NASLOVNA » Apologetika, BIBLIOTEKA » Oklevetani svetac – Vladika Nikolaj i srbofobija

Oklevetani svetac – Vladika Nikolaj i srbofobija

SRBI I JEVREJI

Svedočenje Predraga Palavestre

Ugledni srbski istoričar književnosti, Predrag Palavestra, u svojoj knjizi o Jevrejima u srbskoj literaturi daje i kratak pregled istorijske sudbine Jevreja u Srbiji. Iz te studije, pisane odgovorno i trezveno, navešćemo poduže citate da bi se videlo o čemu je zaista reč kad je u pitanju domaći „antisemitizam“. (Kao što bi rekao Časlav Miloš, čiju ćemo misao parafrazirati, izmišljanje rečenica je težak posao, pa ako rečenice već postoje, treba ih iskoristiti.)
Palavestra navodi da je u doba knjaza Mihaila i do Berlinskog kongresa bilo izvesnih ograničenja u zakonima, koji su se ticali pre svega nastanjivanja Jevreja u provinciji, van Beograda. Ali, Predrag Palavestra smatra da zakonska ograničenja prava Jevreja u Srbiji ni u to vreme nisu strogo poštovana:
„Iz raznih žalbi, što su ih stalno slali na sve strane, moglo se videti da su Jevreji u to vreme i pored zabrane, doduše u malom broju, ipak živeli u unutrašnjosti. I to ne samo Jevreji koji su bili strani državljani i samim tim zaštićeni međunarodnim ugovorima i tzv. ‘kapitulacijama’, već i domaći Jevreji starosedeoci. Jevrejske porodične zajednice pominju se u to vreme u Šapcu, Smederevu, Jagodini, Požarevcu, Pirotu, Zaječaru, Negotinu, Knjaževcu, Svilajncu, Kragujevcu, Nišu, Leskovcu i drugim mestima. Prema zvaničnom popisu iz 1874. godine u niškim, šabačkom i smederevskom okrugu živelo je oko 2.000 Jevreja – koliko i u Beogradu – a u valjevskom, kragujevačkom, čačanskom i jagodinskom okrugu blizu stotinu. Deset godina kasnije, 1884, dakle još uvek pre Ustava iz 1888, broj Jevreja samo u niškom i pirotskom okrugu povećao se na 3.200. U Zemunu je tada bilo 700 Jevreja. Godine 1895. od ukupno 71 varoši i varošice u Srbiji, Jevreji su živeli u 29 mesta. Prirast jevrejskog stanovništva bio je očigledan, iako ne suviše brz, ali se socijalna struktura nezadrživo menjala zahvaljujući pre svega privrednom usponu Srbije i urbanizaciji gradova koja je zahtevala promenu ranijih zanimanja i nametala novu društvenu podelu.
Tradicionalna jevrejska zanimanja, kao na primer lekari, bila su dobrodošla u svim srpskim provincijskim mestima, pa i u vreme kada su iz tih varoši jevrejske porodice morale da se iseljavaju. Lekari su mogli da se zapošljavaju i u civilnoj i u vojnoj službi, čak i pod vlašću Ustavobranitelja, kada su u Srbiji bili doneti najteži propisi protiv Jevreja. Oni su najlakše sticali status tzv. ‘prirođenih Srba’ koji ih je pravno izjednačavao sa rođenim Srbima’, pa su bez smetnji mogli da napreduju u javnom i društvenom životu. Kao vojni, a potom i okružni lekar, od 1841. godine u Srbiji je po raznim mestima radio doktor Josif Šauengel iz Vršca koji je kao ‘prirođeni Srbin’ 1852. prešao na pravoslavnu veru i pod novim imenom Jovan Petrović postao major i zajedno sa svojim sinovima Vukašinom, Nikolom i Petrom bio među najuglednijim ljudima u Srbiji druge polovine XIX veka. U kragujevačkoj vojnoj bolnici 1849. godine radio je doktor Herman Šlezinger, sin prvog gardijskog srpskog kneževskog kapelnika Josifa Šlezingera. U Timočkom, Drinskom, Moravskom korpusu i aleksinačkoj poljskoj bolnici u ratu 1876. godine lekari i apotekari bili su takođe Jevreji. Na desetine njih služilo je i kasnije po raznim sreskim i okružnim gradovima i, na čelu sa uglednim beogradskim lekarom doktorom Samuilom Popsom, od 1881. godine bili članovi Srpskog lekarskog društva. Doktor Bernard Bril bio je dvorski lekar poslednjih Obrenovića.
Zapaženu političku karijeru napravio je Vukašin J. Petrović, narodni poslanik i dugogodišnji ministar finansija. Kao visoki državni činovnik, prvi put je postavljen za narodnog poslanika ukazom kneza Milana 1879. godine. Njegov brat Nikola Petrović, doktor filosofije sa Univerziteta u Jeni, bio je najpre profesor u Kragujevcu, a od 1888. godine direktor Druge beogradske gimnazije i upravnik Narodnog pozorišta. Uz prvog Jevrejina u Narodnoj skupštini, Avrama Ozerovića, poslanika iz 1877, i bankara Edija Bulija, izabranog za poslanika 1881. godine, Vukašin Petrović je zbog svog jevrejskog porekla bio česta meta političkih napada kada su se u Srbiji razbuktavale stranačke strasti. To Petrovića ipak nije omelo u političkoj karijeri koja je (u malome) bila slična onoj kakvu je u Engleskoj u to vreme imao lord Bikonsfild, takođe pokršteni Jevrejin Dizraeli.“
Palavestra uočava ulogu Jevreja i u razvoju Srbije u oblasti privrede:
„Razvitak srpskih gradova, javnih službi i društvenih ustanova u mnogim oblastima pomogli su spretni, lako prilagodljivi i promućurni Jevreji kao pretežno gradsko stanovništvo sa stečenim urbanim iskustvom i navikama. Oni su se lako uklapali u novi građanski život i brzi privredni preobražaj Srbije, pa su svoja tradicionalna zanimanja prilagođavali novim potrebama i uslovima privređivanja. Dok su oko 1870. godine beogradski Jevreji pretežno bili sitne zanatlije, mehandžije, krojači, limari, kožari, kazandžije, vodonoše, nosači, bakali, pekari, trgovci, posrednici i menjači, vremenom su gotovo udvostručili svoja zanimanja i postajali činovnici, advokati, lekari, apotekari, agenti, posrednici pri uvozu i izvozu roba, prevoznici, bankari, zadržavajući i dalje prva mesta u trgovačkim i novčanim poslovima. Doktor David Alkalaj sa položenim pravosudnim ispitom, 1890. godine otvorio je u Beogradu advokatsku kancelariju. Samo pet godina posle sticanja pune građanske ravnopravnosti, tj. 1893. godine, Jevreji su većim delom svog kapitala kao akcionari učestvovali u osnivanju Beogradske trgovačke štedionice i Srpsko-jevrejske trgovačke zadruge u Nišu. Krajem XIX i početkom XX veka imali su znatan broj akcija i u mešovitim i inostranim bankama koje su u Srbiji obavljale sve bankarske poslove kod uvoza kapitala, investicija, zajmova i ulaganja u velike privredne i građevinske poduhvate.“
Jevreji su učestvovali i u srbskoj kulturi. Evo šta kaže Palavestra:
„David Koen bio je prvi advokat među beogradskim Jevrejima školovanim u Srbiji. Glasovit kao govornik, u svojim Besedama posvećenim srpskoj omladini Mojsijeve vere 1897. zalagao se za uklapanje ‘Srba Mojsijeve vere’ u javni život Srbije; u vreme ratova napisao je brošuru Bog čuva Srbiju (1915) zbog koje je izgubio život u bugarskom ropstvu. Prvim književnim radovima na srpskom jeziku u beogradskoj štampi krajem XX veka oglasili su se Avram Ozerović, Jovan Mandil i Hajim S. Davičo od koga počinje moderna književnost jevrejskih pisaca na srpskom jeziku. Hajim Davičo bio je blagajnik prvog srpskog književničkog udruženja 1892. godine. Među članovima udruženja bila je i njegova supruga Jelena Lela Davičo, prva jevrejska spisateljka u srpskoj književnosti koja je svoje radove objavljivala u ‘Brankovom kolu’ i ‘Otadžbini’. Oko prosvetnog kluba ‘Srpskojevrejska književna zajednica’, osnovanog 1894. godine, delovala je mešovita grupa jevrejskih i srpskih intelektualaca među kojima su bili advokat Benko Davičo, brat književnika Hajima Daviča, prevodilac sa španskog i skupljač folklornog blaga beogradskih sefarda, zatim novinar i advokat Jovan Nandil, književnik Pera S. Taletov i drugi kulturni i javni radnici tadašnjeg Beograda. Prema nepouzdanim statističkim podacima, na početku XX veka gotovo polovina Jevreja u Srbiji navela je srpski kao svoj maternji jezik. Čak je i cionistički „Jevrejski glasnik“ 1909-1910. izlazio na srpskom jeziku, štampan ćirilicom.
Društvenom životu Beograda krajem 1895. godine jedinstven doprinos dao je Hugo Buli, sin imućnog beogradskog bankara i narodnog poslanika Benciona Bulija. Iz Švajcarske, gde je bio na školovanju,
Hugo Buli doneo je u Srbiju prvu fudbalsku loptu i preko gimnastičkog sportskog društva ‘Soko’ i njegove tek osnovane loptačke sekcije, kod kule Nebojše u Donjem gradu ispod Kalemegdana u maju 1896. godine organizovao prvu javnu fudbalsku utakmicu u Beogradu. Tadašnja štampa opisala ju je sa zanimanjem i simpatijama i otad je fudbal postao najomiljeniji sport među Srbima XX veka.“
O stanju u Srbiji početkom XX veka Benko Davičo je pisao: „Srbijanski Jevreji ne trpe ni od kakvih progona niti iznimnih zakona. Narod je vrlo tolerantan i zakoni su njegovi tolerantni.“
Predrag Palavestra navodi i podatke o Srbiji i Jevrejima u doba kralja Petra:
„Takvom politikom građanske tolerancije vlast kralja Petra I Karađorđevića dala je poleta već učvršćenoj jevrejskoj zajednici u Srbiji. Sam kralj položio je 1907. godine kament-emeljac za novu sinagogu ‘Bet Jizrael’ u Beogradu i 1908. godine sa članovima vlade prisustvovao njenom osvećenju. Jevreji su na toleranciju uzvratili lojalnošću i prihvatili status ‘Srba Mojsijeve vere’ koji nije bio vid asimilacije već najbezbedniji put ka njihovoj integraciji u građanski demokratski poredak Srbije. Oni su Srbiju u XX veku najvećim delom prihvatili kao svoju otadžbinu jer je ona prihvatila njih. Radili su na njenom napretku i jačanju, ulagali u njenu izgradnju i modernizaciju, podsticali privredni rast i kulturnu raznovrsnost. U razdoblju 1903-1918, koje se opisuje kao ‘zlatno doba’ moderne Srbije, u Beogradu je izlazilo nekoliko jevrejskih listova. Školovani Jevreji postali su zapaženi graditelji modernog Beograda; vodeći knjižar i izdavač u Srbiji bio je Jevrejin Geca Kon (1873-1941). Istakli su se u javnim službama, advokaturi, bankarstvu, društvenom radu, diplomatiji, novinarstvu i književnosti; po tradiciji, izdržali su prva meta među lekarima i apotekarima. U vreme aneksione krize 1908. godine Jevreji iz Srbije pozvali su Jevreje sveta da preko svojih vlada ulože odgovarajuće proteste protiv toga čina austrougarske državne samovolje. U Balkanskim ratovima 1912-1913. više od 10% ukupnog broja Jevreja u Srbiji bilo je pod oružjem, a beogradska aškenaska opština sama je opremila celu jednu rezervnu bolnicu o kojoj su se brinule jevrejske žene iz humanitarnog društva ‘Dobrotvor’. U tim ratovima u srpskoj vojsci izgubilo je život na desetine Jevreja, pored ostalih, konjički potporučnik, trgovac Moša Amar, a kao rezervni kapetan advokat i prevodilac Benko Davičo. U odbrani Beograda 1915. godine, pred naletom neprijatelja preko Save i Dunava, prva je teško nastradala i porušena stara i živopisna, siromašna jevrejska dorćolska mahala na Jaliji’.
U prvom svetskom ratu Jevreji su se u srpskoj vojsci na svim frontovima borili zajedno sa Srbima, ginuli na Mačkovom kamenu i u odbrani Beograda, prešli Albaniju, umirali od tifusa i iscrpljenosti i jurišali na Kajmakčalanu. U isto vreme, mnogi Jevreji zajedno sa Srbima bili su deportovani u austrougarske zatvore i logore poput Arada i Nežidera. Za ratne podvige neki Jevreji odlikovani su Karađorđevom zvezdom i zlatnom medaljom za hrabrost. Kao načelnik u Ministarstvu finansija Kraljevine Srbije 1915. godine, Avram Lević brinuo se za prenos preko Albanije državnog zlata i srpskih dragocenosti među kojima je bio i originalni rukopis Miroslavljevog Jevanđelja iz XII veka. U vojnoj diplomatskoj misiji 1917. godine u Americi, kao kapetan srpske vojske boravio je dr David Albala. Preko njega je Srpska ratna misija u Sjedinjenim Državama u ime vlade uputila zvanične pozdrave i priznanje Jevrejima povodom donošenja istorijske Balfurove deklaracije o prirodnom pravu Jevreja na sopstvenu državu u Palestini, iz čega je 1948. godine izrasla današnja država Izrael. ‘Nama će biti žao’ – kaže se u tome pismu – ‘ako će nas i jedan od sugrađana Jevreja napustiti i vratiti se u njihovu obećanu zemlju, ali mi ćemo s tešiti nadom da će nam oni ostaviti zamašan deo svojih srdaca i postati najjačom vezom između slobodnog Izrailja i Srbije.'“
Tako je bilo i posle Prvog svetskog rata. Palavestra nas podseća: „U državi Srba, Hrvata i Slovenaca, osnovanoj dogovorom 1918. godine, Jevreji koji su živeli među Srbima bili su obuhvaćeni istim ustavnim pravima i građanskim obavezama kao i svi drugi državljani. Njihov položaj u pokrajinama sa srpskim i mešovitim stanovništvom – u Srbiji, Vojvodini, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori – zavisio je više od lokalnih navika i uobičajenih odnosa u ophođenju prema jevrejskoj manjini nego od pravnih propisa što ih je nova vlast pokušavala da uvede u državi čiji su narodi dotad živeli u četiri različite države – pored Srbije i Crne Gore, u ranije neprijateljskoj Turskoj i AustroUgarskoj. Da bi objedinili zatečeni nejednak odnos prema sebi u različitim sredinama, JevreJi su već 1919. godine osnovali jedinstveni Savez jevrejskih veroispovednih opština. Nekoliko godina docnije (1923), beogradski rabin Isak Alkalaj postao je glavni rabin u državi i imenovan za senatora Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Dotadašnji potpredsednik Beogradske opštine Šemaja Demajo postao je poslanik u Narodnoj skupštini. Ugledni profesor univerziteta doktor Leon Kojen, suvlasnik poznatog sanatorijum ‘Vračar’, postao je lični porodični lekar kralja Aleksandra i kraljice Marije.
U Beogradu je 1924. godine započela izgradnja novog aškenaskog hrama, a 1930. u Sarajevu je podignuta najveća i najlepša jevrejska sinagoga na Balkanu; nju je 1941. godine razorila sarajevska rulja na podsticaj Nemaca i ustaša. Napredak jevrejske zajednice osećao se upadljivo u svim oblastima. Najpre već u prvobitnom regulisanju državljanstva zatečenih Jevreja sa područja bivše AustroUgarske, Turske i Bugarske, a potom i u kasnijem sve življem javnom, privrednom, kulturnom i društvenom životu. Prevladavajuće raspoloženje videlo se po ponašanju i izjavama jevrejskih prvaka iz Beograda i Zagreba koji su ponosito tvrdili da je dobar Jevrejin samo onaj ko je dobar Jugosloven i da su ‘jugoslovenski Židovi djeca Jugoslavije’, ‘Jugosloveni Mojsijeve vere’.“

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *