NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE – I OPŠTI DEO

PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE – I OPŠTI DEO

 

PREGLED ISTORIJE HRIŠĆANSKE CRKVE
OPŠTI DEO
 
b) Pisci i crkveni poslenici
 
Crkveni pisci, tzv. oci, bili su javni poslenici; oni su organizovali crkvu, borili su se sa njenim protivnicima i suzbijali društvena zla. Njihov rad se ogleda i u njihovim pisanim delima. Naučno prikazivanje otačke književnosti zove se patrologija.
1. Jedan od najvećih ljudi hrišćanske crkve jeste Atanasije Veliki. On spada u mali broj onih koje crkva odlikuje počasnim nazivom „učitelj vaseljene i otac pravoslavlja“. Ceo njegov život od mladosti ispunjen je borbom protiv arijevaca. Protiv njega se pisalo i govorilo, a upotrebljavana je i državna sila. Za 47 godina svoje arhiepiskopske službe u Aleksandriji bio je pet puta ili proganjan ili u bekstvu. Proveo je 20 godina u progonstvu. Ništa ga nije skrhalo. Spisi mu nose pečat teške borbe u kojoj je crkva bila. Većim delom su dogmatske i polemičke sadržine. Njegovi spisi su dali pravac pravoslavnom bogoslovlju za potonje vekove. Koliko su bili cenjeni vidimo po savetu jednog starog monaha: „Ako negde naiđeš na Atanasijev spis, a nemaš našto da ga prepišeš, skini svoju odeću i napiši ga na nju“.
2. Tri velika Kapadokijca: Vasilije Veliki, Grigorije Bogoslov i Grigorije iz Nise, brat Vasilijev.
a) Vasilije se rodio oko 330. godine u Kesariji kapadokijskoj, u porodici iz koje je bilo i mučenika, a od desetoro dece trojica su bila episkopi. Svoje obrazovanje je dovršio u Carigradu i Atini, gde se sprijateljio sa Grigorijem Bogoslovom. Po svršetku nauka bio je retor, no religioznost njegova odvela ga je na drugu stranu. Prvo je proputovao Siriju, Palestinu i Egipat, i tu se upoznao sa monaškim životom. Zatim je otišao u pokrajinu Pont, gde je na obali reke Irisa otpočeo svoj usamljenički život u askezi, studijama i ručnom radu. Naskoro je došao k njemu i Grigorije Bogoslov. Uz njegovu pomoć Vasilije je izradio svoja pravila za monaški život, koja i danas vrede. Zajednički su proučavali Origenova dela i sastavili iz njih izvod. Crkvene potrebe su ga vratile natrag u Kesariju, gde je postao prvo prezviter, pa episkop. Tu je organizovao borbu protiv arijevaca i opsežan crkveni rad na milosrđu. Umro je u svojoj 49. godini premoren od rada. – Za njegovo dostojanstveno, skoro vladalačko držanje značajan je njegov razgovor sa zapovednikom garde cara arijanca Valensa, koji je došao da u carsko ime Vasiliju zapreti što se preoštro bori sa arijevcima. Na kraju mu je zapovednik rekao: „Tako sa mnom još niko nije govorio,“ na šta mu je Vasilije odgovorio: „Jer valjda do sada nisi naišao na pravoslavnog episkopa!“
Iz Vasilijevih spisa se oseća čovek dela, koji radi poslove što ih donosi vreme. Osim dogmatskih i asketskih dela pisao je liturgijska i vaspitna dela. Tako mu je čuven spis „Mladićima“, kako da čitaju grčke klasike. Ostavio je mnogo propovedi, među kojima su najvažnije propovedi „Na Šestodnev“ (stvaranje sveta). U njima je pokazao duboko poznavanje prirodnih nauka i filozofije. Mnogo je pisao i govorio protiv pijanstva, gneva, kaišarstva, dakle o društvenim nevoljama.
b) Drugi veliki Kapadokijac jeste Grigorije iz Nazianza, vršnjak i prisni prijatelj Vasilijev. Školovao se na raznim mestima i naposletku u Atini. Posle nasilnog rukopoloženja za sveštenika pobegao je u pustinju. Vratio se natrag i postao episkop malobrojne pravoslavne opštine u Carigradu, gde behu potpuno ovladali arijevci. U teškoj i opasnoj borbi vaskrsao je pravoslavlje u Carigradu i dočekao čast da predsedava na Drugom vaseljenskom saboru. Da bi presekao sve spletke koje su oko njega pletene, zahvalio je na svome mestu i vratio se na svoje dobro u Nazianz, gde je i umro.
Njegova književnička veličina je u pesništvu i govorništvu. Njegov jezik i stil odišu antičkim duhom. A i pesme njegove, koje su većinom poučne, pisane su u potpuno klasičnom obliku. Napisao je u stihovima svoju autobiografiju. U svojim spisima tumači dogme. Na njegovo mišljenje o najvažnijim dogmama vrlo se rano oslanjaju pisci i sabori i na istoku i na zapadu. Halkidonski sabor ga je nazvao Bogoslovom. Sa Vasilijem zajedno i on je „učitelj vaseljene“.
v) Treći Kapadokijac je mlaći brat Vasilijev, Grigorije iz Nise (335). Vaspitao ga je Vasilije. Bio je prvo retor, zatim monah na Irisu i najzad episkop u Nisi. Zbog svoje preterane dobroćudnosti nije imao sposobnosti za crkvenu upravu, te je Vasilije zbog toga imao sa njime i neprilika. No zato je bio jak mislilac – filozof. On se još jače zanima za prirodne nauke nego Vasilije. U njegovim spisima ima puno razlaganja iz fizike, antropologije, medicine. Nijedan pisac IV veka ne poznaje tako filozofe kao on.
3. Među najveće naučnike onog doba spada Evsevije Kesarijski, lični prijatelj cara Konstantina. On je proširio biblioteku u Kesariji, u kojoj je radio Origen. Pri pisanju svojih apologetskih i istorijskih dela proučio je na hiljade neznabožačkih, jevrejskih i hrišćanskih spisa i načinio iz njih izvode. Njegovi spisi vrede za čitave biblioteke. Velik je kao apologet, ali još veći kao istoričar. Što znamo o istoriji crkve do Konstantina, znamo uglavnom od njega. On je u svojoj Istoriji crkve očuvao svu silu zvaničnih akata i ukaza o hrišćanstvu, kao i mnoga mučenička akta i druge podatke iz toga doba.
4. Kiril Jerusalimski nam je ostavio svoje 24 katiheze, kojima je oko polovine IV veka poučavao jerusalimske katihumene. Važne su za istoriju hrišćanskog vaspitanja i bogosluženja.
5. O ličnosti i sposobnostima Jovana Zlatoustoga nemaju dovoljno pohvala ni savremenici njegovi ni pozniji pisci. On je sin jednog bogatog višeg oficira iz Antiohije i matere Antuze. Za nju je u nehrišćanskim krugovima rečeno: „Kakvih divnih matera ima kod tih hrišćana!“ Rođen je 347. godine. Poput spomenutih svojih starijih savremenika i on je prošao prvo kroz svetovne škole, zatim kroz školu pustinje, koja je tako mnogo značila za sve tadašnje javne radnike. U njoj se sređivalo sve što je naučeno i pribirala volja za dosledan i istrajan rad. I on je bežao od velike odgovornosti svešteničke službe, no primio ju je ipak u svojoj 39. godini. Dok je služio kao prezviter u Antiohiji izišao je na glas kao neobičan govornik. Njegove propovedi su slušali i Judeji i jeretici i neznabošci. Zbog toga je izabran za carigradskog arhiepiskopa, gde je doveden skoro na silu. Tu njegov život prelazi u gorku borbu i tragediju. Njegovi pojmovi o moralu bili su strogi, te je došao u sukob sa raspuštenim prestoničkim sveštenicima, sa obesnim bogatašima i sa carskim dvorom. On je jedini imao hrabrosti da obuzda grabljivost skoro svemoćnog ministra Eutropija. Bogataši su njegovo zauzimanje za sirotinju smatrali kao bunjenje nižih staleža protiv viših. Njegove propovedi protiv raskoši i rasipanja shvatala je carica Eudoksija kao prigovor svome načinu života. Dvor je bio protiv njega i zbog toga što on nije bio običan savitljiv dvorski episkop, nego je hteo da oslobodi crkvu i višu jerarhiju od nesnosnog vladarskog tutorisanja. Sastavljen je jedan sabor koji ga je osudio zbog tobožnjeg usvajanja Origenovih ideja i zbog uvrede carice. Car ga je prognao iz Carigrada. Posred velikih nemira među Carigraćanima prebačen je preko Bosfora, ali samo za jednu noć. Te noći je bio u Carigradu zemljotres od koga je stradao naročito dvor. Na molbu preplašene carice bude Jovan već sutradan vraćen na svoje mesto. On je nastavio da govori i radi kao i pre, ali su nastavili svoj rad i njegovi neprijatelji. Dojavili su carici da je o Usekovanju počeo svoju propoved rečima koje su mu konačno rešile sudbinu: „Opet igra Irodijada, opet besni, opet traži glavu Jovanovu!“ Prvo su mu zabranili da služi, a kad on to nije poslušao izvukli su ga na Veliki petak naoružani vojnici iz hrama, pri čemu je prolivena krv njegovih branitelja. Nešto kasnije prevezli su ga potajno u Malu Aziju i za njim je poslata naredba da se vodi u grad Kukuz u Jermeniji. U prestonici su opet nastali neredi i požari. Sve je to upisano u greh njemu i njegovim pristalicama, koji su radi toga proganjani. Jovan je za sedamdeset dana dospeo u Kukuz. No kako je i tamo održavao veze sa svojim prijateljima, osobito iz Antiohije, bude upućen u Pitius na istočnoj obali Crnoga mora. Tamo nije dospeo živ. „Ruke su klonule po zakonima prirode, da lira – po Božjoj milosti – i dalje zvuči u celom svetu“. Umro je od napornog putovanja u mestu Komani u Pontu 14. septembra 407. godine. Poslednje reči su mu bile: „Slava Bogu za sve!“ Trideset i jednu godinu kasnije prenete su njegove kosti svečano u Carigrad i onda su se tek umirile njegove pristalice.
Književna ostavina Jovanova je takoreći nepregledna. Samih propovedi njegovih sačuvano je preko 800. Prepisivane su još posle hiljadu godina. U njima je lepota hrišćanskog govorništva doterana do savršenstva. Jezik mu je takav, da su „svi Grci njegovog stoleća varvarske šeprtlje spram toga sirijskoga hrišćanina, koji zaslužuje još više nego Aristid da se u pogledu stila uporedi sa Demostenom“. To mu je dalo nadimak Zlatousti. U propovedima obrađuje najviše pitanja života – morala. Govori o porodici, vaspitanju dece, o radu, dobročinstvu, o položaju sirotinje. Dakle i po njegovim propovedima, kao i Vasilijevim, vidimo koliko se tadašnja crkva brinula za društveno dobro. Među knjigama koje je napisao ističe se Šest knjiga o sveštenstvu u kojima slika ideal hrišćanskog sveštenika.
6. Od zapadnih pisaca ovoga doba pominjemo: a) Amvrosija Milanskoga koji je još nekršten izabran za episkopa. Slavljen je kao pesnik i govornik. Kao govornik ugleda se u tako jakoj meri na Vasilija Velikog, da i on ima svoj „Šestodnev“ u kome se drži i doslovno Vasilija. Dugo se mislilo da je on sastavio poznatu himnu „Tebe Boga hvalimo“ (Te Deum).
b) Blaženi Jeronim Stridonski koga zbog govorničkoga dara zovu hrišćanskim Ciceronom. Kao znalac tri jezika, latinskog, grčkog i jevrejskog, što je kod zapadnjaka bila retkost, popravio je stari latinski prevod Biblije koji se zvao Itala; njegov se zove Vulgata.
v) Najdublji mislilac zapadne crkve u to i potonje vreme jeste blaženi Avgustin, rođen u Numidiji u gradu Tagastu 354. g. U svojoj burnoj i nevaljaloj mladosti stalno je osećao da je na zlu putu i tražio je istinu. Zato je menjao filozofske škole i bio i jeretik. Najzad se obratio na pravi put i primio krštenje od Amvrosija u Milanu. Po rečima Amvrosijevim on i nije mogao propasti, jer sin nad kojim je mati toliko plakala kao njegova nad njim ne može propasti. Posle krštenja vratio se u Numidiju i postao je episkop u malom gradu Hipo Regiusu. Veći deo njegovoga rada jeste borba sa jereticima. Ljudsku prirodu je smatrao tako iskvarenom i slabom, da ne može uopšte činiti dobro bez Božje pomoći – blagodati (njegovo lično iskustvo). Došao je i na misao o predestinaciji: Bog je svakome unapred odredio spas ili propast. Dugo vremena, možda do danas, nalaze se njegove misli u svim većim verskim pokretima i verskoj filozofiji na zapadu (Luter, Kalvin). U širim krugovima je najpoznatija autobiografija pod naslovom Confessiones = Ispovesti. Na to delo su se ugledali i potonji veliki duhovi kada su opisivali svoj život. Poslednje godine toga velikog čoveka bile su teške, jer je doživeo pad Rima i pustošenje afričkih pokrajina od Vandala. U to doba je umro.
Od VI veka nastaje propadanje ili barem opadanje književnog i naučnog rada u crkvi. Crkva je, izmučena i iskušana u borbi sa jereticima, postala bojažljiva i nepoverljiva prema novim piscima. Strogo je nadzirala i procenjivala ne samo nove pisce nego i stare kojih već davno nije bilo. No kada govorimo o opadanju nauke i prosvete u crkvi toga doba, ne smemo zaboraviti ni to da su tada muslimani bili zauzeli tri istočna patrijarhata koji se od njihove najezde nikada više nisu oporavili. A dva od njih, aleksandrijski i antiohijski, bili su glavna ognjišta prosvete. Na zapadu su propast carstva i najezda novih naroda uništili sve uslove za književni i naučni rad. Zbog svega toga sastoji se crkvena književnost od VI do XI veka uglavnom u prerađivanju i tumačenju pisaca starijega doba.

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *