, pri čemu svaka konfesija i zajednica ima pravo na svoj ritualni kalendar? Tako na primer u Americi postoji velika zajednica pristalica Zaratustre – mazdeista, sa centrom u Čikagu koja koristi staropersijski kalendar. U ovoj zemlji se kao relikvija čuvaju ritualni kalendari Indijanaca-starosedelaca. U niz mističkih sekti uvedeni su staroindijski kalendari; u nekim ašramima (hinduističkim „manastirima“) se koriste staroindijski kalendari. Kada bi u Sjedinjenim Državama bilo koja društvena organizacija ili grupa ljudi počela da zahteva ukidanje kultnog kalendara, to bi se smatralo za narušavanje religijske slobode – jednog od osnovnih čovekovih prava, i stvar bi morala da se podnese sudu, jer bi se na to gledalo kao na diskriminaciju religijskog rituala i psihičko nasilje.
Neki od protivnika crkvenog kalendara postojanje dva kalendara smatraju opasnošću za poljoprivredu i industriju, nekim faktorom destabilizacije. Da li je njima poznato da je super-tehnološka država – Japan, sedamdesetih godina našeg veka odlukom parlamenta izjednačila građanski i šintoistički kalendar sa šezdesetogodišnjim ciklusima i epohama carskih dinastija? Od tada državni i civilni dokumenti moraju da imaju oba datuma. Da li je ova odluka dovela do destabilicacije privrednog života u Japanu?
Protivnici crkvenog kalendara govore da postojanje crkvenog kalendara predstavlja prepreku ili nepoželjan faktor u uspostavljanju veza sa razvijenim državama. Da li je njima poznato da je u državi Izrael obnovljen starozavetni kalendar veoma složen po svojoj strukturi, a po prosečnoj dužini godine blizak julijanskom kalendaru? Zar to smeta Izraelu da bude u najtesnijim vezama sa američko-evropskim svetom?
Protivnici crkvenog kalendara izražavaju bojazan da kalendar koji nije vezan za godišnje doba može da izazove grešku u vremenu setve različitih poljoprivrednih kultura. Muslimanski mesečev kalendar uopšte nije vezan za godišnja doba i ide ispred grigorijanskog za 11 dana. Predlažemo protivnicima crkvenog, julijanskog kalendara da se svojim očima uvere da muslimani dobijaju popriličan usev, a za to nije obavezno da čovek ide na pijace u Istambulu ili Bagdadu, dovoljno je otići na našu pijacu i videti kako pristalice mesečevog (lunarnog) kalendara žustro trguju povrćem i zelenišem, ne povlačeći se u ovom smislu pred pristanicama sezonskog sunčevog (solarnog) kalendara. Po ovom pitanju kao eksperti mogu da posluže žene protivnika crkvenog kalendara.
Protivnici crkvenog kalendara zbog nečega ponavljaju očiglednu grešku, smatrajući da Rođenje Hristovo pada u najkraći dan u godini i ovom greškom pokušavaju da dokažu preimućstvo grigorijanskog („novog“, zapadnog, svetovnog) kalendara nad crkvenim („starim“). Međutim, dan je najkraći 22. decembra, tako da je za potvrđivanje njihovog mišljenja potrebna još jedna, sada već liturgijska reforma: da se anulira Božić 25. decembra i premesti na 22. decembar. Nama se čini da je to eho anti-biblijske škole, takozvane mitološke: Hrista su pokušavali da predstave kao solarno božanstvo zajedno sa Amonom i Mitrom. Možda protivnici crkvenog kalendara smatraju da drevni astronomi, koji su već, pre Hrista, izračunali dužinu zvezdane godine sa greškom od 20 sekundi, nisu znali tačan datum najkraćeg dana u godini?
Protivnici crkvenog kalendara se pozivaju na odluku Konstantinopoljskog crkvenog skupa iz 1923. godine, za vreme patrijarha Meletija, koji je propisao da se u Crkvi uvede „novi kalendar“. Da li oni znaju da se ovaj skup sastojao od svega devet ljudi: patrijarha, pet arhijereja, jednog arhimandrita i dva mirjanina? Zbog toga on nije bio ni svepravoslavna konferencija kako se nazivao, ni pomesni Sabor kako ga nazivaju protivnici crkvenog kalendara.
Na koji način bi ovaj sastanak mogao da donosi odluke u ime svecele punote Pravoslavlja? Ko je izabrao i poslao delegate na ovaj sastanak, kakve punomoći su im bile date? Na Saboru obično prisustvuju svi arhijereji pomesne Crkve i mirjani – predstavnici eparhija. Na osnovu čega su naši oponenti nazvali Saborom sastanak i odluku grupe od nekoliko ljudi koja je malobrojnija od Sinoda Konstantinopoljske Crkve? Da li je protivnicima crkvenog kalendara poznato da su, osim kalendarskog pitanja, na tom skupu bile donete odluke o tome da sveštenici mogu po drugi put da stupa u brak, o stupanju klirika u brak posle rukopolaganja i tome slične „odluke“?
Naši oponenti prećutkuju činjenicu da 1923. godine patrijarh Meletije nije pozvao u Konstantinopolj predstavnike Gruzijske Crkve radi učestvovanja u razmatranju kalendarske reforme. Zbog toga je po našem mišljenju nespojivo sa dostojanstvom autokefalne Crkve da prihvata odredbe i preporuke crkvenog skupa koji je ignorisao njeno istorijsko postojanje.
Protivnici crkvenog kalendara se pozivaju na Tbiliski Pomesni Sabor Gruzijski Crkve, koji je održan 1928. godine. Ovaj Sabor je izabrao Katolikosa – Patrijarha cele Gruzije Hristofora. Na sednici kojom je predsedavao novoizabrani Patrijarh, arhijereji su doneli odluku da se u Gruzijskoj Crkvi uvede „novi“ kalendar. Na ovom dokumentu su se potpisali Patrijarh i nekoliko arhijereja. Pitanje ostaje nejasno: da li je to bila odluka Sabora ili arhijerejsko savetovanje? Pretpostavimo da je bila odluka Sabora, ali zar protivnici crkvenog kalendara ne znaju da saborne odluke treba da prođu kroz proveru vremena i ispitivanje samom crkvenom praksom – da njih treba da prihvati sav crkveni narod? A šta se dogodilo? „Reforma“, pošto ju je odbacio narod i većina sveštenika, u potpunosti je propala i nakon nekoliko meseci je bila ukinuta. Ovaj eksperiment je još jednom ubedljivo pokazao da pravoslavni narod julijanski, crkveni kalendar smatra organskim delom crkvenog života i liturgijskog Predanja.
U ustavu Gruzijske Crkve, donesenom za vreme patrijarha Kalistrata i, sa neznatnim izmenama, za vreme patrijarha Melhisedeka III, sadrži se odredba da Gruzijska Crkva koristi takozvani „stari“ kalendar. Međutim, protivnici crkvenog kalendara izjavljuju da reforma nije bila ukinuta, već odložena na neodređeno vreme. Međutim, pomesni sabor nije nadležan da rešava pitanja i utvrđuje pravila za daleku i neodređenu budućnost; on rešava tekuće probleme Crkve. Od svih pomesnih Sabora Pravoslavne Crkve samo deset je ušlo u Crkveni ustav i nazvano kanonskim. Predlažemo protivnicima crkvenog kalendara da nađu makar jedan slučaj u crkvenoj istoriji i crkvenom pravu kada je pomesni Sabor donosio odluke 70 godina unapred.
Ukazali smo na to da su Crkve koje su prihvatile novi kalendar prinuđene da koriste dva kalendara: grigorijanski – za neprelazne praznika i julijanski – za Vaskrs i praznike koji su za njega vezani. Jedan od protivnika crkvenog kalendara izjavio je da se pashalija izračunava po zvezdama, mimo ikakvog kalendarskog sistema. Skrenućemo mu pažnju na sledeću činjenicu: nedelja koja je obavezna za Vaskrs i sedmica nemaju nikakve veze sa astronomijom i zvezdanom kartom; nedelja je uslovni isečak kalendara.
Neki od protivnika crkvenog kalendara su skloni da u postojećoj situaciji kod novokalendaraca vide samo prelazni period prema grigorijanskoj pashaliji. Podsetićemo ih na to da odluka Prvog Vaseljenskog Sabora o danu praznovanja Vaskrsa nije ispoštovana u sistemu grigorijanskog kalendara. Pravo da ukine odluku Vaseljenskog Sabora nema nikakva instancija ni vlast, jer je Vaseljenski Sabor najviši zakonodavni organ Crkve. Odluka Prvog Vaseljenskog Sabora je, takođe, bila potvrđena na sledećim Vaseljenskim Saborima. Njeno narušavanje će uvek ostati antikanonsko dejstvo, a pokušaj ukidanja, ne samo eklesiološka „reforma“, nego i eklesiološka revolucija, koja ruši same osnove crkvenog prava.
Dakle, kalendarska reforma je dovela do stvaranja kalendarskog hibrida. Bićemo zahvalni pristalicama reforme ukoliko izvole da nam odgovore na naša pitanja ne po svom izboru, već po redosledu kojim su postavljena.
 
II
 
Postavljeno mi je pitanje zbog čega sam julijanski kalendar nazvao „kosmičkom poemom“, a grigorijanski kalendar „suvim knjigovodstvom“? Neki ljudi smatraju da je poređenje kalendara sa poezijom ili prozom nerazumljivo i neumesno.
Mislim da su se u pitanju o crkvenom kalendaru sudarila dva pogleda na svet: mistički i racionalistički. Za mistički je vreme tajna bića, kojoj čovek može da se približi preko simvola, poređenja, asocijativnih doživljaja; za racionalistički pogled vreme je samo faktičnost, objektivan uslov postojanja, spoljašnja datost, nad kojom čovek nema zbog čega da se zamišlja; činjenicu treba izračunati, izmeriti, iskoristiti i onda je „sve u redu“, dok je ostalo – oblast mašte, nedostojne trezvenog i poslovnog čoveka. Ova dva shvatanja sveta ne mogu da se usaglase, jer njihovi koreni idu u onu dubinu srca gde se određuje sama ljudska ličnost. Racionalističko mišljenje ograničava sredstva za saznanje, na razumsku analizu, ignorišući ostale saznajne sile i sposobnosti duše. Mističko mišljenje ima druge antropološke osnove: ono je okrenuto ka skrivenim znanjima duše i ka njenim potencijalnim mogućnostima kao „čestice neba“, „daha Božijeg“, ka znanjima koja su drevni mislioci nazivali urođenim idejama, tajanstvenim prisekanjem, a hrišćanski mistici – sećanjem srca, unutrašnjim logosom. Um je za drevne Hrišćane bio veći od razuma, kao što je celina veća od svog dela.
Sada ćemo preći na konkretno pitanje: u čemu je sličnost julijanskog (crkvenog, „starog“) kalendara sa poezijom?
Glavna svojstva poezije, po kojima se ona razlikuje od proze jesu ritmika (dosledno smenjivanje slogova pod akcentom) i cikličnost strofa. Julijanski kalendar poseduje neprevaziđenu ritmiku – strogo ponavljanje svih svojih brojnih karakteristika; on u sebi sadrži završene i istovremeno sjedinjene strogo određene cikluse. Osnovni ciklus jesu 4 godine (spoj tri proste i jedne prestupne godine), koji se može uporediti sa strofom od četiri stiha – najrasprostranjenijom pesničkim strofom. Za poeziju su karakteristični ritam i refren; analogija refrena je prestupna godina koja zatvara svake četiri godine, 20 godina, 100 godina, 1000 godina. Za poeziju su karakteristični simetrijski paralelizmi. U julijanskom, crkvenom kalendaru su paralelizmi – faze meseca i dana u mesecu, koji su simetrični u 19-godišnjem metonovom ciklusu – podudarnost dana u nedelji i brojeva u mesecu, u 28-godišnjem ciklusu.
U grigorijanskom („novom“, zapadnom, svetovnom, građanskom) kalendaru su periodi, ritmovi i ciklusi narušeni i deformisani i pashalni ciklus (Veliki indikt) – venac pravoslavnog liturgijskog kruga je potpuno uništen. Zbog toga grigorijanski kalendar liči na prozu. A proza brojeva je knjigovodstvo.
Julijanski, crkveni kalendar sam nazvao kosmičkom poemom, jer on ima kosmičke orijentire, navedene u Bibliji, i njegova paradigma izlazi van granica sunčevog sistema. Julijanski kalendar je odrazio u sebi projekciju tri sfere: zvezda, sunca i meseca kao crtež višespratnog zdanja Vaseljene.
Govorio sam o mistici i racionalizmu kao o dva različita oblika mišljenja. Međutim, treba istaći da su racionalisti drevnih vekova izgubivši mističko osećanje još čuvali sposobnost za ekstatički doživljaj sveta, a racionalizam novog vremena se sve više sliva sa utilitarizmom. Nisu naučna otkrića 16. veka, već utilitarizam, izazvali rađanje grigorijanskog (zapadnog, građanskog, „novog“) kalendara i stvorili široko polje za njegovo širenje.
Ostaje sporan još jedan problem, a to je – da li racionalizam pomaže razvoj nauke ili samo osiromašuje intelektualne čovekove mogućnosti i duhovni život.
Ajnštajn je smatrao da je za naučnika najdragocenija sposobnost umeća čuđenja. Kad čovek počne da misli da mu je sve postalo jasno, on prestaje da bude istinski naučnik i pretvara se u naučnog zanatliju. Ajnštajn je za sebe govorio da se stalno čudio fenomenima prostora i vremena (onome što su drugi od detinjstva navikli da doživljavaju kao nešto što se razume samo po sebi), i da je zbog toga mogao da dođe do teorije relativiteta. Tim pre je za pobožnog čoveka karakteristično da stalno oseća trepetno poštovanje pred nepojamnom tajnom postojanja. Tamo gde oči racionaliste vide samo zemaljske realije, pogled mistika pronalazi nove dubine i mere, uviđa u materijalnom simvole duhovnog i sazrcava svet u njegovom odnosu prema večnosti, kao u svojevrsnoj „svetlosnoj dimenziji“.
Julijanski, crkveni kalendar je bio i ostaje genijalno delo istinske nauke i umetnosti, drznuću se da kažem, i mističke filosofije. Po završetku radova na izradi kalendara, car Julije Cezar je izgovorio reči koje su se pokazale kao proročanske: „Moj kalendar nikada neće biti prevaziđen (bukvalno: „pobeđen“). Znamo za naročite slučajeve kada je Gospod otkrivao Svoj Promisao preko paganskih careva (faraonov san, vizija Navuhodonosora, itd.). Ali, glavno je da su julijanski kalendar izabrali i ocrkovili Oci Crkve; na njemu je sagrađena pashalija i njeni kanoni su utvrđeni Saborima; njegovi periodi i ciklusi su se organski slili sa pravoslavnom liturgikom; po njegovim ritmovima Crkva živi evo već dve hiljade godina; on sam je ušao u crkveno Predanje; zbog toga je julijanski kalendar zlatna karika koja nas spaja sa čitavom istorijom Crkve. To je naše dragoceno duhovno blago.
 
* * *
 
Već smo istakli da svaki broj i ciklus julijanskog, crkvenog kalendara imaju strogu analogiju i da su u harmoniji sa etapama Velikog indikta (532 godine), kako sa prethodnim, tako i sa prošlima. Drevni filosofi i mističari su kružnicu smatrali za najsavršeniji geometrijski oblik. Zbog toga je cikličnost julijanskog, crkvenog kalendara, a naročito Veliki pashalni krug – simvol večnosti, kojoj nema kraja. Osim toga svake 532 godine (Veliki Pashalni krug) svi brojčani elementi se ponavljaju, stvarajući jedinstvenu harmoničnu celinu. Zbog toga se julijanski, crkveni kalendar metaforički može nazvati simfonijom vremena i poemom koju je napisao najveći Pesnik – Bog.

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *