NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » POVODOM NEUSPELE ZAŠTITE LAŽNE TEORIJE

POVODOM NEUSPELE ZAŠTITE LAŽNE TEORIJE

Prof. SERGIJE TROJICKI
 

POVODOM NEUSPELE ZAŠTITE LAŽNE TEORIJE[1]
 
Naš članak o tobožnjim pravima Carigradskog patrijarha na pravoslavnu dijasporu, objavljen u „Žurnalu Moskovske Patrijaršije“ (1947, br. 11, str. 34-45) izazvao je prilično opširnu kritiku u organu Carigradske Patrijaršije „Ortodoksija“ (1948, br. 7-8-9, str. 210-240), pod naslovom „Povodom jednog članka“.
Iz nekog razloga autor kritike je odlučio da ne nastupi sa otvorenim (ratničkim) vizirom, nego se sakrio iza inicijala „E.F.“ i oznake svog profesorskog zvanja, pa smo tek iz zvaničnog glasila Aleksandrijske Patrijašije „Pantenos“ (1949, br. 6) saznali da je članak napisao g. Emanuil Fotijadis.
Članak se sastoji iz tri dela. U prvom (str. 211-224) daje se pregled postepenog uzdizanja Carigradskog patrijarha, u drugom (str. 225-234) štiti se tumačenje triju kanona u smislu davanja Carigradskom episkopu jurisdikcije nad celom dijasporom i, na kraju, u trećem, (str. 234-240) dokazuje se da je darovanje Poljskoj Crkvi autokefalnosti od strane Carigradskog patrijarha – zakonito.
 
I
 
Pri izlaganju istorije uzdizanja Carigradskog patrijarha g. Fotijadis se koristi, uglavnom, tendencioznim radom prof. Peterburške akademije T. Barsova: „Konstantinopoljski patrijarh i njegova vlast nad Ruskom Crkvom“ (SPB, 1878), čije tvrdnje o diarhiji pape i Carigradskog patrijarha nad celom Crkvom je osnovano opovrgao naš autoritativni kanoničar A. Pavlov u svom članku „Teorija istočnog papizma u novijoj ruskoj literaturi kanonskog prava“ („Pravoslavni pregled“, 1879. g.). No, i iz ovog tendencioznog rada sadašnji zaštitnik istočnog papizma bira samo ono što, po njegovom mišljenju, govori u korist široke jurisdikcije Carigradskog patrijarha, a prećutkuje ono što čak i Barsov smatra da je nemoguće prihvatiti. Naprimer, Barsov (str. 36-37) osnovano dokazuje[2] netačnost saopštenja crkvenog istoričara Sokrata da je, navodno, II Vaseljenski Sabor potčinio Carigradskom episkopu celu Trakiju, i govori da je Sabor njemu dao samo preimućstva časti „bez ikakvog prava vlasti nad episkopima Trakijske dijeceze“, a g. Fotijadis na više mesta, prećutkujući argumente Barsova, govori kao o nesumnjivovoj činjenici o tome da je II Vaseljenski Sabor potčinio Trakiju Carigradskom episkopu.
G. Fotijadis svojim navodima, preuzetim uglavnom iz II toma „Istorije Sabora“ Hefele-Leklerka, dopunjava činjenice koje iznosi Barsov, i pri tome dopušta sebi neobične stvari. Npr. na str. 212 on govori da Sozomen broj episkopa koje je svrgnuo Zlatoust opredeljuje cifrom 13, „sledeći Nikifora Kalista“. No, Sozomen je živeo u V veku, a Kalist u XIV. Kako je onda Sozomen mogao da sledi Kalista?
Brižljivo prikupljajući činjenice koje svedoče o širini vlasti Carigradskog episkopa i pre IV Vaseljenskog Sabora, g. Fotijadis ne zapaža kakvi zaključci iz toga proizilaze. „Sve ovo dokazuje“, piše on na str. 213, „da se Carigradski [episkop] nesmetano koristio pravima patrijarha u Azijskoj i Pontskoj dijecezi dugo vremena pre IV Vaseljenskog Sabora. Širenju njegove jurisdikcije mnogo je doprinelo i njegovo posredovanje između cara i episkopa koji su dolazili u prestonicu da obave poslove od značaja za njihove eparhije, zatim postojanje „Domaćeg sabora“ u Carigradu, koji je u očima onih koji su u tom saboru učestvovali podizao značaj episkopa prestonice, i najzad – lični ugled nekih Carigradskih jeraraha, naročito Jovana Zlatousta“.
No, ako uzmemo u obzir činjenicu da je značaj dostojnih Carigradskih jeraraha potiran velikim brojem nedostojnih, pa čak i u jeres palih jeraraha, i da je postojanje „Domaćeg sabora“ u Carigradu takođe bilo posledica toga što je Carigradski episkop bio u carevoj blizini, doći ćemo do zaključka da do Halkidonskog Sabora vlast Carigradskog episkopa izvan njegove eparhije nije imala kanonsku osnovu, nego da je glavni i, u suštini, jedini uzrok širenja te vlasti bila bliskost Carigradskog episkopa, kao episkopa prestonice, sa vizantijskim samodršcem, a istorija pokazuje da je to širenje vlasti plaćeno skupo – porobljavanjem Crkve od strane države, izraženim u vizantijskom sistemu cezaropapizma. „Ova prava Carigrada“, piše g. Fotijadis, „na delu su se projavljivala i pre IV Vaseljenskog Sabora i bili su svečano utvrđena i proširena (kurziv S. T.) 28. pravilom tog Sabora“, i zatim, navodeći tekst kanona, produžava:
„Ovaj kanon je, očigledno, podeljen u dva dela. U prvom se ponavlja i potvrđuje 3. pravilo II Vaseljenskog Sabora, a u drugom se potvrđuje vlast Carigradskog patrijarha ne samo u Trakijskoj dijecezi nego i u Pontskoj i Azijskoj dijecezi, i u varvarskim zemljama njihovih episkopija, prepuštajući, ujedno, njemu isključivo pravo da rukopolaže mitropolite u ovim dijecezama, kao i episkope u varvarskim zemljama“ (str. 215).
U ovoj tiradi, izrečenoj od strane apologete pretenzija Carigradskog patrijarha, postoje tri netačne tvrdnje:
Prvo, on tvrdi da je Sabor proširio prava Carigrada, ali sam on u napomenama 18 i 20 opovrgava sebe, navodeći reči Pihlera, da „28. pravilo zapravo nije dalo Carigradu nikakvu novu vlast“, i odlomak iz poslanice Carigradskog episkopa Anatolija upućene papi Lavu, u kojoj se kaže da Sabor nije proširio, nego suzio prava Carigradskog episkopa, pošto je on u poslednjih 60-70 godina rukopolagao ne samo mitropolite nego i episkope u trima dijecezama, dok mu je Sabor dozvolio da u tim dijecezama rukopolaže samo mitropolite, a zabranio mu da rukopolaže mnoštvo episkopa.
Izdvajanje Trakijske dijeceze, kao da je ona, tobož, još od ranije, na II Vaseljenskom Saboru, bila potčinjena Carigradskom episkopu, opovrgava kako sam tekst 28. pravila, koji o ovoj dijecezi govori naporedo sa drugim dvema dijecezama, tako i pomenuto pismo episkopa Anatolija, koji Trakijsku dijecezu stavlja u istu ravan sa ostalim dvema dijecezama. Da je Trakijska dijeceza već bila potčinjena Carigradu na II Vaseljenskom Saboru, IV Vaseljenski Sabor ne bi imao potrebe da ovu dijecezu pominje u svom pravilu.
Najzad, i najvažnije, tekst pravila ne daje Carigradskom episkopu pravo da postavlja episkope u varvarskim zemljama na uopšten način, nego samo kod varvara „gore pomenutih dijeceza, tj. pontske, azijske i trakijske.
No, o ovoj osnovnoj neistini kritičkog osvrta g. Fotijadisa detaljnije ćemo govoriti kasnije.
Premda 36. pravilo VI Vaseljenskog Sabora jasno kaže da ono samo „obnavlja“ pravila II i IV Vaseljenskog Sabora, g. Fotijadis piše (str. 215) da ono potvrđuje i dopunjuje (kurziv S. T.) ova pravila. No, ako se 36. pravilo i vidi kao dopuna pređašnjih pravila, onda se ta dopuna ne odnosi na prava Carigradskog patrijarha, nego samo na rang svih tada postojećih pet patrijaršija. Iako 36. pravilo dodeljuje Carigradskom episkopu drugo mesto, posle episkopa Rimskog, g. Fotijadis smatra da to pravilo ukazuje na prvenstvujući i prvonačalstvujući položaj Carigradskog episkopa.
Tumačeći potom (str. 217-219) 9. i 17. pravilo IV Vaseljenskog Sabora, g. Fotijadis se trudi da dokaže kako se Carigradskom patrijarhu ovim pravilima daje pravo apelacionog suda nad mitropolitima i u oblastima ostalih patrijaraha, i kao dokaz za to navodi Aristinovo tumačenje 9. pravila.
No, potčinjeni Carigradskom patrijarhu i vođeni željom da sačuva za sebe, pored građanske funkcije[3] i nekoliko funkcija u Patrijaršiji (đakona, velikog ekonoma, nomofilaksa, protekdika i orfanotrofa) udvorništvu skloni Aristin je u ovom slučaju, kao i u drugima,[4] široko tumačio prava svog principala, zbog čega ovo tumačenje nema veliku težinu. Međutim, objektivni i nepotkupljivi Zonara, koji je visoke funkcije carevog zastupnika u carskom tribunalu i prvog sekretara carstva dobrovoljno zamenio za monašku keliju na zabačenom ostrvcetu sv. Glikerija, piše u tumačenju 17. pravila, pobijajući svog prethodnika-udvoricu:
„Ne postavlja se Carigradski patrijarh za sudiju nad svima, bez izuzetka, mitropolitima, nego samo nad onima koji su mu potčinjeni. Jer on ne može dovesti pred svoj sud mitropolite Sirije, ili Palestine i Fenikije, ili Egipta, protiv njihove volje. Nego mitropoliti Sirije podležu sudu Antiohijskog patrijarha, a oni iz Palestine – sudu patrijarha Aleksandrijskog, od kojih oni primaju i rukopoloženje i kojima su upravo i potčinjeni“ (At. Sintagma II, 260).
Na ovo svoje tumačenje Zonara se poziva i na kraju tumačenja 9. pravila IV Vaseljenskog Sabora (At. Sint. II, 238), i ono je, a ne tumačenje Aristina, uneseno u zvaničan kanonički zbornik Carigradske Crkve – Pidalion (izd. 5, str. 194). Zbog toga je i gledište koje je u njemu izloženo obavezno za jerarhe same Carigradske Crkve. Međutim, g. Fotijadis jednostavno prećutkuje ovo autoritativno i pravilno tumačenje.
Zbilja, dovoljno je samo nepristrasno i pažljivo pročitati tekst 9. i 17. pravila da se shvati da je Zonara u pravu. Naime, ova dva pravila uopšte ne daju Carigradskom episkopu isključivo pravo suda nad mitropolitima. Oba ova pravila izražavaju nastojanje da se za rešavanje međusobnih sporova duhovna lica ne obraćaju državnim sudovima; takođe, da bi olakšala crkveno sudovanje i pružila jemstvo da će ono biti nepristrasno, ova dva pravila ostavljaju duhovništvu mogućnost izbora crkvenog suda. Kao što se klirici, po 9. pravilu, u svojim međusobnim sporovima mogu obraćati ili svom episkopu ili izabranom sudu, tako i u slučaju sudskog spora protiv mitropolita, oštećena strana se može obratiti ili[5] svom redovnom sudiji – egzarhu svoje dijeceze, ili, ako sumnja u njegovu nepristrasnost, vanrednom sudu – prestolu carstvujućeg Konstantinopolja.
Pri tome, pravila ne samo da izjednačavaju prava Carigradskog prestola sa pravima egzaraha dijeceza, nego egzarsima, kao redovnim sudijama, daju, reklo bi se, prednost u odnosu na Carigradski presto time što egzarhe pominju na prvom mestu, a Carigradski presto – na drugom.
Valja obratiti pažnju na još jedan detalj: oba pravila, govoreći o episkopima, mitropolitima i egzarsima, ne pominju episkopa Carigrada, nego govore o Carigradskom prestolu, dakle o ustanovi, a ne o licu. Na taj način ova pravila daju sudska prava ne episkopu Carigrada kao takvom, nego ih daju tom prestolu oko kojeg se okupljao „Domaći sabor“ od episkopa svih triju dijeceza, a taj sabor se okupljao i u vreme kada je Carigradska Crkva bila udova, blagodareći čemu je klirik, koji nije želeo da se koristi sudom svog egzarha, imao i u to vreme slobodu izbora sudskog foruma.
No, ako je Sabor onome koga je njegov mitropolit oštetio ostavio pravo izbora između njegovog [tj. njemu nadređenog] egzarha i Carigradskog prestola, onda je, očito, ova odredba 9. i 17. pravila mogla biti primenjena samo u onoj patrijaršiji gde su se nalazili i Carigradski presto i egzarsi dijeceza, a takva patrijaršija je bila samo Carigradska Patrijaršija, u kojoj su, osim Carigradskog prestola, postojali i egzarsi triju dijeceza, potčinjeni tom prestolu, najpre faktički, a zatim, na osnovu 28. halkidonskog pravila, i juridički.
Potvrdivši njihovo potčinjavanje Carigradskom prestolu, Halkidonski Sabor ih, međutim, nije lišio njihovih pređašnjih sudskih prava, niti ih je lišio prava da rukopolažu episkope u svojim dijecezama, nego je njihovim sudskim pravima dao alternativni karakter.
G. Fotijadis nastoji pokazati da pod egzarhom dijeceze treba razumeti patrijarha, navodeći slučaje kada su se patrijarsi nazivali i egzarsima. No, izraz egzarh, u crkvenoj upotrebi reči, nije bio ravnoznačan izrazu patrijarh, nego je imao jedno šire značenje – jerarha višeg ranga uopšte, i zato kanoni govore ne samo o egzarsima mitropolija (Sard. 6). Ali 9. i 17. pravilo Halkidonskog Sabora govore ne o egzarsima uopšte, nego o egzarsima dijeceza, kojih je u Carigradskoj Patrijaršiji bilo tri, i zato pod izrazom „egzarh“ u ovim pravilima treba razumeti ne egzarhe mitropolija, i ne patrijarhe, nego upravo ovu trojicu egzaraha.
Osim kod Aristina, g. Fotijadis ište podršku i kod Valsamona, u odlukama vizantijskih careva i kod savremenih autora.
U 28. napomeni (str. 217-218) on navodi citate iz Valsamonovih tumačenja, gde se Carigradskom patrijarhu priznaju ista prava kao i papi. No, Pravoslavna Crkva ni papi ne priznaje pravo da sudi mitropolitima drugih autokefalnih Crkava, o čemu svedoče, naprimer, poslanice Kartagenskog Sabora upućene papama, koje su uvrštene u kanonički kodeks Pravoslavne Crkve.
Poziva se on i na odluke careva Lava i Konstantina, da na sud patrijarha nema prava apelacije (str. 17). No, prvo, odluke careva nemaju, same po sebi, nikakav kanonički autoritet, a drugo, odluke na koje se on poziva, kao i Justinijanovo zakonodavstvo, govore o nepostojanju prava apelacije ne samo u odnosu na sud Carigradskog nego svakog patrijarha uopšte. G. Fotijadis, pak, posle reči „patrijarha“ dodaje u zagradi „Carigradskog“.
Poziva se on i na mišljenja zapadnih kanoničara (od kojih navodi mišljenje Leklerka), da je Halkidonski Sabor, navodno, dao Carigradskom patrijarhu veća prava negoli Sardikijski Sabor papi, pošto je ovaj drugi dao papi samo pravo da određuje sudije, a Halkidonski Sabor je Carigradskom patrijarhu dao pravo da sam sudi. Pravoslavna Crkva uopšte ne dopušta da sudi pojedinac, ne samo mitropolitima nego ni episkopima (Kart. Sabor., pravilo 12, 14, 15; Sabor 394. g., pravilo 1. i dr.) i Halkidonski Sabor je, kao što smo videli, pravo suda nad mitropolitima dao ne Carigradskom patrijarhu lično, nego Carigradskom prestolu, i to ne isključivo, nego samo alternativno.
Poziva se g. Fotijadis i na brošuru a. Kartašova: „Praksa apelacionog prava Carigradskih patrijaraha“ (Varšava, 1936), prevedenu i u časopisu Carigradske Crkve „Ortodoxia“ (oktobar, 1948) na grčki jezik. Ta malovredna brošura, gde je sve preuzeto iz druge ruke, zaista, govori o „kanoničkoj nespornosti“ (str. 2. i 13.) apelacionog prava Carigradskog patrijarha , ali njen autor se nije potrudio ne samo da proanalizira nego čak ni da pročita kanone na kojima se, navodno, zasniva ovo pravo. O ovim kanonima u brošuri nalazimo svega sledeća četiri reda:
„U vreme Anatolija IV Vaseljenski Sabor je uneo 9, 18. i kontroverzno 28. pravilo, kojima je apelaciono pravo Carigradske katedre bilo formalno potvrđeno upravo u ‘svecarstveno-vaseljenskom smislu’.“
Ustvari, ni 18. ni 28. pravilo nemaju nikakve veze sa pitanjem apelacionog prava Carigradske katedre, a šta o tom pravu kažu 9. i 17. pravilo već smo videli.
Ištući posvuda pomoć za sebe, zaštitnik pretenzija Carigradske Crkve ne zna ili prećutkuje važnu činjenicu – da autoritativno i utemeljeno tumačenje 9. i 17. halkidonskog pravila postoji u zvaničnom zborniku same Carigradske Crkve – u Pidalionu. U komentaru na 9. pravilo[6] sa pet argumenata se dokazuje nepravilnost mišljenja papista, koje su sledili i neki istočni autori, da Carigradski patrijarh na osnovu tog pravila „ima vlast da deluje u dijecezama i oblastima drugih patrijaraha“ i da je njemu „dato pravo poslednje apelacione instance u vasceloj Crkvi“.
1. Na 4. sednici Halkidonskog Sabora Oci su prekorili Carigradskog patrijarha Anatolija zbog svrgnuća episkopa u tuđoj patrijaršiji, i Sabor je poništio njegove odluke.
2. Vizantijski zakoni govore o odsustvu prava apelacije na sudske odluke svih patrijaraha, a ne samo Carigradskog. A ako sudske odluke svakog patrijarha ne podležu apelaciji, to znači da Carigradski patrijarh nije u odnosu na njih [ostale patrijarhe] apelaciona instanca.
3. Ako se prihvati da Carigradski patrijarh sudi drugim patrijarsima i preispituje njihove sudske odluke, onda, pošto kanon ne pravi izuzetak ni za jednog patrijarha, to znači da on sudi i Rimskom papi i preispituje i njegove sudske odluke.
4. Kanoni (Ap. 34 i 36; I Vas. 6 i 7; II Vas. 3-8; VI Vas. 20, 36, 39;Sard. 3, 11, 12; Antioh. 9 i dr.) zabranjuju kako mitropolitima tako i patrijarsima da čine bilo šta izvan svoje oblasti, i zato 9. halkidonsko pravilo nije moglo ustanoviti nešto što bi bilo suprotno svim ovim kanonima.
5. Carigradski patrijarsi se u sporovima sa Rimskim papama nikada nisu pozivali na takvu privilegiju, nego su samo govorili da imaju iste privilegije.
Ovo tumačenje Pidalion proširuje i na 17. halkidonsko pravilo (str. 200).
To je glas najboljih grčkih kanoničara tog vremena, glas atonskih podvižnika, slobodnih od čovekougodništva i ustremljenih samo na razotkrivanje kanoničke istine, glas kojih [kanoničara] su poslušale sve grčke Crkve, i Pidalion proglasile za svoj zvanični kanonički kodeks.
Dalje g. Fotijadis navodi nekoliko slučajeva kada se Carigradski patrijarh starao o blagostanju i miru drugih Crkava, a osim toga navodi i delove akata Carigradske patrijaršije koji svedoče o širokim pravima koja su sebi prisvojili Carigradski patrijarsi, a koja prava su im ponekad priznavale i druge Crkve.
No, staranje o blagostanju drugih Crkava nije pravo nego obaveza, kako Carigradske tako i svih ostalih Pravoslavnih autokefalnih Crkava-sestara, i Ruska Crkva je tu obavezu ispunjavala u mnogo većoj meri negoli Carigradska Crkva. Ispunjavanje te obaveze zavisi ne samo od dobre volje nego i od stanja u kojem se nalazi određena Crkva, od duhovnih i materijalnih sredstava kojima ona raspolaže; ako je Carigradska Crkva u nekim epohama ispoljavala brigu o drugim Crkvama u većoj meri nego ostale Istočne Crkve, to se objašnjava ne time da je ona imala nekakva osobita prava, nego time da je Carigradski patrijarh jednostavno bio u mogućnosti da to čini: do pada Carigrada, kao caru bliski episkop prestonice Vizantijskog carstva, a posle pada Carigrada, kao zamenik, po volji sultana, vizantijskog cara – „milet baša“, tj. etnarh svih pravoslavnih hrišćana u Turskoj.
No, ne smemo zaboraviti pravni aksiom – protectio non involvit subjectionem (zaštita ne uključuje u sebe potčinjavanje) i zato ne treba iz činjenice pružanja zaštite drugim Crkvama izvoditi zaključak da postoji pravo vladanja tim Crkvama, kao što su zaključivali Carigradski patrijarsi i kao što zaključuje g. Fotijadis, a što Ruska Crkva nikada nije činila. Što se tiče odlomaka iz akata same Carigradske Crkve koji svedoče o širini prava koja su sebi prisvajali Carigradski patrijarsi, moramo pomenuti drugi pravni aksiom – nemo in sua re judex esse potest (niko ne može biti sudija u svojoj pravnoj stvari), a u tim aktima [koje navodi g. Fotijadis] Carigradski patrijarh sam dodeljuje sebi prava i sam svedoči za sebe, zaboravljajući reči Osnivača Crkve: „Ako ja svedočim sam za sebe, svedočanstvo moje nije istinito“ (Jn. 5, 31). Treba takođe napomenti da neki od tih navoda ništa ne dokazuju, a neki imaju jasno izražen papistički karakter.
G. Fotijadis na 220. str. ukazuje na činjenicu da je Carigradski episkop predsedavao na Carigradskom Saboru 394. g., na kojem je bilo rešeno pitanje koje se ticalo Antiohijske Crkve. No, tom saboru su prisustvovali i poglavari drugih Crkava, među njima i poglavar Antiohijske Crkve. A ako je na njemu predsedavao episkop Carigradski, to je, kako na str. 212 priznaje i sam g. Fotijadis, bila primena 3. pravila II Vaseljenskog Sabora, koji je episkopu prestonice dodelio drugo mesto po časti posle episkopa Rimskog.
G. Fotijadis navodi reči episkopa Anatolija u zaštitu kanoničnosti „Domaćeg sabora“ u Carigradu, pošto je ona bila dovedena u pitanje na IV Vaseljenskom Saboru, ali iz tih reči se vidi da je episkop Anatolije postojanje „Domaćeg sabora“ mogao objasniti samo pozivanjem na davni običaj[7], a sa kanonskog stanovišta taj razlog nije, sam po sebi, dovoljan, jer kanoni ukidaju mnoge običaje (I Vas. 15 i 18; IV Vas. 7, 12, 13, 28, 29 32, 33 i dr.), a sv. Kiprijan Kartagenski kaže: Consuetudo sine veritate vetustas erroris est[8] _ „Običaj nesaglasan sa istinom jeste samo zastarela zabluda“.
G. Fotijadis pominje odluku patrijarha Sisinija koja se odnosi na stepene srodstva kao bračnu smetnju, ali prećutkuje da je ta odluka (kojom je zabrana sa 4. stepena srodstva, kako je određeno kanonima, nepravilno proširena do na 6. stepen) kasnije bila odbačena, najpre (1810. g.) od Ruske Crkve, a kasnije i od drugih Pravoslavnih Crkava, što se ne bi moglo desiti da su te Crkve smatrale da su odluke Carigradske Crkve obavezujuće i za njih.
Pominje on i slučaj kada je Carigradski patrijarh, zajedno sa Sinodom i Senatom poništio odluku Sabora Kiparske Crkve o lišavanju čina episkopa Amatuntskog Jovana, kao, tobož, nesaglasnu sa kanonima.
Ustvari, u tom slučaju bio je u pravu Kiparski Sabor, a ne Carigradski patrijarh. Nastojeći da svoju vlast, suprotno kanonima Vaseljenskih Sabora (III, 8; IV, 39) proširi i na autokefalnu Kiparsku Crkvu, patrijarh Luka Hrizoverg je poništio odluku Kiparskog Sabora na osnovu toga što je na Saboru učestvovalo 12 episkopa, uključujući u taj broj i njihovog predsedavajućeg – arhiepiskopa, dok kanoni, tobož, ne uključuju arhiepiskopa u taj broj.[9] Međutim, 12. pravilo Kartagenske Crkve, koja je imala veoma mnogo episkopa (do 700) i gde se tražilo da i za sud nad prezviterima i đakonima bude nekoliko episkopa (pravilo 12, 14, 20), traži da za suđenje episkopu bude upavo 12 episkopa, podrazumevajući da u ovaj broj ulazi i predsedavajući, jer, na osnovu odredbe 48. (39.) pravila Kartagenskog Sabora, titula arhiepiskopa u Kartagenskoj Crkvi nije postojala. A obavezujuće za vaskoliki pravoslavni svet jedino pravilo Carigradskog Sabora iz 394. g. zahteva samo da episkopu sudi više od trojice episkopa, tj. makar četvorica, tako da je za malu Kiparsku Crkvu broj od 12 episkopa bio više nego dovoljan.
Ostali akti koje pominje g. Fotijadis imaju papistički karakter:
U poslanici Carigradskog patrijarha Kalista iz 1355. g., upućenoj monasima i drugim kliricima u Trnovu protiv Bugarskog patrijarha,[10] kaže se:
„Ako Carigradski presto preispituje, ispravlja i odobrava odluke drugih patrijaraha – Aleksandrijskog, Antiohijskog i Jerusalimskog, kako je određeno božanskim kanonima i potvrđeno u praksi, tim pre ovaj presto gospodari i nad Bugarskom Crkvom, od kojeg je ona i počastvovana patrijaršijskim nazivom“.
Ovako pisati bilo je moguće samo računajući na loše poznavanje kanona bugarskih klirika, koje je Carigradski patrijarh podbunjivao protiv njihove zakonite vlasti, pošto ne postoje nikakvi „božanski kanoni“ koji bi Carigradskom patrijarhu davali vlast da kontroliše odluke drugih patrijaraha. Ovo pravo, po kanonima, pripada saboru episkopa autokefalne Crkve, i poslanica patrijarha Kalista je neuspeo pokušaj da se uz pomoć nekanoničke teorije o nekakvoj „nepotpunoj“ (str. 438: „ουκ ολοκληρον“) autokefaliji zadrži vlast nad slovenskom Crkvom koja je stekla autokefaliju.
Dalje g. Fotijadis iz III toma akata Carigradske Crkve, koje je izdao Kalinik Delikan, navodi nekoliko odlomaka o odnosima Carigradskih patrijaraha prema drugim Istočnim patrijarsima i prema Kiparskoj Crkvi u periodu 1572-1863. g. Za onoga ko zna u kakvom teškom položaju su se ove Crkve nalazile i u kakvoj zavisnosti od Carigradskog patrijarha, koji se oslanjao na vlast turskog sultana, neće biti čudno da takvi papistički akti nisu uvek nailazili na otpor na Istoku. No, svaki pravoslavni bogoslov, koji zna dogmatsko i kanonsko učenje o ustrojstvu Crkve, ne može a da se ne čudi kada se neko poziva na takve akte.
Naprimer, u aktu iz 1757. g. (str. 222) tvrdi se da je Carigradska Crkva „majka svih patrijaraških prestola“ i da se ona na osnovu „od davnina priznatim joj privilegijama može svuda mešati, ispravljati bilo koje nepravilnosti i vršiti rehabilitovanje tamo gde je to potrebno“.
Na koji način Carigradska Crkva, osnovana posle svih drugih Istočnih Patrijaršija i nekolikih autokefalnih Crkava, može biti majka svima njima? Koji je to Vaseljenski Sabor njoj dao pravo da se meša u poslove i da ispravlja akte drugih Crkava, koje za to imaju svoj kanonički organ – sabor svojih episkopa. Pošto su sve autokefalne Crkve ravnopravne, Carigradska Crkva ima pravo da se meša u poslove drugih Crkava isto toliko koliko i bilo koja od tih Crkava u poslove Carigradske Crkve.
U aktu iz 1767. g. tvrdi se da, na osnovu nekakvog „davnašnjeg zakona“ (takav zakon uopšte ne postoji) Apostolski(?) i Vaseljenski presto ima, posle upokojenja bilo kog drugog patrijarha, pravo da preuzme staranje o njegovom nasledstvu i da upravlja njime i da, kao zajednički nadziratelj i čuvar svih svetih Božjih Crkava i glava celog tela Crkve, vodi brigu o njegovim udovima, a na sveopštu korist“.
Po kanonima (IV Vas. 22 i 25; VII Vas. 11) da se stara o nasledstvu svakog episkopa treba ekonom pomesne Crkve i njen klir, koji imaju obavezu da njegovom prejemniku podnesu izveštaj, a nikako ne Carigradski patrijarh. Glava, pak, celog tela Crkve, po učenju Sv. Pisma (Ef. 5, 23 i dr.), jeste Hristos, a ne Carigradski patrijarh.
Osobito snažno su izražene papističke težnje Carigradskih patrijaraha u tomosu iz 1663. g., izdatom uz saglasnost ostalih Istočnih patrijaraha, koji sadrži odgovore na 25 pitanja Ruske Crkve. Iz ovog tomosa g. Fotijadis navodi (str. 222-223) 8, 21. i 22. pitanje i odgovore na ta pitanja.
„Pitanje 8. Pripada li Carigradskom prestolu pravo da u svakoj stvari sudi drugim Crkvama, i donosi li on konačnu odluku o bilo kojoj crkvenoj stvari?
Odgovor. Takvu je privilegiju imao papa dok nije, zbog svoje nadmenosti i zle volje, otpao od Crkve. A kada se papa odvojio, sva crkvena dela se upućuju Carigradskom prestolu i on rešava o njima, pošto on, po kanonima, ima iste privilegije kao i stari Rim… A da je to pravo bilo preneseno na Vaseljenski presto, saznaćeš iz odgovarajućih mesta velikog Zakonika, koja kažu … (?) [C. T.][11] kao i iz reči Valsamona: „Specijalne privilegije, date papi, ne pripadaju samo njemu, nego i Carigradskom, a kada je Rimski episkop otpao od Katoličanske Crkve, pripadaju samo Carigradskom prestolu. Ako se, pak, sa odlukom donetom i u važnijim stvarima slažu i ostali patrijarsi, onda je ona neizmeniva“.
Ovaj odlomak je tipičan za pristalice carigradske megalomanije. Dok je Rimska Crkva bila u sastavu Vaseljenske Crkve, carigradski kanoničari su dokazivali da je njen poglavar samo prvi među jednakim patrijarsima, i da je njegova jurisdikcija ograničena na Zapadnu patrijaršiju. Ali čim se on odvojio od Vaseljenske Crkve, carigradski kanoničari su počeli da ističu pretenzije na papsko nasleđe, nastojeći da ga još i prošire: počeli su tvrditi da su pape imali osobito široka prava u Crkvi, ali da su ih padom u jeres izgubili, a da je ta prava nasledio Carigradski patrijarh. Pritom su se [carigradski kanoničari], slično zapadnim papistima, koristili i falsifikatima. Naprimer, isti taj Valsamon, na čijem autoritetu navedeni odgovor zasniva svoju tezu, kao i potonji sastavljač kanoničke Sintagme Matija Vlastar, pozivaju se na čuveni zapadnjački falsifikat – „Konstantinovu darovnicu“ ( koja je služila kao glavni oslonac za srednjovekovne papske pretenzije), da bi opravdali pretenzije Carigradskog patrijarha, kao pravoprejemnika pape, a Valsamon, hartofilaks Carigradske Patrijaršije, izvukao je odatle zaključak da njemu pripadaju prava koja je papski falsifikat pridodao dvorskim kliricima: da jaše na patrijarhovom konju pokrivenom belim pokrovcem, da na glavi nosi zlatnu tijaru itd.[12]
U samom osmom odgovoru postoji unutarnja protivrečnost. Tu se, sa jedne strane, tvrdi da Carigradski presto ima po kanonima ista prava kao i stari Rim, a sa druge strane, da je posle papine otpadije Carigradski patrijarh, kao njegov pravoprejemnik, dobio isključivo papsko pravo odlučivanja u poslednjoj instanci u crkvenim poslovima. Ali, ako je Carigradski patrijarh imao ista prava kao i papa još od vremena sastavljanja kanoničkog kodeksa, tj. pre papine otpadije, onda ta otpadija nije mogla da proširi njegova prava, pošto je on ista prava kao i papa imao i pre nego što se otpadija dogodila.
U suštini, ovaj [osmi] odgovor nije ništa drugo do pokušaj da se iz korena izmeni celokupno kanoničko ustrojstvo Pravoslavne Crkve tako što bi se u korist Carigradskog patrijarha i ostale trojice od njega zavisnih Istočnih patrijaraha uzurpirala prava koja, po dogmatskom pravoslavnom učenju, pripadaju vascelom pravoslavnom episkopatu. Jer, ako se sva, čak i ona najvažnija crkvena pitanja imaju rešavati saglasnošću četvorice Istočnih patrijaraha, onda svi ostali episkopi, arhiepiskopi, mitropoliti i patrijarsi gube svoj značaj apostolskih prejemnika i nizvode se na položaj onih koji ispunjavaju volju ovog istočnog kolegijalnog papizma i treba samo da budu poslušni i pokorni. Pitamo se, kada su to Istočni patrijarsi dobili takva ovlašćenja? Nesumnjivo je da ih nisu imali u vreme stvaranja kanoničkog kodeksa Pravoslavne Crkve, pošto u tom kodeksu nema ni pomena o takvim pravima, niti bi, pak, Vaseljenski Sabori uopšte bili potrebni da su se sva pitanja mogla rešavati saglasnošću četvrice patrijaraha. Ali, ako oni ta prava nisu imali u epohi Vaseljenskih Sabora, onda ih nisu mogli steći ni kasnije, pošto nakon Vaseljenskih Sabora nije postojala instanca koja bi ih mogla snabdeti takvim ovlašćenjima.
Prema pravoslavnom učenju ne samo pape nego ni patrijarsi, bilo zasebno bilo svi skupa, nisu nepogrešivi. Istorija pokazuje da je jeretika bilo i na Carigradskom prestolu, a u epohi VI Vaseljenskog Sabora u jeres su istovremeno pala tri patrijarha – Kir Aleksandrijski, Honorije Rimski i Makarije Antiohijski, zbog čega su i bili osuđeni na Saboru.[13]
Zašto slična odstupanja od pravoslavne istine ne bi bila moguća i u naše vreme? Eto, i sam gore navedeni odgovor patrijaraha predstavlja odstupanje od pravoslavnog učenja u korist istočnog papizma.
Slična odstupanja u naše vreme predstavljaju teorije o jurisdikciji Carigradskog patrijarha nad dijasporom u celom svetu, o njegovom isključivom pravu da saziva sabore nekolikih autokefalnih Crkava i da proglašava autokefaliju.
Dalje g. Fotijadis navodi tekstove 21. i 22. pitanja-odgovora: „Pitanje 21. i 22. Ako optuženi mitropolit ili patrijarh bude osuđen od svojih episkopa, a on, odbacivši njihovu odluku, pribegne apelaciji, šta onda činiti?
Odgovor. Odluka Vaseljenskog prestola i nalazećih se pri njemu (μετ εκεινον) patrijaraha, kao zakonita i kanonička, (jer, saglasno gore rečenom, ovaj presto ima takvu privilegiju) neka bude protiv optuženog [mitropolita ili patrijarha] važeća [pravosnažna], pošto u konkretnom slučaju on nema više nikakvog drugog pravnog leka“.
Pada u oči čudan način na koji g. Fotijadis citira izvore. On se poziva na 21. i 22. pitanje-odgovor, a kao 21. i 22. pitanje-odgovor navodi samo 22. pitanje-odgovor. Međutim, 21. odgovor sadrži pravilno kanoničko učenje, dok 22 odgovor iznosi samo neopravdane pretenzije Carigradskog patrijarha. Baš u 21. odgovoru potvrđuje se pravo episkopa da sude svom patrijarhu jer, iako im je on otac, to je što se tiče posvećivanja, ali po istovetnosti služenja i po uzvišenosti duhovnog dostojanstva i duhovne vlasti – on im je sabrat i saepiskop, kao služitelj jednog Boga. Očinstvo i sinovstvo se ne uzima u obzir kada se radi o pravu i pravičnosti.
Međutim, 22. odgovor je samo pokušaj Carigradskog patrijarha, koji je iskoristio zbivanja u vezi sa Ruskim patrijarhom Nikonom da bi prisvojio pravo apelacione instance nad patrijarsima, pa čak i nad mitropolitima autokefalne Ruske Crkve, za šta, kako smo videli analizirajući 9. i 17. pravilo Halkidonskog Sabora, nema nikakve kanonske osnove. A 22. pitanje bi se moglo primeniti i na samu Carigradsku Crkvu: šta bi trebalo učiniti ako neki Carigradski patrijarh ili mitropolit Carigradske Crkve ne prizna osudu koju mu izrekne Sinod Carigradske Crkve? Ako grčki kanoničari ne dopuštaju ni pomisao o tome da bi u tom slučaju pitanje trebalo da reši neka druga autokefalna Crkva ili nekoliko Crkava, nego odluke Carigradskog Sinoda o svrgavanju njihovih patrijaraha (koje su, valja primetiti, bile prilično česte) smatraju konačnima, zašto onda i odluke sinoda i sabora drugih Crkava koje se odnose na njihove prvojerarhe ne mogu biti konačne, i zašto bi se u takvom slučaju narušavalo načelo autokefalnosti? Prisvajajući, bez ikakve osnove, za sebe nadležnost apelacionog suda ne samo u pogledu poglavara drugih Crkava nego i u pogledu tim poglavarima potčinjenih mitropolita, Carigradski patrijarsi idu stopama Rimskih papa, koji su želeli da budu apelacione sudije ne samo za zapadne nego i za istočne jerarhe, predstavljajući pravila pomesnog zapadnog Sardikijskog Sabora kao pravila Prvog Vaseljenskog Sabora, u čemu ih je razobličio Kartagenski Sabor.
Treba obratiti pažnju i na okolnosti u kojima je bilo sastavljeno ovih 25 odgovora. Oni su sačinjeni u Carigradu po diktatu iz Moskve poslatog jerođakona Meletija, agenta Pajsija Ligarida. A sam Ligarid (koji je ne jednom bio anatemisan od tih istih Istočnih patrijaraha) je bio dobro plaćeno beskrupulozno i nemoralno oruđe boljarske klike i cara, koji su rešili da svrgnu patrijarha Nikona, a ovih 25 odgovora su služili kao priprema za to. Uslužnost Istočnih patrijaraha kupljena je bogatim prilozima iz Moskve.[14] Evo šta su patrijasi, Aleksandrijski Meletije i Antiohijski Pajsije, koji su sudili patrijarhu Nikonu, pisali Carigradskom patrijarhu Parteniju, ubeđujući ga da prizna osudu patrijarha Nikona:
„Uobičajeni prilozi Vaseljenskoj Crkvi i drugim siromašnim Patrijaršijama biće sada ponovljeni, biće čak i uvećani i još štedriji. Za to mi jemčimo i oko toga se trudimo iz sve snage“.
Takav „trud“ je krunisan uspehom. Partenije je dobio prilog ruskog cara i priznao je svrgavanje Nikona.[15] A Jerusalimski patrijarh Dositej je za veliki prilog skinuo anatemu sa Ligarida, ali posle dva meseca Carigradski patrijarh Josif II ga je ponovo stavio pod zabranu, i on je pod zabranom i umro.[16]
Ako simonija, po kanonima, čini nevažećim čak i sv. Tajne, utoliko pre ona lišava bilo kakvog značaja akte njome diktirane.
“ A prvenstvujuću i u svemu načalstvujuću i rukovodeću ulogu Vaseljenskog patrijarha među pravoslavnim patrijarsima“, nastavlja g. Fotijadis, „nalazimo izraženu u tomosu o ustanovljenju Moskovske Patrijaršije, koju su potpisali patrijarh Carigradski Jeremija, Antiohijski Joakim, Jerusalimski Sofronije i još 81 mitropolit, arhiepiskop i episkop. U tomosu stoji: „i da ima on (Moskovski patrijarh) kao glavu i vlast (ως κεφαλη και αρχη) apostolski presto Carigrada, kao i ostali patrijarsi“ (str. 223).
Međutim, nijedan kanon ne daje Carigradskom patrijarhu pravo da bude glava i vlast ostalim patrijarsima, nego su mu takvo pravo dali turski sultani svojim beratima posle zauzimanja Carigrada, a berati, naravno, nemaju nikakav kanonski značaj.
Drugačije zvuči to mesto u slovenskom prevodu, koji se nalazi u Krmčiji, i takođe se smatra zvaničnim.[17] Ovde se o Moskovskom patrijarhu govori da “ treba… za načalnog i prvog da ima, i takvim da ga smatra, apostolski presto Carigradski, kao i ostali patrijarsi“, a pre toga se govori da on „ima patrijaraško dostojanstvo i čast i pribraja se kao ravan ostalim patrijarsima (znači, i Carigradskom) u sve vekove“ a u sabornom aktu o proglašenju Moskovske Patrijaršije, štampanom u Atinskoj Sintagmi (V, 149-155) kaže se da se Moskovski patrijarh „imenuje za brata pravoslavnih patrijaraha, i na osnovu tog imenovanja, kao ravnopravban i saprestolan, ravan po rangu i po dostojanstvu“ (str. 154 – 155).
Odavde sledi da je Moskovski patrijarh, po odluci same Carigradske Crkve dužan Carigradskom patrijarhu priznavati samo prvenstvo časti, ali nikako ne i njegovu vlast nad sobom.
Ma kako se g. Fotijadis trudio da prikupi što više svedočanstava o širini vlasti Carigradskog patrijarha, u njegovom podužem spisku takvih svedočanstava nema onog „jedino potrebnog“, onoga o čemu se upravo i govori – nema ni akata ni činjenica koji bi svedočili o vlasti Carigradskih patrijaraha nad dijasporom u celom svetu, ili barem o pretenziji na takvu vlast, a da je [takva pretenzija] bila izrečena pre dvadesetih godina ovog veka. No, da li je moguće verovati kako Carigradski patrijarsi, da su od Halkidonskog Sabora dobili takvu vlast, ne bi nijednom, tokom hiljadu i petsto godina, iskoristili to svoje pravo ili makar izjavili da im ono pripada? Međutim, celokupna istorija hrišćanske misije među varvarskim narodima dokazuje da Carigradski patrijarh nikada nije stekao takvo pravo. Dvadeset osmo pravilo Halkidonskog Sabora nije unelo nikakve promene u organizaciji ove misije izvan Carigradu potčinjenih triju dijeceza, tako da su sve autokefalne Crkve, počev od Rimske Crkve, nastavile svoju misionarsku delatnost u onim istim granicama i na istim osnovama kao i do Halkidonskog Sabora, nemajući ni tračak pomisli da time narušavaju pravo Carigradske Crkve.[18] Pri takvom stanju stvari, čak da je 28. pravilo Halkidonskog Sabora zbilja i dalo Carigradskom patrijarhu jurisdikciju nad celom dijasporom, moralo bi se prihvatiti da se to njegovo pravo ugasilo, pošto nije korišćeno duže od hiljadu godina. Ovde bismo onda imali slučaj ukidanja zakona dugovremenim običajem, praksom koja postoji već vekovima,[19] po kojoj su sve autokefalne Crkve imale pravo misije u nepravoslavnim sredinama.
Optužbe ruskih kanoničara Pavlova i Suvorova upućene Carigradskim patrijarsima za istočni papizam g. Fotijadis pokušava da pobije tako što navodi samo jedan slučaj koji svedoči o tome da je Carigradski patrijarh poštovao kanone. Radi se o Carigradskim patrijarsima Neofitu VI i Gerasimu III, koji su odbili da u svoju jurisdikciju prime Alepskog mitropolita Grigorija, potčinjenog Antiohijskom patrijarhu. Ali, zar je iko od ruskih kanoničara tvrdio da je celokupna crkvena politika Carigradskih patrijaraha bila jedno neprekidno kršenje kanona? Sličnih činjenica je moguće izneti ne malo, ali zar to što su Carigradski patrijarsi u nekim slučajevima postupali u skladu sa kanonima, dokazuje da u drugim slučajevima oni mogu kršiti kanone?
Još manju dokaznu snagu ima činjenica, koju navodi Fotijadis, da su Carigradski patrijarsi štitili prava Jerusalimske Crkve u odnosu na Crkvu Sinajsku. Ustvari, politika Carigradskih patrijaraha prema Sinajskoj Crkvi je bila nedosledna, i Carigradski Sinod je 1575. i 1752. g. doneo odluke o njenoj punoj samostalnosti.
Uopšteno govoreći, ceo prvi deo kritičkog osvrta g. Fotijadisa nema neposredne veze sa pitanjem dijaspore, i samo pruža nove dokaze o postojanju istočnog papizma.
 
II
 
Tek u drugom delu svog članka g. Fotijadis pristupa temi i pokušava opovrgnuti našu argumentaciju.
Mi smo pisali da reči 28. pravila Halkidonskog Sabora „εν τοις βαρβαρικοις… . των προειρημενων βιοικησειον“ uopšte ne daju Carigradskom patrijarhu jurisdikciju nad svim pravoslavnim vernicima koji žive izvan granica onih država u kojima [državama] postoje Pravoslavne autokefalne Crkve, i u odbranu te teze naveli smo pet dokaza.
U svom odgovoru g. Fotijadis razmatra samo prva dva, a ostale mudro prećutkuje.
Mi smo dokazivali da reči εν τοις βαρβαρικοις označavaju samo varvarske narode koji su primili hrišćanstvo, i potčinjeni su jurisdikciji triju dijeceza koje ulaze u sastav Carigradske Patrijaršije, a da uopšte ne označavaju svu teritoriju varvarskog sveta nalazećeg se izvan grčko-rimske imperije, jer bi u tom slučaju pisalo εν τω βαρβαρικω, slično onome kako piše u 63./52 pravilu Kartagenskog Sabora (At. S. III, 430). Međutim, 28. pravilo Halkidonskog Sabora, pozivajući se na 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora,[20] upotrebljava reč „varvarskih“, u istom smislu kao i rečeno pravilo, tj. u smislu naroda.
G. Fotijadis prigovara da Halkidonski sabor nije imao potrebe da izostavlja reč „naroda“, ako je on ovde mislio na narode. No, reč „βαρβαρικοις“ je pridev i izostavljanje imenice ovde je nesumnjivo. I sam g. Fotijadis na str. 227 iznosi pretpostavku da da je ovde izostavljena reč „μερεσι“. Ali, ako je Sabor mogao izostaviti reč „μερεσι“, koja se ne sreće u 2. pravilu III Vaseljenskog Sabora, tim pre je mogao, oslanjajući se na to pravilo, izostaviti tamo već upotrebljenu reč „εθνεσι“.
 
U 52. napomeni g. Fotijadis se poziva na 1. izdanje grčko-engleskog rečnika Sofoklesa, gde je reč „βαρβαρικον“ protumačena u topografskom smislu. Da ova reč kao singulare tantum ima topografski smisao, pisali smo i mi, ali bi tada stajalo „εν τω βαρβαρικοω“. G. Fotijadis tvrdi, pozivajući se na prvo izdanje rečnika Sofoklesa, da ova reč i u množini „βαρβαρικα“ ima topografski smisao. Prvo izdanje ovog rečnika nemamo, ali imamo drugo i poslednje, treće, gde nema reči „βαρβαρικα“ i, sledstsveno tome, – ili je ta reč ispuštena u 2. i 3. izdanju, kao jedna od 200 grešaka u 1. izdanju, o kojima se govori u predgovoru 2. izdanja, ili, pak, g. Fotijadis pripisuje Sofoklesu nešto što on nije napisao. Ako se Sofokles za reč „βαρβαρικον“ poziva i na 28. halkidonsko pravilo, to pozivanje je, kao i mnoga druga, pozajmljeno iz rečnika Dikanža,[21] a Dikanž pod jednom rečju objašnjava smisao reči „βαρβαρικον“ i reči „βαρβαρικοις“. Da je ispravno reč „βαρβαρικοις“ shvatiti u etnografskom, ne u topografskom smislu, vidi se i iz činjenice da, kako najstarija skraćivanja i prevodi 28. pravila, počev od sinopsisa Stefana Edeskog[22] i latinskog prevoda, tako i svi stari prevodi i njegovi tumači – Aristin, Zonara, Valsamon,[23] Vlastar,[24] shvataju ovu reč u smislu „varvarskih naroda“ Od novijih komentatora pravila pomenimo samo Tomasena,[25] Terija[26] i ep. Nikodima Milaša.[27]
No, dopustimo na tren da nisu u pravu autoritativni kanoničari starog i novog vremena niti stara skraćenja i prevodi pravila, koji svi nisu imali motiva da izvrću smisao 28. pravila, nego da je u pravu samo g. Fotijadis, koji pokušava da izvrnuto protumači ovo pravilo radi zaštite pogrešne teorije, dopustimo da su reči „kod varvarskih“ upotrebljene u topografskom smislu i da označavaju teritoriju naseljenu varvarima. Ali, javlja se pitanje: koju teritoriju ima u vidu Halkidonski Sabor – da li svu teritoriju izvan grčko-rimske imperije, (kako ovu reč tumači g. Fotijadis, težeći da zasnuje jurisdikciju Carigradske Crkve nad dijasporom u celom svetu), ili neku određenu, ograničenu teritoriju? Tekst 28. pravila, koji citira g. Fotijadis, daje jasan odgovor, koji ne dopušta nikakva drugačija tumačenja, tako što reči „εν τοις βαρβαρικοις“ dopunjuje i [bliže] određuje rečima „των προειρημενων βιοικησειων“ – „gorepomenutih dijeceza“, tj. dijeceze Pontijske, Azijske i Trakijske.
Odavde sledi da čak ako bi se pod rečju „varvarskih“ i razumela teritorija, to bi mogla biti samo ona teritorija koja je ulazila u jurisdikciju ovih triju dijeceza.
Sasvim je prirodno da je Halkidonski Sabor, potčinivši Carigradskoj Crkvi tri dijeceze, njoj potčinio i misije u tim dijecezama, ali bi bilo potpuno neshvatljivo da je Sabor, potčinjavajući Carigradskoj Crkvi tri dijeceze, zajedno sa tim njoj potčinio i teritoriju koja nema nikakve veze sa ovim dijecezama.
Na taj način, reči „gorepomenutih dijeceza“ kao kulu od karata ruše celu novoizmišljenu teoriju o jurisdikciji Carigradske Crkve i nad dijasporom u celom svetu, a zaštitnici te teorije, počev od njenog tvorca – patrijarha Meletija pa završno sa g. Fotijadisom, ne mogući da je protumače u za njih povoljnom smislu, uporno se pretvaraju da ne primećuju ove reči u tekstu 28. pravila.
Tek što je rekao da je posle reči „βαρβαρικοις“ izostavljena reč „μερεσι“ i da tu reč treba razumeti u topografskom smislu, g. Fotijadis, ne uviđajući protivrečnost, piše: „Pod ovim se razumeju Crkve koje 30. pravilo VI Vaseljenskog Sabora naziva „varvarskim Crkvama“ (str. 227).
No, ako je Sabor potčinio Carigradskom episkopu varvarske Crkve triju dijeceza, onda je, očito, potčinio samo one Crkve koje su postojala u to vreme u tim dijecezama, a takvih Crkava je u to vreme, koliko je poznato, bilo samo dve – eparhija Male Skitije u gradu Tomi i Isavrijska eparhija sa katedrom u Isavropolju. Kako se iz potčinjavanja Carigradskom episkopu dve-tri eparhije može izvući zaključak da njemu treba da budu potčinjene i sve crkvene organizacije koje su ponikle izvan granica grčko-rimske imperije?
„Da ostale Crkve nemaju nikakvo pravo mešati se u upravljanje onim hrišćanima koji se nalaze u oblastima izvan granica određenih Saborima ili kanoničkim aktima Vaseljenske Patrijaršije, od koje su oni dobili autokefaliju“, piše dalje g. Fotijadis, „prizilazi pre svega iz 2. pravila II Vaseljenskog Sabora i iz 8. pravila III Vaseljenskog Sabora“ i navodi odlomke ovih pravila, koji, zapravo, govore ne o ostalim Crkvama, kako tvrdi g. Fotijadis, nego o svim Crkvama uopšte, tj. i o Carigradskoj Crkvi, potčinjavajući i nju, na taj način, opštim pravilima i ne dajući joj nikakva osobita prava u odnosu na dijasporu.
Nastojeći da izokrene smisao ovih kanona, g. Fotijadis se poziva na poslanicu patrijarha Meletija upućenu mitropolitu Antoniju (Hrapovickom), koju u celini navodi u napomeni 56, i kaže da ona, navodno, prekrasno dokazuje nepravilnost postojanja Ruske Crkve u inostranstvu [Ruske Zagranične Crkve]. Ustvari, ova poslanica predstavlja samo odličan primer nepravilnog silogizma, koji se u logici zove quaternio terminorum. Pozivajući se na pravila koja zabranjuju jednim Crkvama da narušavaju granice drugih Crkava, tj. crkvene granice, patrijarh Meletije, zamenjujući srednji pojam silogizma, izvlači odatle zaključak da Ruska Crkva ne može prostirati svoju jurisdikciju izvan ruskih državnih granica.
Dalje g. Fotijadis prelazi na opovrgavanje naših dokaza protiv nove teorije o potčinjavanju cele dijaspore Carigradskoj Crkvi.
1. Mi smo pisali da se ne treba pozivati na 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora, zato što ovo pravilo ne uspostavlja izuzetak u korist Carigradske Crkve, čak je i ne pominje.
G. Fotijadis odgovara (str. 231-232) da ovo pravilo uspostavlja izuzetak u korist Carigradskog patrijarha zato što za takvim izuzetkom ne postoji potreba. Ni patrijarh Meletije se ne poziva na takav izuzetak.
Međutim, patrijarh Meletije ovim pravilom dokazuje da ruski episkopi ne mogu imati jurisdikciju izvan Rusije, dok Carigradski patrijarh može imati jurisdikciju svugde van granica drugih autokefalnih Crkava, što znači da za Carigradskog patrijarha prisvaja isključivo pravo, a pomenuto pravilo za tako nešto ne daje ni najmanje osnova.
2. Mi smo pisali da patrijarh Meletije iz pomenutog pravila navodi samo onaj deo koji se ne odnosi na temu, a onaj deo koji govori o Crkvama među varvarskim narodima, i time potvrđuje pravo svih Crkava da imaju misije van svojih granica – taj deo namerno izostavlja.
G. Fotijadis uzvraća da je patrijarh Meletije izostavio taj deo zato što on nema veze sa delovanjem ruskih arhijereja u oblasti tuđe jurisdikcije u inostanstvu.
Ustvari, taj deo pravila ima najneposrednije veze sa temom jer iz njega proizilazi da se princip teritorijalnog razgraničenja Crkava ne sprovodi nužno tamo gde velika većina stanovnika ne pripada Pravoslavnoj Crkvi – u oblasti dijaspore, tako da Ruska Crkva može imati svoje eparhije u Americi i u Zapadnoj Evropi na istoj osnovi kao i Carigradska Crkva.
3. Mi smo pisali da, ako se pravilo tumači onako kako to čini patrijarh Meletije, onda nijedna Crkva, pa ni Carigradska, ne može imati misiju izvan svojih granica, i zato ne može ispuniti zapovest Osnivača Crkve: „Idite i naučite sve narode“.
G. Fotijadis uzvraća, pre svega, da je 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora izmenjeno 28. pravilom IV Vaseljenskog Sabora, koje je, navodno, potčinilo sve (podvukao S. T.) Crkve u varvarskim zemljama Carigradskom patrijarhu.
Međutim, 28. pravilo počinje izjavom da ono „u svemu sledi (ranije) odluke svetih Otaca“, i posebno tek pročitanom pravilu, a pročitano je bilo upravo 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora, koje je u Pontskom zborniku sačinjavalo celinu sa 3. pravilom, tako da tvrdnju g. Fotijadisa kako je, navodno, 28. pravilo, osim potčinjavanja triju dijeceza, izmenilo i 2. pravilo, opovrgava sam tekst 28. pravila. Takođe, kao što smo već videli, 28. pravilo ustvari nije potčinjavalo Carigradskoj Crkvi sve varvarske Crkve, nego samo mali broj Crkava koje su ulazile u jurisdikciju triju dijeceza, ne dirajući nimalo u iskonsko pravo ostalih autokefalnih Crkava (potvrđeno 2. pravilom) da imaju misije i izvan svojih granica.
Dalje g. Fotijadis dokazuje da 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora ne daje pravo misije svim episkopima, nego, po tumačenju Valsamona i Zonare samo („μόνοις“) episkopima koji se nalaze u varvarskim zemljama, i kao dokaz navodi odlomke iz tih tumačenja (napom. 59).
Međutim, ni u tim odlomcima, ni u samom tekstu tumačenja, nema reči „μόνοις“, i tumači govore o episkopima koji se nalaze u varvarskim zemljama prosto zato što je nemoguće delati i prelaziti granice drugih oblasti, a ne nalaziti se u tim oblastima. A koji baš episkopi treba da delaju u dijaspori, to zavisi od centralne vlasti svake autokefalne Crkve.
G. Fotijadis skreće pažnju na to da se patrijarh Meletije protivi ne apostolskoj delatnosti među neverujućima, nego organizaciji pravoslavnih hrišćana koji su masovno emigrirali iz svojih Crkava i naselili se u kanoničku oblast Carigradskog patrijarha, a u njoj ruski arhijereji, koji su napustili svoju pastvu [u Rusiji] nisu mogli imati nikakvu vlast.[28] „Očito je zaboravio profesor-kanoničar“, upućuje ironične reči na naš račun g. Fotijadis, „da svoju trojaku vlast – sveštenosluženja, učenja i upravljanja – episkop ima samo u udaljenoj od njega eparhiji, [tj. u Rusiji] i da izvan nje nema nikakve vlasti, nego obavlja samo ono što mu poveri i naloži nadležni pomesni episkop“ (str. 233).
Nismo zaboravili mi, nego je zaboravio, ili, tačnije rečeno, pretvara se da je zaboravio, sam g. Fotijadis da se ovde ne radi o teritoriji koja se nalazi u granicama Carigradske ili neke druge autokefalne Crkve, (gde vlada načelo isključive vlasti pomesnog episkopa), nego da se radi o teritoriji sa nepravoslavnim življem, gde i po kanonima, i po vajkadašnjoj praksi Pravoslavne Crkve imaju pravo delati, i delaju episkopi nekolikih Pravoslavnih Crkava. Nijedan Sabor nije potčinio Carigradskom patrijarhu ni zemlje Zapadne Evrope, gde je u vreme Vaseljenskih Sabora projavljivao svoju jurisdikciju i imao svoje misije Rimski papa, ni teritoriju Afrike, gde su postojale autokefalne Crkve Aleksandrijska i Kartagenska, ni teritoriju Azije (sa izuzetkom prokonzularne Azije sa dvema dijecezama), gde su postojale i vršile misije druge autokefalne Crkve – Antiohijska, Jerusalimska, Jermenska, Gruzijska, a potom i Ruska; ni teritoriju Amerike i Australije, za koje se u vreme Vaseljenskih Sabora nije ni znalo da postoje. Ruski episkopi u Zapadnoj Evropi, u Istočnoj Aziji i u Americi imaju ista prava kao i poslati u te zemlje (i to posle ruskih episkopa) grčki episkopi. To su razumevali i priznavali i sami Carigradski patrijarsi sve do, od strane patrijarha Meletija, novoizmišljene teorije o jurisdikciji Carigradskih patrijaraha nad dijasporom u celom svetu. Iako su ruski episkopi i u Americi i u Aziji delovali duže od jednog veka, ni jedan Carigradski patrijarh nije podvrgao sumnji kanoničnost njihovog delovanja. Teritorije sa nepravoslavnim stanovništvom jesu „izvanjske“ za Pravoslavnu Crkvu, i po apostolskom učenju (I Kor. 5, 12-13) nalaze se van njene jurisdikcije, sve dok se to stanovništvo ili njegov deo ne obrati u Pravoslavlje. Takve teritorije za Pravoslavnu Crkvu predstavljaju res nullius [ničija stvar], a po pravničkoj aksiomi – res nullius cedit primo occupandi [ničija stvar pripada onome ko je prvi zauzme]. Saglasno 99 (112) kartagenskom pravilu, stanovništvo u tom slučaju pripada onoj Crkvi koja ga obrati u Pravoslavlje. „Episkopi“, glasi 112 pravilo, „koji su obratili katoličanskoj veri narod kojim su upravljali, treba da zadrže vlast nad njim“. Isticanje pretenzija da se takve zemlje stave pod svoju jurisdikciju, bez ikakvog doprinosa njihovom obraćenju u pravoslavlje, najobičnije je ometanje drugih Crkava u vršenju nihove apostolske misije. Ruska, pak, Crkva nije postupala na takav način. Njena eparhija u Americi je postojala u vreme kada nijedna druga Pravoslavna Crkva nije tamo imala svojih eparhija, pa ipak ona nikada nije osporavala pravo drugim Pravoslavnim Crkvama da osnivaju tamo svoje eparhije; štaviše, pomagala je da se neke od njih osnuju, npr. srpska i siro-arapska.
G. Fotijadis kritikuje naše poimanje organizacije pravoslavne misije. „Što se tiče zapovesti koju je Gospod dao apostolima: „Idite i naučite sve narode“, sa kojom se, po g. Trojickom, nikako ne slaže lišavanje svih Crkava prava da imaju misije bilo gde izvan svojih granica, objašnjavamo da tu zapovest, datu poslatima da propovedaju Jevanđelje apostolima i njihovim neposrednim prejemnicima, ne treba razumeti u onom smislu koji joj pridaje g. Trojicki. Naime, i apostoli su delali svaki u svojoj oblasti, a sav svet je, po nadahnuću sviše, na I, II i IV Vaseljenskom Saboru bio izdeljen između pet Patrijaršija – Rimske, Carigradske, Aleksandrijske, Antiohijske i Jerusalimske, a staranje o propovedanju Jevanđelja među nevernima bilo je u svakoj oblasti povereno prvenstvujućemu u toj oblasti. Upravo na toj osnovi Carigradski patrijarh, kome je IV Vaseljenski Sabor poverio i upravljanje Crkvom među neznabošcima, od samog osnivanja Carigradske Patrijaršije posvuda je ispoljavao osobito staranje za širenje hrišćanstva među neznabošcima, i samo je on osnivao autokefalne pravoslavne Crkve kada bi se uverio da uzdizanje određene oblasti u rang autokefalne Crkve neće naneti štetu hrišćanskoj veri“ (str. 233).
Kad pročita ovu tiradu, čovek i nevoljno biva zaprepašćen „svetim neznanjem“ njenog autora o pitanjima iz crkveno-istorijske i kanoničke oblasti.
On ukazuje na to da su apostoli podelili između sebe oblasti jevanđelske propovedi. To je potpuno tačno, ali treba dodati da da su podelu izvršili ne po teritorijalnom, nego po etničkom načelu, što je bilo neophodno da bi njihova propoved bila uspešna (I Kor. 14, 2 – 27), a na to ukazuju i: Hristova zapovest da nauče sve narode, pa čudo ognjenih jezika na Pedesetnicu, crkveno Predanje, koje ime svakog apostola vezuje za ime određenog naroda, 34. Apostolsko pravilo, svedočanstva najstarijih crkvenih pisaca i dr.
Evo šta, na primer, piše Tertulijan: „Svaki narod neka zna svog glavnog episkopa, koji se nalazi u glavnom gradu oblasti. Ako si iz Ahaje, idi u Korint; ako si Makedonac – idi u Filipe; ako pripadaš žiteljima Male Azije, ne zaobilazi Efes; ako si Latin – eto ti Rima. Neka niko glavnom episkopu drugog naroda ne podnosi [na rešavanje] sporna pitanja koja ima sa svojim episkopom, jer se time narušava poredak koji su ustanovili apostoli“.
No, odatle sledi upravo suprotno od onoga što hoće da dokaže g. Fotijadis, odnosno sledi da i savremeni prejemnici apostola treba da razdele među sobom misionarske oblasti po etničkom načelu, a nikako ne [sledi] da jurisdikciju nad misionarskim oblastima u svim narodima treba da ima samo Carigradska Crkva, koja za to nema ni dovoljno sredstava ni snage, nego ometa druge Crkve u ispunjavanju njihove apostolske obaveze. Ugledajući se na apostole, Carigradski patrijarh ne bi trebalo da preotima ruske crkvene organizacije u Zapadnoj Evropi, nego da ih vrati pod jurisdikciju Ruskog patrijarha.
Autor pokušava da vaspostavi odavno napuštenu srednjevekovnu vizantijsku teoriju pentarhije, po kojoj su, navodno, Vaseljenski Sabori podelili svet između pet Patrijaršija. No, kako je moguće tvrditi da je I Vaseljenski Sabor podelio svet između pet Patrijaršija, kada one nisu postojale ne samo u vreme I Vaseljenskog Sabora nego i dugo vremena posle njega; kada je Carigradska Crkva bila potčinjena u to vreme Iraklijskom mitropolitu, a Jerusalimsku je činila samo jedna eparhija i takođe bila potčinjena Mitropolitu kesarijskom; kada su Crkve svih rimskih provincija (njih oko stotinu) bile, po svedočenju Valsamona,[29] autokefalne, a samo su Crkve najvažnijih gradova objedinjavale pod svojom vlašću po nekoliko provincija, što je i potvrđeno na I Vaseljenskom Saboru. Nije poznavao pentarhiju ni II Vaseljenski Sabor, koji je svojim 2. pravilom zaštitio autokefaliju svih dijecezalnih Crkava (a bilo ih je više od 10) i, posebno, expressis verbis, potvrdio samostalnost dijecezalnih Crkava Azijske, Pontske i Trakijske, izjednačujući ih sa Crkvama Aleksandrijskom i Antiohijskom, a Crkvi Carigradskoj dao preimućstvo samo časti, ali ne i vlasti. Najbolji savremeni poznavalac starih saborskih akata, prof. Eduard Švarc, kaže za Carigradsku Crkvu da je 380. g. ona bila „samo mala pravoslavna opština“ („nur eine kleine ortodoxe Gemeinde“) i da je Zlatoust samo „pokušavao (versuchte) da sazda za svoju katedru neku crkvenu provinciju“.[30]
Misao o pentarhiji bila je tuđa i IV Vaseljenskom Saboru. U njegovim kanonima se govori o potčinjenju samo triju dijeceza Carigradskom prestolu, a u aktima [tog Sabora] – samo o razdeobi teritorije između Antiohijske i Jerusalimske Crkve. O pet prestola, ne nazivajući ih Patrijaršijama, govori samo 36. pravilo VI Vaseljenskog Sabora, ali ni u njemu nema ni nagoveštaja o razdeobi celog sveta između tih prestola, nego se samo uspostavlja njihov rang. Sve u 36. kanonu pobrojane Crkve nalazile su se u granicama jedne grčko-rimske imperije, izvan koje su postojale i druge autokefalne Crkve – Siro-persijska, Gruzijska, Jermenska. Pa i u samoj grčko-rimskoj imperiji se nalazila autokefalna Kiparska Crkva, čiju je nezavisnost od Carigradske Crkve potvrdio svojim 39. pravilom isti taj VI Vaseljenski Sabor (koji je odredio rang pet prestola), a takođe su bile autokefalne Crkve i Kartagenska i Prva Justinijana…
Pokušaj g. Fotijadisa da oživi teoriju pentarhije izgleda posebno čudno u naše vreme, kada se prva po rangu Rimska crkva nalazi van Pravoslavne Crkve, a stanovništvo svih ostalih, Pravoslavlju vernih, četiriju Patrijarhata, između kojih je, navodno, podeljen sav svet, ne čine ni deseti deo jedne Moskovske eparhije. Nejasno je, takođe, kako se protežu granice između tih četiriju Patrijaršija, i kako pomiriti tu teoriju sa načelom hegemonije Carigradskog patrijarha nad ostalim Istočnim patrijarsima, koju teoriju takođe zastupa g. Fotijadis.
Neosnovana je isto tako i tvrdnja g. Fotijadisa da, tobož, samo Carigradski patrijarh ima pravo da proglašava autokefaliju.
Ustvari, Carigradska Crkva, kao i svaka druga autokefalna Crkva, može proglašavati autokefalnost samo svojih sopstvenih delova. Kada i od kojeg sabora je Carigradska Crkva dobila isključivo pravo da proglašava autokefaliju, g. Fotijadis ne navodi, a ne navodi zato što takvo pravo ona nikada i nije dobila. Mnogobrojne autokefalne Crkve su postojale u vreme kada sama Carigradska Crkva još nije stekla autokefaliju, nego je bila potčinjena Iraklijskom mitropolitu Nikakve veze Carigradski patrijarh nije imao sa proglašenjem autokefalije Crkve Kiparske, Kartagenske, Prve Justinijane, Gruzijske, Siro-persijske, Jermenske /374. g., a u novije vreme – Karlovačke, Sibinjske i Bukovičko-dalmatinske. Njegov pokušaj da proglasi autokefaliju Poljske Crkve završio se neuspehom, i kanoničku autokefaliju Poljska Crkva je dobila od Ruske Crkve, o čemu ćemo kasnije detaljno govoriti.
4. „I 8. pravilo III Vaseljenskog Sabora“, piše g. Fotijadis (str. 233-234), „ne pravi izuzetak u pogledu Carigradskog patrijarha. On upravlja crkvenim opštinama i parohijama koje se nalaze izvan granica ostalih autokefalnih Crkava ne zato što smatra da se načelo, proklamovano ovim kanonom, ne odnosi na njega, nego zato što se one nalaze u njegovoj kanoničkoj oblasti, koju mu je dodelio IV Vaseljenski Sabor“.
No, mi smo već videli da je IV Vaseljenski Sabor dodelio Carigradskom prestolu vlast nad varvarskim Crkvama samo u trima dijecezama, pošto i sam g. Fotijatis priznaje da ni II ni III Vaseljenski Sabor nisu Carigradskom patrijarhu davali nikakvu posebnu vlast nad dijasporom, može se onda s punim pravom tvrditi da pretenzija Carigradskih patrijaraha na vlast nad dijasporom u celom svetu nema nikakvu kanoničku osnovu.
„On (Carigradski patrijarh) bi – produžava g. Fotijadis – povredio 8. pravilo ako bi pokušao da ima eparhiju u oblasti triju drugih apostolskih patrijaraških prestola ili u oblasti novoosnovanih (od strane Carigradskog patrijarha) autokefalnih Crkava“.
No, pre svega, to isto se mutatis mutandis mora reći i za poglavare svih drugih autokefalnih Crkava. A zatim, nije li Carigradski patrijarh pokušao da preuzme eparhije u oblasti Ruske Crkve, iskoristivši njen težak položaj i potčinivši sebi njene eparhije u Finskoj i Estoniji, a takođe i u oblasti Srpske Crkve, istakavši pretenziju da njemu bude potčinjena Budimska eparhija i druge srpske eparhije koje se nalaze izvan granica Jugoslavije. I najzad, na osnovu čega to g. Fotijadis tvrdi da Carigradski patrijarh ne može imati eparhije samo u oblastima triju Istočnih Patrijaršija i onih Crkava koje su od njega dobile autokefaliju? Zar on može imati eparhiju u ostalim autokefalnim Crkvama, npr. u Kiparskoj ili u Gruzijskoj?
„Takođe treba imati na umu“, završava drugi odeljak svog odgovora g. Fotijadis, „da tako narušavati granice dozvoljavaju sebi ne stari apostolski patrijaraški prestoli, nego nove Crkve, koje svoje kanonsko postojanje duguju kanoničkim aktima iste te Carigradske Crkve“.
No, mi smo već videli da g. Fotijadis narušavanjem granica naziva ispunjavanje Hristove zapovesti u pogledu propovedanja Jevanđelja izvan granica Carigradske Crkve, a povodom prekora da se Crkve-kćerke ne ponašaju kćerinski, treba reći da su slovenske Crkve, a pre svega Ruska Crkva, pomagale Carigradskoj Patrijaršiji u nevolji kad god su mogle, iako Apostol Pavle uči da „nisu deca dužna teći imanje roditeljima, nego roditelji deci“ (2 Kor. 12, 14). Pomenućemo samo jedan, relativno skoriji, slučaj. Ozlojeđene pokušajem Carigradske Patrijaršije da sruši Tursku imperiju uz pomoć Velikih Sila,[31] turske vlasti su odlučile da proteraju Patrijaršiju iz Istambula. To pitanje je trebalo da bude rešeno na Lozanskoj konferenciji 1923. g. U zaštitu Patrijaršije ustao je onaj isti mitropolit Antonije (Hrapovicki), protiv koga je Carigradski patrijarh Meletije uputio jedno osuđujuće pismo. On [mitrop. Antonije] je Lozanskoj konferenciji poslao (4. I 1923. g.) plameni apel da se Patrijaršiji omogući da ostane u njenom drevnom katedralnom gradu, a na samoj Konferenciji su, na molbu Srpske Patrijaršije, zajedno sa predstavnicima Velike Britanije u zaštitu Carigradske Patrijaršije ustali i predstavnici Jugoslavije, te je Carigradska Patrijaršija ostala u svojoj rezidenciji.
A kako se grčka jerarhija odnosi prema slovenskim Crkvama, o tome dovoljno svedoči članak Zakintskog mitropolita Hrizostoma „Dve glavne opasnosti“, koji smo razmotrili u našem članku „Gde je i u čemu je glavna opasnost?“[32]
Valja reći da Hrizostomov članak ne predstavlja neki izuzetak i ne svedoči o postojanju neprijateljkog odnosa grčke jerarhije tek u poslednje vreme. Podsetićemo samo da Carigradski patrijarh Samuilo u XVIII veku ukinuo Srpsku i Bugarsku Patrijaršiju. Evo šta jedan grčki arhijerej, kao predstavnik grčkog episkopata, kaže grkofilu i originalnom ruskom misliocu K. Leontjevu, koji je dugo živeo na grčkom istoku:
„Vi Sloveni ste naši prirodni neprijatelji. Mi zato treba da podržavamo Turke. Dok postoji Turska, mi smo bezbedni. Panslavizam je opasan za nas“.[33]
A evo i svedočanstva drugog poznavaoca Istoka, doktora Jelisejeva: „Počev od poslednjeg monaha pa do takvih predstavnika Crkve kakvi su patrijarsi, celokupno grčko sveštenstvo nas mrzi, nekako nesvesno i neodređeno, ali iz dubine duše“.[34]
Do kakvih krajnosti ide ta neljubav grčke jerarhije prema slovenskim Crkvama pokazuje činjenica, o kojoj svedoče mnogi autoritetni autori, da grčki jerarsi uništavaju neprocenjivo vredne spomenike slovenske književnosti.
Naprimer, prof. V. Grigorovič, koji je mnogo putovao po Istoku, saopštava da su Grci ovako rasuđivali: ako je slovenska knjiga prevedena sa grčkog jezika, onda je ona nepotrebna; a ako ju je napisao Srbin ili Bugarin, onda i nema nikakvu vrednost. Na Atonu, u Vatopedu, naređeno je da se spale slovenski rukopisi. „Količina tih rukopisa je bila veoma velika jer su u peći, podloženoj njima, ispekli hleb za manastir“.[35]
Drugi ruski naučnik, Giljferting, saopštava da je četrdesetih godina prošlog veka u bugarski manastir „stigao grčki arhijerej radi osvećenja crkve, i videvši tamo mnoštvo knjiga pisanih slovenskim pismom, naredio da se sve te knjige sakupe, bace u jamu i spale. Tako su sve te knjige i izgorele, a onda je vladika naredio da pepeo zaspu zemljom“.[36]
Arhimandrit Antonije Kapustin saopštava da su u jednom malom mestu u Bugarskoj 1860. g. „Grci spalili dvoja kola slovenskih bogoslužbenih knjiga u nastupu patriotske pomame“.[37]
Posle svega iznetog, ne treba se čuditi što se u celoj Bugarskoj nije sačuvao ni jedan rukopis slovenskog kanoničkog kodeksa – Krmčije, kojom se toliko vekova cela Bugarska Crkva rukovodila.
Teško je i pisati o svemu tome, ali se ipak nadamo da će i nadalje slovenske Crkve bite verne Gospodnjoj zapovesti: „Činite dobro onima koji vas mrze“ (Mt. 5, 44).
 
III
 
Sada prelazimo na pitanje kanoničnosti proglašenja autokefalnosti Poljske Crkve od strane Carigradskog patrijarha. Odgovor na ovo pitanje je jasan. Proglasivši autokefaliju dela Ruske Crkve protivno volji vrhovne vlasti Ruske Crkve, Carigradski patrijarh je prekršio kanone koji zabranjuju episkopima jedne Crkve da se mešaju u unutrašnje stvari druge, i time je počinio težak kanonski prestup. G. Fotijadis priznaje na str. 234 da Carigradski patrijarh nema jurisdikciju u oblastima novih autokefalnih Crkava, kojima je autokefaliju dala Carigradska Crkva, ali na str. 234-238 pokušava da opravda ovaj kanonski prestup tako što podrobno dokazuje da je Poljska Crkva stekla pravo na autokefaliju zato što je Poljska postala nezavisna država. Međutim, i kanoni i crkvena istorija svedoče da politička samostalnost predstavlja tek jedan od razloga za autokefaliju, čija ocena spada u nadležnost Crkve-majke, a ne daje [sama po sebi] nikakvo pravo na autokefaliju.[38]
Tomos o autokefaliji Poljske Crkve poziva se na 17. pravilo IV Vaseljenskog Sabora, ponovljeno u 38. pravilu VI Vaseljenskog Sabora, ali i sam priznaje da pomenuta pravila govore samo o jednom slučaju, koji se tiče unutarnjeg teritorijalnog crkvenog razgraničenja, odnosno o slučaju kada državna vlast osniva novi grad.
I Tomos i g. Fotijadis pozivaju se na mišljenje patrijarha Fotija, iako i stavovi veoma autoritativnih ličnosti, ako nisu potvrđeni od strane Sabora, nemaju kanonički autoritet. „Treba da se sabere mnoštvo episkopa i tada neka donesu pravilo“ stoji u 47. pravilu sv. Vasilija Velikog. „Naše mišljenje nije toliko dostojno vere da bi imalo vlast koja je svojstvena pravilima“, kaže se u 6. pravilu sv. Grigorija Niskog. Autori Tomosa su morali da pribegnu onome što je rekao patrijarh Fotije zato što u kanonima nisu našli opravdanje za postupak Carigradskog patrijarha.
Ne našavši oslonca u kanonima, g. Fotijadis se okreće istoriji i nabraja niz slučajeva kada je za političkim osamostaljenjem sledilo i crkveno. No, odatle uopšte ne proizilazi da politička nezavisnost daje pravo na crkvenu autokefaliju, jer da politička nezavisnost daje to pravo, onda bismo morali priznati da je Carigradska Crkva, uskraćujući autokefaliju Ruskoj Crkvi nekoliko stoleća, a Grčkoj, Rumunskoj i Bugarskoj nekoliko desetleća, iako su se ove Crkve nalazile u samostalnim državama, – uzurpirala njihova prava. I sam g. Fotijadis na str. 233 piše da je Carigradska Crkva davala autokefaliju drugim Crkvama kada bi se uverila da se time „neće naneti šteta hrišćanskoj veri“, odakle sledi da političke okolnosti nisu odlučujuće kada je reč o ovom pitanju.
„Ono što se dogodilo u Crkvama Srbije, Rumunije i Albanije“, piše g. Fotijadis, „dogodilo se i u Pravoslavnoj Crkvi Poljske… i Vaseljenska Patrijaršija je na onim istim osnovama koje su bile podloga za proglašenje autokefalija drugih Crkava, i koristeći se svojim pravom, posle brižljivog proučavanja crkvenog stanja, proglasila njenu autokefaliju“ (str. 237).
Ali, sve pobrojane Crkve su se, do njihovog proglašenja za autokefalne, nalazile pod jurisdikcijom Carigradske Crkve, koja je zato i imala pravo da im podari autokefaliju. Međutim. Pravoslavna Crkva u Poljskoj se nalazila pod jurisdikcijom Ruske Crkve i samo ova je imala pravo da joj da autokefaliju. Šta zajedničkog ima u položaju ovih Crkava [Srpske, Rumunske i Albanske] i Crkve u Poljskoj? Po logici g. Fotijadisa, ako imam pravo upravljati svojom imovinom, to znači da imam pravo upravljati i tuđom.
Uzalud se g. Fotijadis trudi da opravda postupak Carigradskog patrijarha time što navodi da kanoni, navodno, ne uređuju način proglašenja autokefalije. Proglašenje autokefalije jeste „crkveno-upravni akt“, i to akt prvostepene važnosti, a u kanonima, naročito u 2. pravilu II Vaseljenskog Sabora, na koji se poziva g. Fotijadis, strogo se zabranjuje episkopima jedne Crkve da obavljaju poslove crkvene uprave koji se tiču druge Crkve. A iz 8. pravila III Vaseljenskog Sabora, 39. pravila VI Vaseljenskog Sabora i 24 (17) pravila Kartagenskog Sabora vidi se da pitanje samostalnosti izvesnog dela Crkve treba (na molbu episkopa tog dela Crkve) da rešava ili Vaseljenski Sabor ili potpun Sabor te Crkve kojoj je rečeni deo pripadao, ali nikako da o tome rešava druga Crkva.
G. Fotijadis pokušava da opravda očigledno kršenje kanona i objašnjenjem da, kada je Crkva-majka sprečena ili iz drugog razloga ne može slobodno da izrazi svoje mišljenje, nju može zameniti prvoprestolna Carigradska Crkva, pošto njoj [navodno] pripada pravo da se stara o [svim] nalazećim se u nevoljama svetim Crkvama Božjim.
Ovim svojim novim argumentom g. Fotijadis pobija svu svoju prethodnu argumentaciju. Priznati da je Carigradska Crkva delala ne suo jure [na osnovu sopstvenog prava], nego kao zastupnik Ruske Crkve – znači priznati da je pravo proglašenja ove autokefalije pripadalo Ruskoj Crkvi, i zato sva pozivanja na proglašenje autokefalija Crkava Srpske, Grčke, Rumunske i Albanske, gde je Carigradska Crkva delala suo jure, ne dokazuju ništa.
Ali i sam po sebi, ovaj novi argument je neuverljiv. Kako je moguće tvrditi da Ruska Crkva nije mogla izraziti svoj stav prema autokefaliji Poljske Crkve, kad postoji čitav niz negativnih akata Ruske Crkve o ovom pitanju, počev od odluke Sveruskog sabora održanog 1917-1918. g. pa sve do poslanica patrijarha Tihona i njegovog zamenika, mitropolita Sergija?
G. Fotijadis tvrdi da je u datom slučaju Carigradska Crkva postupala kao zastupnik Ruske Crkve. Ali zastupanje podrazumeva punomoćje koje daje zastupani ili, u krajnjem slučaju, njegovu prećutnu saglasnost. Međutim, u ovom slučaju postojala je ne saglasnost, nego pisana zabrana. G. Fotijadis tvrdi da je proglašenje autokefalije Poljske Crkve bilo učinjeno sa ciljem ukazivanja pomoći Ruskoj Crkvi.
No, kako se ispravno veli u odluci Carigradskog Sinoda iz 1792. g., za vreme patrijarha Neofita VI, „ne može posledica ukazivanja pomoći biti ograničavanje prava onome kome se pomaže“,[39] a u konkretnom slučaju radi se o nasrtaju na prava Ruske Crkve u pogledu nekoliko eparhija. Takva „pomoć“ nije bila potrebna ni samoj Poljskoj Crkvi, jer je Ruska Crkva aktom od 20. 11. 1920. g. dala punu autonomiju svim svojim delovima koji su razdvojeni od centralne crkvene vlasti, na šta je mitropolit Sergije ukazao poglavaru Poljske Crkve, mitropolitu Dionisiju. . Ni većina episkopa i mirjana Poljske Crkve nije želela njenu autokefaliju. Ta autokefalija je bila potrebna samo šovinističkoj poljskoj vladi radi polonizacije ruskog življa u Poljskoj, porobljavanja Pravoslavne Crkve i pripremanja unije, a Carigradska Crkva je iz nekog razloga našla za potrebno da pripomogne tim planovima poljske vlade.
LJvovski unijatski mitropolit Andrej Šeptinski predstavio je 14. 7. 1914. g. Francu Jozefu projekat preobraćenja u uniju cele Malorusije [Ukrajine] putem potkupljivanja Istočnih patrijaraha,[40] a u pogledu autokefalije Poljske Crkve, u rimokatoličkim krugovima su kružile glasine da je nju [autokefaliju] poljska vlada kupila u Carigradu za milion zlota,[41] ali mi nemamo razloga da poverujemo u ovu tešku optužbu, premda su slične optužbe, valja reći, iznosili i drugi.[42]
Uprkos tome što je poljska vlada organizovala specijalno putovanje mitropolita Dionisija na Istok sa ciljem da ubedi druge autokefalne Crkve da priznaju poljsku autokefaliju, taj pokušaj je propao. Neke Crkve su odgovorile neodređeno, druge, kao Srpska i Bugarska, kategorično su odbile da priznaju nekanoničku autokefaliju Poljske Crkve, a patrijarh Antiohijski Grigorije je dva puta pisao mitropolitu Antoniju da je takvo mešanje, bez ikakvog poziva i molbe i protiv želje i volje zakonite crkvene vlasti Sveruskog patrijarha – nedopustivo“.[43]
I u samoj Poljskoj Crkvi njena jerarhija i narod su poštovali nekanoničku autokefaliju samo dok je to nametala rusofobna poljska vlada. Čim je ta vlast smenjena, predstavnici poljske jerarhije i naroda su se odrekli te nekanoničke autokefalije i obratili se zakonitoj instanci, Ruskoj Crkvi, s molbom da im daruje kanoničku autokefaliju, koju su i dobili 22. 6. 1948. g.[44]
Članak g. Fotijadisa završava se panegirikom u čast Carigradske Crkve i prekorom na naš račun.
„Ne nadmenost svetovne vlasti i ne težnja za proširenjem svoje jurisdikcije na uštrb drugih Pravoslavnih Crkava, nego prekrasno poimanje koristi za sve Crkve rukovodilo je tokom vekova pri donošenju akata i u celokupnom delovanju Vaseljensku Patrijaršiju, taj „bogoustanovljeni centar“, po izrazu Konstantina Ikonomosa, kojem teže i sa kojim uzrastaju sve u različitim državama postojeće Pravoslavne Crkve i, objedinjujući se ovde, obrazuju nerazdeljno telo jedne svete istočne i apostolske Crkve, čija je Glava – Hristos.
Ovu konstataciju, koju su izneli mnogi nepristrasni istoričari Pravoslavne Crkve, a osobito Vaseljenske Patrijaršije, treba da ima u vidu i autor analiziranog članka, i tada bi on ispoljio odgovarajuću uzdržanost i dužno poštovanje prema Prvoprestolnoj Pravoslavnoj Crkvi, majci većine njih i vekovnoj zastupnici i čuvarki ostalih“.
U cilju potvrđivanja zasluga Carigradske Crkve, g. Fotijadis u napomeni 69 citira opširan odlomak iz članka profesora I. I. Sokolova (str. 238-240).
Ne treba smatrati narušavanjem uzdržanosti i poštovanja prema Carigradskoj Crkvi zaštitu kanoničke istine koju su pogazili poslednji Carigradski patrijarsi, kao što nisu narušili uzdržanost i poštovanje ni oni zaštitnici Pravoslavlja koji su razobličavali jeresi Carigradskih patrijaraha Makedonija, Nestorija, Sergija, Pira, Petra, Pavla i mnogih ikonoboraca. Ne treba, takođe, istorijskim zaslugama prethodnih patrijaraha pravdati povrede kanona koje su činili patrijarsi poslednjih decenija. Svojevremeno je Rimska Crkva na Zapadu imala još više zasluga za razvoj hrišćanstva, pa je ipak otpala od crkvenog jedinstva. Carigradska Crkva nesumnjivo ima veliki značaj u istoriji Pravoslavlja, ali je takođe nesumnjivo i to, da su njen presto ne jednom zauzimali vođe jeretičkih učenja, ili prožete duhom papizma poslušne sluge nedostojnih vizantijskih samodržaca, ili crkveni političari prožeti duhom nacionalnog šovinizma, koji su naneli veliku štetu Pravoslavlju, osobito u arapskim i slovenskim Crkvama. I značaj Carigradske Crkve nikad nije bio prepreka pravoslavnim kanoničarima i istoričarima da razobličavaju dogmatske i kanonske greške njenih nedostojnih vođa. Sam g. Fotijadis pominje da su naši najautoritativniji kanoničari, Pavlov i Suvorov, pisali protiv „istočnog papizma“ u Carigradskoj Crkvi. On nam savetuje da obratimo pažnju na „nepristrasne istoričare“ Carigradske Crkve. Najviše radova iz oblasti istorije Carigradske Crkve napisao je naš najznačajniji crkveni istoričar, profesor Moskovske duhovne akademije i Moskovskog univerziteta, A. P. Lebedev, a po jednoglasnoj oceni njegovih kritičara i biografa, njegovi naučni radovi se odlikuju nepristrasnošću i istinoljubivošću.[45] I upravo kod njega nalazimo strogu kritiku moralnih nedostataka i kanonskih prestupa jerarhije Carigradske Crkve.[46]
Što se tiče članka prof. I. I. Sokolova, poznatog grkofila, treba imati u vidu, prvo, da je taj članak napisan pre nego što je došlo do promene politike Carigradske Crkve prema Ruskoj Crkvi (koja promena se ispoljila u čitavom nizu nekanoničkih akata: proglašenje autokefalije Poljske Crkve, zauzimanje ruskih eparhija u Finskoj i Estoniji, pokušaj ukidanja Moskovske Patrijaršije,[47] podrška raskolničkoj „Živoj crkvi“, potčinjavanje mitropolita Evlogija i njegove pastve, nasilna jelinizacija slovenskih obitelji na Atonu, pokušaj da se omete Moskovsko savetovanje poglavara Pravoslavnih Crkava itd.), i drugo, da članak prof. Sokolova govori o blagotvornom značaju grčke Carigradske Patrijaršije samo za grčke Crkve, a ni reči ne progovara o takvom njenom značaju za Crkve ne-grčke nacionalnosti, pošto je on tu delao ne kao pravoslavni jerarh, nego kao vođa grčkog naroda, kao nekakav naslednik vizantijskih careva, kako ga naziva nemački naučnik.[48] „Za Vaseljensku Patrijaršiju“, pravilno veli prof. I. S. Bedrnikov, „najznačajnije je očuvanje nacionalnih interesa. Cilj zaista udaljen od Hritovog duha – duha mira i ljubavi“.[49]
Kao objašnjenje, a ne opravdanje, mnogobrojnih povreda prava Ruske Crkve i drugih slovenskih Crkava, koje je počinila Carigradska Crkva, treba reći da ona uopšte nije slobodna u vođenju svoje politike. Činjenice – da svoje postojanje u Istanbulu najvećim delom duguje zastupništvu Engleske na Lozanskoj konferenciji, da je zavisna od turskih vlasti, i uz to prožeta tradicionalnim nepoverenjem, pa čak i neprijateljstvom prema slovenskom svetu, dovele su do toga da je Carigradska Patrijaršija, zajedno sa celim grčkim narodom, dospela u sferu politike slovenstvu neprijateljskog Zapadnog bloka i prinuđena je da preduzima akte čija je kanonička nepravilnost potpuno jasna.
Nadajmo se, ipak, da će takvo njeno skretanje sa puta istine biti privremeno i kratkotrajno, te da će presto Grigorija Bogoslova, Jovana Zlatousta, Pavla Ispovednika, Germana i Tarasija ponovo verno služiti dobrobiti celog pravoslavnog sveta. Daj Bože da i ovaj naš članak doprinese tome!
 


 
NAPOMENE:

  1. Po povodu neudačnoй zaщitы ložnoй teorii, „Žurnal Moskovskoй Patriarhii“, 1949, № 12.
  2. Istog su mišljenja i autoritativni zapadni kanoničari, npr. Valezije, De Marksa, Li Pen, Beveregije. Od novijih istraživanja pomenućemo Teophilo Harpin, Primatus Pontificis Romani in concilio Chalcedonensi et ecclesiae dissidents, Ad claras Aquas 1923, s. 106-107.
  3. Valsamon u tumačenju na 6. Ap. pravilo (At. S. II, 9) saopštava da je Sabor punih 30 dana bezuspešno ubeđivao Aristina da se odrekne ovakvog spajanja dužnosti.
  4. Npr. u tumačenju 3. pravila II Vaseljenskog Sabora (At. S. II, 176) on dokazuje da predlog μετα u ovom pravilu znači samo to da je Carigradski patrijarh stekao papska prava posle rimskog pape, a ne to da on zauzimo drugo mesto posle pape. Nepravilnost ovog tumačenja izobličava ne samo Zonara (At. S. II, 173-174 i 282, nego takođe i zavisni od patrijarha Valsamon (At. S. 175).
  5. U Pidalionu (str. 192) i u tumačenju Valsamona (At. S. II, 238) sveza „ili“ ponavlja se dva puta, i autoritativni srpski kanoničar ep. Nikodim Milaš vidi u tome ukazivanje na potpuno ravenstvo sudbenih prava Carigradskog episkopa sa pravima egzaraha dijeceza (Pravila sa tumačenjima, I, 353).
  6. Pidalion, izd. 5, str. 192-194. Potpuni prevod tog tumačenja dali smo u članku „Gde i u čemu je glavna opasnost“, „ŽMP“ 1947, br. 12, str. 31-42.
  7. Vidi: Akti Vaseljenskih Sabora, izd. 2, t. IV, str. 41-42.
  8. Poslanica Pompeju, 61.
  9. Tumač. Valsamona na 12. prav. Kartag. Sab., At. S. III, 324.
  10. Miclosich et Muller, Acta Patr. Const. I, 438-439.
  11. Reči u uglastim zagradama […] je dodao prevodilac radi boljeg razumevanja osnovnog teksta.
  12. Valsamon se na taj falsifikat poziva u tumačenjima na Fotijev Nomokanon I, 31 (At. S. I, 72), I, 36 (At. S. I, 79-80) i navodi tekst tog falsifikata u tumačnju na Nomokanon VIII, 1 (At. S. 144-149). Poziva se on na falsifikat i u tumačenjima na 3. pravilo II Vas. Sab. (At. S. II, 175), 28. prav. IV Vas. Sab. (At. S. II, 285) i 12. prav. Antiohijskog Sabora (At. S. III, 149). Vlastar – u Sintagmi E. II ( At. S. VI, 261).
  13. Akti Vaseljenskih Sabora, Kazanj, 1871, str. 469.
  14. Vidi M. V. Zizikin, prof. Varšavskog univerziteta: „Patrijarh Nikon i njegove državne i kanoničke ideje, 1938, deo III, str. 81 i 83.
  15. Isto, str. 84.
  16. Isto, str. 85.
  17. Krmčija, Moskva 1804, list 16.
  18. Vidi npr. novu, opširnu studiju: Kennet Scott Latourette, “ A History of the expansion of Christianity“, v. I-II , New York and London, 1937, 1938.
  19. Vidi tumačenje Valsamona na Fotijev Nomokanon 1, 3 (At. S. I, 39).
  20. U docnijim kanoničkim zbornicima pravilo, na koje se poziva Halkidonski Sabor, označeno je kao treće. No, Sabor je koristio Pontski zbornik, u kojem su 2. i 3. pravilo sačinjavali jedno pravilo, što se vidi i iz odnosne rečce „μεντοι“ na početku 3. pravila.
  21. Du Cange, Glossarium, Lugdundi, 1688, col. 175-176.
  22. At. S. II, 286.
  23. At. S. II, 283-286.
  24. At. S. VI, 257.
  25. Vetus et ecclesiae disciplina p. I, 1. 1, c. X, n. 13.
  26. St. Iean Chrysostom, p. 446.
  27. Pravila Prav. Crkve sa tumačenjima, knjiga I, Novi Sad, 1895, str. 399.
  28. Štiteći pravo Ruske Crkve da ima svoje episkope u oblasti dijaspore, mi se ne upuštamo u pitanje kanoničnosti ruskih episkopa-emigranata i njihovog odnosa prema Moskovskoj Patrijaršiji.
  29. Tumačenje na 2. pravilo II Vaseljenskog Sabora (At. S. II, 171).
  30. Zeitschrift fur Savidny-Stiftung XII Kap. Abtellung XI, 1921, 220, 221.
  31. O čemu piše, naprimer, zvanično glasilo Aleksandrijske Patrijaršije „Pantenos“ u članku o apelacionom pravu Vaseljenskog patrijarha (1949, br. 6).
  32. „Žurnal Moskovske Patrijaršije“, 1947, br. 12, str. 31-42.
  33. Istok, Rusija, slovenstvo. T. I, str. 13. Vidi takođe od istog autora: „Iz života hrišćana u Turskoj, T. I, str. 180 i 184 i Muravjov: Odnosi Rusije sa Istokom, deo II, SPB. 1860, str. 228-229.
  34. Putovanje na Sinaj 1881. g., SPB, 1883, str. 7.
  35. „Opis putovanja po evropskoj Turskoj“, Kazanj, 1848, str. 97.
  36. „Turska provincija“, „Vesnik Evrope“, 1870, jul, str. 97.
  37. „Putovanje u Rumeliju, SPB, 1879, str. 229. Autoru pripada počast za otkrivanje najstarijeg kanoničkog spomenika – „Didahi“, koju je potom prisvojio grčki mitropolit Filotej Vrijenije.
  38. Detaljnije o ovome videti u našem članku: „O crkvenoj autokefaliji“, „Žurnal Moskovske Patrijaršije“, 1948. g., br. 7, str. 39-41.
  39. Vidi I. I. Sokolov: O savremenom upravljanju Carigradskom Crkvom, „Crkvene vesti“, 1906, br. 8, str. 362.
  40. List „Kijevljanin“ od 14. 10. 1914. g.
  41. Mitropolit Antonije u poslanici upućenoj 17. 2. 1925. g. Carigradskom patrijarhu Konstantinu VI („Crkvene vesti“, 1925. g., br. 11 i 12 str. 3) pominje da su se poljski političari hvalisali kako su uspeli da potkupe Carigradskog patrijarha.
  42. Još na IV Vaseljenskom Saboru episkop Ankirski Evsevije je, objašnjavajući zašto je on (kao i većina članova Sabora) odbio da potpiše 28. halkidonsko pravilo, ukazao na to da za hirotoniju u Carigradu treba platiti, i da su za njegovog prethodnika „položili veliku svotu“ (Akti Vaseljenskih Sabora, t. IV, str. 168- 169, 16. sednica). Na početku Krmčije čitamo: „Nekada grčke vlasti. . . zbog zlatoljublja, ili slavoljublja, ili, najzad, zbog siromaštva, nisu besplatno vlast episkopstva davale, nego istinom trgovahu i blagočešće prodavahu, to jest mitropolite od Konstantina grada Bugarima uz otkup slahu, ne apostolski Crkvu snabdevahu, nego imovinu sabirahu. Videvši car bugarski da mu nepravdu nanose, odmah se izvoli njemu. . . da svojim episkopima patrijarha u grad Trnov postavi, bežeći od srebroljubive naravi njihove“ (izd. Moskva, 1804. g., list 4). „U mongolskom periodu ruske crkvene istorije postavljenje ruskih arhijereja u Carigradu voljom Carigradskog patrijarha ponekad je koštalo ruske vlasti 15- 17. 000 rubalja u srebru“ (Prof. A. P. Lebedev, Istorija Grčko-istočne Crkve pod turskom vlašću, t. I, Sergijev posad, 1896, str. 342). O „trgovini autokefalijama“ u Carigradu i „vizantijskoj potkupljivosti“ piše i srpski kanoničar dr Emilijan Radić u svojoj brošuri: „Načelo pravoslavnog crkvenog jedinstva“, Pančevo, 1900, str. 15-16. O priznanju ranga Patrijaršije Srpskoj Crkvi beogradski list „Vreme“ u broju od 3. 1. 1922. g. piše: „U zamenu od nekih jedan i po milion francuskih franaka pristala je Carigradska Patrijaršija da prizna našu autokefalnu ujedinjenu crkvu sa Patrijarhom na čelu“. Ovo saopštenje je bilo preneto i u zagrebačkom katoličkom žurnalu „Katolički list“ (1922. g. br. 2, str. 23).
  43. „Crkvene vesti“, 1925, br. 17-18, str. 4.
  44. Vidi „Žurnal Moskovske Patrijaršije“, 1948, br. 7, str. 16-18.
  45. Vidi npr. ocenu N. N. Glubokovskog: „Svekolika sloboda u donošenju sudova A. P. Lebedeva bila je određena isključivo istinom činjenica, i zato nikada nije bila tendenciozna niti jednostrana“ (Ruska bogoslovska nauka. . ., Varšava 1928. g., str. 35). O tome takođe svedoče i mišljenja profesora I. N. Korsunskog, N. A. Jeleonovskog, I. D. Andrejeva, A. I. Pokrovskog i A. A. Spaskog.
  46. Na primer u radu „Istorija Grčko-istočne Crkve pod turskom vlašću“ (Cergijev Posad, 1896) on piše: “ Grčki jerarsi je u svom delovanju prilično otvoreno odstupali od drevnih kanonskih osnova. . . Grčka Crkva liči na papsku crkvu. . . Sam prestonički patrijarh u turskom periodu sa svojim apsolutizmom, koje se ispoljavalo u vladanju nad ostalim višim duhovništvom – predstavlja nekakvu imitaciju rimskog pape. . . Jerarhija se boji da će Rusi, kada isteraju Turke iz Evrope, primorati arhijereje da žive i postupaju u skladu sa crkvenim kanonima, od čega su se oni sasvim odvikli“ (str. 114, 115, 169). Vidi takođe str. 98, 100, 116, 170-171, 289-302, 306 i druge, i njegov rad „Klir u drevnoj Vaseljenskoj Crkvi „, poglavlja: „Moralno stanje klira u periodu IV-VIII veka“ i „Istorijski opis stanja Vizantijsko-istočne Crkve od kraja XI do polovine XV veka“, Moskva 1892.
  47. Vidi Poslanicu patrijarha Tihona patrijarhu Grigoriju VII, „Crkvene vesti“, 1925. g., br. 7 i 8, str. 2-4.
  48. Hercberg, Geschichte Griechenlands…B. III, S. 118.
  49. Crkveno pravo, „Prav. sabesednik“, 1890, 11, str. 118.

 


Prevod s ruskog:
Rodoljub Lazić

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *