NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Žitija svetih » OD KOSOVA DO JADOVNA (PUTNI ZAPISI)

OD KOSOVA DO JADOVNA (PUTNI ZAPISI)

 

OD KOSOVA DO JADOVNA (PUTNI ZAPISI)
 

 
ZADUŽBINE KOCOBA
– Reč na promociji knjige –
(Toronto, 31. marta 1987. i Valjevo 11. juna 1987)
 
Kosovo je od Srednjeg veka sve do danas postalo simvol i zbirno ime za čitavo Srpstvo, za nacionalno i duhovno postojanje Srpskog naroda od Kosova do Jadovna. Zato smo i dali ovoj sabornoj knjizi naziv Zadužbine Kosova. Jer pojam Kosova ovde svakako obuhvata i Metohiju i ostale krajeve oko Kosova, celu oblast Raško-Prizrenske Eparhije, kao središne zemlje našeg narodnog i crkvenog života kroz vekove.
Knjiga Zadužbine Kosova, koja je pred nama, sadrži odabrane likovne, književne i istorijske celine koje, međusobno povezane, pokazuju značaj Kosova u nacionalnom i duhovnom biću i istoriji Srpskog naroda. Ali, pre no što detaljnije pogledamo njen sadržaj, želeo bih da najpre ukratko prođemo kroz istoriju srpskog velikomučeničkog Kosova (služeći se naučnim rezultatima saradnika ove knjige).
Još od ranog Srednjeg veka, počev od 7. veka, kada su Srbi došli na Balkan, oblast Kosova i Metohije postala je središna zemlja Srpskog naroda, i to je ostala kroz vekove turskog ropstva sve do najnovijeg doba. Svi naučno valjani arheološki, lingvistički i istorijski izvori od tada pa nadalje svedoče o etničkoj homogenosti Srba na Kosovu, o srpskom karakteru Kosova u Srednjem veku, što je i bio preduslov za uspon Kosova i Metohije do uloge glavne duhovne i kulturne oblasti srpske srednjevekovne istorije. Srpska Pravoslavna Crkva, naročito od svoje samostalnosti 1219. godine i prenosa sedišta Arhiepiskopije u Peć, doprinela je bitno da Kosovsko-metohijska oblast bude, i trajno ostane, zavičaj Srpskog naroda, sveta zemlja srpskog duhovnog i istorijskog postojanja. O tome najkonkretnije svedoče velike i svete kosovsko-metohijske zadužbine, kojima je i posvećen prvi deo ove monografije.
Po svome političko-geografskom položaju teritorija Kosova je od ključnog značaja i za čitavo Balkansko poluostrvo, i nije bez razloga što se upravo na Kosovu, 15. juna 1389. godine, zbila čuvena Kosovska bitka, jedna od najsudbonosnijih bitaka za hrišćanski svet u Evropi. Nezadrživu otomansku najezdu sa Istoka, koju je lično poveo sultan Murat, dočekao je na Kosovu Polju srpski knez Lazar sa svojom vojskom i okršaj je bio toliko krvav da su u njemu poginula oba vladara, što je dotle bio nezapamćen događaj u istoriji. Kosovski boj je za Srpski narod bio, i ostao, jedinstveni istorijski događaj, sa dimenzijama i zemaljskim i nebeskim. Poput bitke kod Poatjea, ili Kulikovske bitke, i Kosovska bitka je za svest Srpskog, hrišćanskog naroda ostala simvol borbe „za Krst časni i slobodu zlatnu“, zavetno narodno opredeljenje za Carstvo Nebesko. Zato, Kosovo za nas Srbe nije mit, kako nam govore oni koji Kosovo ne znaju i nemaju, nego je ono stvarnost jedne istorijske sudbine koja traje do danas. Po njoj, izgubljena bitka nije poraz, već izazov da se u stradanju izdrži i spasenje vidi kroz veru u Boga i u sama sebe. Otuda i naše opredeljenje kosovsko, hrišćansko za Carstvo Nebesko nije bilo opredeljivanje za poraz i propast, nego za mučeničku smrt u kojoj je klica novog života i besmrtnosti. O toj životvornoj snazi Kosova govori i ova naša knjiga.
Homogenost Srpskog naroda na Kosovu i Metohiji bitno se ne menja ni u doba otomanskog osvajanja i učvršćivanja turske vlasti u ovim krajevima, što dokazuju i turski „defteri“ – popisi zatečenog stanovništva, koji su priloženi u ovoj knjizi (u srpskom prevodu). Ove srpske oblasti, koje se zovu Stara Srbija, ne menjaju svoj nacionalni sastav ni u 16 i 17. veku. Godine 1557. obnovljena je ovde Pećka Patrijaršija, koja ima važnu ulogu u slobodarskom otporu Srpskog naroda da ne prihvati osmanlijsku vlast i islamizaciju.
U austrijsko-turskim ratovima 1683-90, i 1717-31., Srbi su u masama bili na hrišćanskoj strani. Posle pak poraza austrijske vojske dolazi do poznate „Velike seobe Srbalja“ u Podunavlje, pod patrijarsima Arsenijem III (1690) i Arsenijem IV (1737), kada je sa Kosova i Metohije bežalo od turske odmazde na desetine hiljada Srba. Pa ipak, i posle ovih seoba Kosovo ni izdaleka nije „ispražnjeno“, jer većina Srpskog življa ostaje i Kosovo i Metohija sve do sredine 18. veka ostaju etnički homogena i gusto naseljena Srpska zemlja.
Tek od polovine 18. veka prodiru na Kosovo i Metohiju Albanci, kojih je ranije bilo svega par procenata, i to uglavnom oko Đakovice i manje grupice u rudarskim naseljima. Sa svojih planina u današnjoj Albaniji Arnauti tada silaze u plodnije ravnice Kosova i Metohije, podstaknuti naročito islamizacijom, a zatim i pojačanom turskom politikom prema Srbima. Ova se migracija Albanaca pretvorila u masovnu kolonizaciju Kosova. Poislamljeni, i time privilegovani, Albanci dobijaju posebnu ulogu čuvara Otomanske imperije i postaju egzekutori mnogih nedela turske antihrišćanske politike, na Kosovu, šire na Balkanu, pa čak i do Anadolije.
Posebno turska Porta forsira Albance na Kosovu posle srpskih ustanaka protiv Turaka 1804. i 1815. godine, koji imaju snažno dejstvo na Srbe na Kosovu i na hrišćanske narode porobljenog Balkana, posebno Grke. Zbog oslobođenja Srba u Šumadiji i okolnim pokrajinama, na Kosovu se tada zavodi još veći teror, obeležen već jasnim planom istrebljenja Srba iz cele Stare Srbije. Sprovođenje tog u suštini genocidnog plana, turska administracija podmeće „žandarmima carstva“, albanskim snagama, često onim najgorim (arnautski kačaci, bašibozuk), koji sve više koriste svoju priliku. U odeljku ove knjige „Izvori i svedočanstva“ doneti su rečiti dokumenti o tome, mada po nuždi, zbog obima, samo u užem izboru.
Oslobodilački rat Srbije i Crne Gore protiv Turske 1876-7. i 1877-8. označavaju i prvi ozbiljniji sudar Srba sa Albancima, koji sada oružano brane „bolesnika na Bosforu“. U jednom prodoru tada, Srbi su za kratko oslobodili Kosovo, ali su rusko-turskim mirom u Jedrenu 1878. naterani da se povuku. Zato je Srpski živalj od tada podvrgnut novim, osvetničkim pogromima, bukvalnom istrebljenju i genocidu. Ovi pogromi dobijaju svoj organizovani karakter u albanskoj „Prizrenskoj ligi“, osnovanoj 1878. pod nesumnjivim pokroviteljstvom turske Porte, sa ciljem prvenstveno – odbrana interesa turske islamske imperije. Tada je po prvi put formulisan koncept „Velike Albanije“, usmeren protiv balkanskih država koje se pripremaju da oslobode svoje sunarodnike od muslimanskog ropstva. Iako je „Prizrenska liga“ ubrzo ukinuta, njen program nije prestao, tako da se i danas može naći novoštampana karta „Velike Albanije“, koja doseže ne samo do Kosova, već i do Raške.
Period od Berlinskog kongresa 1878. do Balkanskog oslobodilačkog rata 1912. obeležen je pojačanim progonom i fizičkim uništavanjem Srba na Kosovu i Metohiji. Tek u ovom razdoblju etnička ravnoteža na tlu Stare Srbije narušena je na štetu Srba. Za tih 30 godina iselilo se u Srbiju preko 150.000 našeg življa, što je za ondašnju populaciju svakako velika brojka. Diplomatske mere vlade Srbije za zaštitu Srba na Kosovu od albanskih zuluma i nasilja nisu donele ploda. Autentična svedočanstva o tadašnjim srpskim patnjama doneta su u izobilju u ovoj knjizi, mada opet, zbog prostora, to je samo manji deo bogate arhivske građe.
Srbi su oslobodili svoje Kosovo i njegove svetinje krajem 1912. godine, sa oduševljenjem koje primerno pokazuje okružno pismo Mitropolita Srbije Dimitrija, upućeno sveštenstvu i narodu, a ovde prvi put objavljeno. Kosovo je oslobođeno i osvećeno, ali „osvećeno Kosovo“ nije značilo osvetu za ropstvo, već slobodu da Kosovo ponovo postane sveta Srpska zemlja. Izvorni dokumenti pokazuju da, na primer, nijedna džamija nije oduzeta ni pretvorena u crkvu, nasuprot onome što su islamski okupatori, a i do danas muslimani Albanci, radili i rade (tzv. „džamijanje“ crkava).
Ali, posle 1912. došao je I svetski rat, za vreme kojeg austronemačka, bugarska i naročito albanska okupacija donosi Srbima Kosova i Metohije novo ropstvo i nova stradanja. U knjizi su izneti samo primeri tadašnjeg stradanja srpskog sveštenstva, ali su spomenuti i drugi anti-srpski postupci kosovskih Albanaca. Pre toga pak, u knjizi je, po prvi put, izneta i puna naučna istina o poznatoj pobuni Albanaca na Kosovu i Makedoniji, koja je bila i podstaknuta i rukovođena od austrijskih i bugarskih agenata.
Došlo je zatim oslobođenje 1918. i stvaranje Jugoslavije, kada se na Kosovu počinju menjati odnosi narušeni kroz vekovno ropstvo pod Turcima. Između dva rata pokušalo se popraviti brojno stanje Srba na Kosovu sprovođenjem agrarne reforme i kolonizacijom. Naseljeno je oko 60.000 Srba, ali uglavnom na neobrađivanom i slobodnom zemljištu. Albansko stanovništvo, lišeno svojih ranijih privilegija, počinje da se delimično iseljava u Tursku, ali broj iseljenih ne prelazi 45.000. Dokumenti iz Dečanske arhive u knjizi pokazuju jasno kakvo je stanje na Kosovu bilo između dva rata, svakako ne onakvo kakvim su ga i kasnije šiptarski separatisti i komunisti u propagandi prikazivali. Godine 1939. na Kosovu je proslavljena 550godišnjica Kosovske bitke, ali su Šiptari i komunisti tada demonstrirali protiv toga.
Dolaskom nacističke okupacije, posle sloma Jugoslavije aprila 1941, ratno stanje je albanska nacionalna manjina dočekala kao svoje oslobođenje. Pod tutorstvom fašističke italijanske uprave stvorena je „Velika Albanija“ sa jasnim ciljem da protera Srbe sa Kosova i Metohije i ostvari ideale „Prizrenske lige“, što se vidi iz stvaranja 1943. godine „Druge prizrenske lige“. Bilans svega toga bio je preko 70.000 prisilno iseljenih Srba sa Kosova i Metohije, među kojima nisu bili samo kolonisti nego i mnogi starosedeoci. Mnogima od njih, na žalost, posle rata, 1945. godine, nova je vlast zabranila povratak na Kosovo sankcionišući tako nedela okupatora i njihovih saradnika balista.
Federativnim ustrojstvom Jugoslavije, proklamovanim odlukama najvišeg tela Narodnooslobodilačkog pokreta, u samom ratu – nije bilo predviđeno stvaranje autonomnih oblasti ni za jednu od šest formiranih republika u novoj državi. Međutim, u predratnim odlukama Kominterne, koje su obavezivale njene članice, među osam federalnih jedinica – republika, koje treba stvoriti na raspadu kraljevine Jugoslavije, pominje se (1934.g.) i Kosovsko-metohijska. Tako je, tek što se rat završio, u okviru Republike Srbije uspostavljena “ Autonomna oblast Kosovai Metohije“, iako teritorije tih geografskih područja nikada nisu imale takve istorijsko-političke ili administrativne posebnosti.
Prema popisu stanovništva iz 1948. albanska nacionalna manjina na Kosovu i Metohiji sačinjavala je 8,10% stanovništva Republike Srbije; u novostvorenoj autonomnoj oblasti, međutim, odnos nacionalne strukture se najednom obrće i manjina postaje većina stanovništva na izdvojenoj teritoriji od Srbije, dok Srbi, iako većinski narod u svojoj matičnoj Republici, postaju manjina na Kosovu i Metohiji, iako trostruko brojniji (27,30%) no što bi Albanci bili da je Srbija ostala administrativno homogena, kao što su to ostale jugoslovenske republike.
Iznete činjenice pokazuju suštinu promena na Kosovu i Metohiji. One, u osnovi, predstavljaju vraćanje na stanje pre 1912, kada su Srbi, pod turskom okupacijom, bili podređeni i porobljeni narod, a Albanci već tada stvarni gospodari na zemlji, koja nije samo njihova, a koju oni hoće da učine „etnički čistom“. O tome, u kojoj meri i kakvim sredstvima oni ostvaruju te svoje ciljeve, govori opširno dokumentarni deo ovog zbornika, iz koga se vidi da albanizacija Kosova nije počela od juče i da su progoni Srba sa svoje vekovne zemlje sve efikasniji, uz direktnu podršku vlasti, naročito u prvoj posleratnoj deceniji, a onda posebno od 1968. godine do danas. Svi pokušaji da se prilike na Kosovu poboljšaju i „albanski nacionalizam“ suzbije očigledno da nemaju rezultata, jer se reka prisilnog iseljavanja Srba sa Kosova i Metohije do danas ne prekida. Broj prinudno iseljenih i proteranih Srba, samo za poslednje dve decenije, prelazi broj od 200.000 duša.
Ostaju proređene srpske zadužbine u sredini svojih proređenih vernika, kojima se zabranjuje masovno, demonstrativno iseljavanje, da bi što primetnija bila pojedinačna prisilna, te tako biblijski egzodus napaćenog Kosovskog naroda našeg ne prestaje. O tome govore Apeli i Peticije, date na kraju ove knjige potresnih svedočanstava. Fotoprilozi na samom kraju knjige, preuzeti su uglavnom iz štampe, jer sami za sebe dovoljno govore o položaju i opstanku Srpskog naroda na Kosovu, u Jugoslaviji, u ovom delu Evrope.
Danas se, očigledno, pitanje Kosova postavlja kao pitanje opstanka Srpskog naroda, ne samo na Kosovu, nego i u Jugoslaviji i na Balkanu, kako je to pravilno primetio akademik Dimitrije Bogdanović. Zaista, na Kosovu i oko Kosova danas se vodi „treći Balkanski rat“. O tome je urednik ovog izdanja, dao u samoj knjizi jednu karakterističnu belešku, u kojoj, između ostaloga, kaže i sledeće:
„Na suđenju „grupi albanskih iredentista“, uglavnom mladih ljudi, jedan od optuženih, student, izjavio je pred beogradskim Okružnim sudom: Jugoslaviju je istorija osudila na smrt, a sinovima Kosova pripala je čast da joj zadaju poslednji udarac (Politika, 26.6.1984). Valja preneti te reči, kazane čitavoj javnosti u lice, zbog neprestanih pitanja koja čovek vidi sa obe strane sudnica, i sudbina u ovoj zemlji. Mnogima od nas, na primer, čini se da i jedno otvoreno neprijateljstvo, kakvo je izrekao student Kurteši, ima nečeg časnog u svojoj pobuni: njegovo držanje na sudu deluje čak i potresno, kao zaslepljeni ljudski čin, ali i kao drama gluvog vremena u kome živimo. Jer, na optuženičkim klupama, kao i po zatvorima Kosova i Metohije, nalaze se toliki mladi Albanci koji zamenjuju prave neprijatelje. Ne zamenjuju li oni i prave ljudske pobude za svoje umišljenosti da pripadaju oslobodilačkom, a ne upravo osvajačkom pokretu što samo dovršava „čišćenje“ Kosova od svojih zemljaka i suseda? Pritom, stroge zatvorske kazne što ih izdržavaju ti saučesnici jedne pobune koja proganja, smišljenoće pasti na teret progonjenog srpskog stanovništva kome se na njivama, radnim mestima, grobljima, pa i sa optuženičkih klupa, odista zadaju „poslednji udarci“. Iz dana u dan, tako, kao da sve kasnije biva za ionako male izglede da neustrašivi pobornici jednog verovanja u ono što su naučeni da hoće, pokažu i težu hrabrost: da se suoče sa istinom svoje mržnje, u svim njenim značenjima i namerama. A kako, opet, i da pomišljaju na to, kad moraju znati da nisu sami u ovom trećem balkanskom ratu na istom prostoru, u istom veku? Prva dva Srbija je dobila uprkos volji i moći velikih evropskih sila predkumanovskog vremena. Ovaj današnji ona je obavezna da preda unapred – po volji malih ali moćnih odnosa snaga i računa u kući. Tako je Kosovo izručeno i pre nego što treba da bude izgubljeno, uz poraznu logiku priznavanja svršenog čina, pored još živih ljudi. Zato, biti danas za nemoguće, to samo znači ne pristajati da najgore bude jedino moguće, za svagda. Ovakvim i drugim, nimalo dnevnim pitanjima, nije stigla da se bavi knjiga Zadužbne Kosova. Upravo njen obim pokazuje da je u stvari nedovoljna za sve što bi još imala i morala da obuhvati. Ali, podsećanje da ona izlazi uoči šeste stoletnice od Vidovdana 1389, pretpostavka je da nasušne knjige o Kosovu, i nama sa Kosovom, tek predstoje. I ne samo knjige“. (Ž. Stojković).
A sada, da se vratimo ukratko prikazu slojevitog sadržaja ove jedinstvene knjige o velikomučeničkom Kosovu.
Prvi deo njen, koji se zove „Zadužbine i o zadužbinama“ ima 140 strana i sadrži oko 140 velikih reprodukcija u koloru iz 8 najvećih kosovsko-metohijskih zadužbina. Tu su i tekstovi naših poznatih istoričara umetnosti i umnih ljudi ovog naroda koji govore o ovim sazvežđima nebeske lepote na svetoj zemlji Srbalja.
Drugi deo knjige je književni, sa antologijskim izborom pesničkih i proznih tekstova o Kosovu kroz vekove, kroz duše, misli i nadahnuća Srba iz vekova i prostora dokle su dopirali i živeli. To su pravi srpski kosovski Psalmi i jeremijski Plačevi.
Treći deo knjige nosi karakterističan naslov: O Kosovu i Kosovu, što pokazuje neprekidnost Kosovske misli i zaveta Srpskog naroda kroz vekove. Tu su, najpre, srednjevekovni tekstovi, počev od Svetog Save i ostalih naših starijih pisaca, svi posvećeni Kosovu, pa dalje, tokom turskog ropstva, sve do naših dana. Sledi izbor starih srpskih zapisa i natpisa o Kosovu, kao i drugi istorijski dokumenti o srpskom karakteru Kosova i Metohije, gde su date u celini i sve srednjevekovne vladarske povelje o Kosovskim zadužbinama, iz kojih se jasno vidi čija je bila teritorija Kosova i Metohije, ko na njoj živi, kome su njihova sela i imanja davana kao metosi (manastirski posedi), po kojima je uostalom čitava Metohija i dobila svoje ime, koje od pre dve decenije namerno brišu oni kojima smeta srpska istorija i koji nam žele ubiti pamćenje i zbrisati prisustvo na Kosovu. ,,Al’ ne reče Ture ako bog da“.
Četvrti deo knjige ima dve celine: prva je opis srpskih gradova i dvoraca na Kosovu, a druga, na oko 200 stranica, daje enciklopedijski opis oko 1.300 srpskih crkvenih spomenika, po svima selima i naseljima Kosova i Metohije. Samo donekle je ta brojnost naših sakralnih spomenika predstavljena na duhovnoj karti Kosova, koja stoji na početku knjige, i ta karta je ustvari jedna vidljiva tapija, „magna harta“ Srpskog Kosova.
Dalje sledi peti deo knjige – hronika Kosova i Metohije, potresni letopis srpskih stradanja i slobodarskih podviga tokom poslednja tri veka. Kao uvod u ovaj odeljak date su studije naših naučnika, naučni pristupi o Kosovu kroz vekove do danas.
Zadnji deo knjige sadrži Izvore u svedočanstva (na oko 250 strana), i to je najvećim delom arhivski materijal o zulumima tursko-arnautskim i okupatorskim, s jedne strane, i o stradanjima pravde radi nedužnih Srba Kosovaca. To su, po meni, najpotresniji tekstovi u knjizi Zadužbine Kosova, kako oni pre oslobođenja 1912, tako i oni od 1941. do 1986. Poslednji deo je u celini uzet iz arhiva Svetog Sinoda.[1] Kroz njega je vidna uloga i trud Srpske Crkve za poslednjih pola veka da zaštiti svoj narod i njegove svetinje po kosovsko-metohijskom razbojištu. Očevidno je, iz ovih svedočanstava, da je Srpska Pravoslavna Crkva bila i ostala jedno telo i duša sa svojim narodom, jednoga istoga duha pravdoljublja u hrišćanskom kosovskom velikomučeništvu.
Ovaj duh kosovskog stradanja, dostojanstvenog nošenja krsta i zaveta Kosovskog, izražen je kratko ali jasno u predgovoru vladike Raško-Prizrenskog Pavla, koji je sam već decenijama prvi i najveći sastradalnik sa Srbima Kosovcima. Taj duh kratko i jasno izrazio je pokojni Dimitrije Bogdanović, saradnik do smrti ove saborne svesrpske knjige:
„Srpska Crkva će i dalje morati, po uzoru na svu tradiciju svetoga hrišćanskog ispovedništva i mučeništva, da propoveda ljubav, a ne mržnju, oproštaj, a ne osvetu. U odnosu na Albanski narod, bez obzira na veru i veroispovest, ona će se starati da osećanje pravde i čovečnosti, velikodušnost i dostojanstvo Srpskog naroda ne budu nikada i ni po koju cenu ugašeni. To je suštinsko pitanje za jedinu pravu, Pravoslavnu, Crkvu. Primer koji vladika prizrenski Pavle u tom pogledu daje, za ugled je svima: ispovednički i mučenički spokojan u veri i čovekoljublju, u strpljenju, ali i odlučnosti da se brani ono što je Božje, a to je duša, to je savest čovekova. Neka se u tome ne vidi izraz slabosti: po sredi je, naprotiv, velika duhovna moć. Razmišljamo o Kosovu i o sebi na Kosovu u tom duhu, jer je to amanet svekolike srpske svetinje koja na Kosovu živi – makar je i previđali, i brisali, i vređali“.
Ovim rečima, sadržanim i u postskriptumu u knjizi, potpisanim mojim imenom, želim da završim ovo prikazivanje knjige Zadužbine Kosova, koja je i sama jedna saborna, svesrpska zadužbina svih nas koji Kosovom i za Kosovo živimo.
 


 
NAPOMENE:

  1. Ha žalost, tom prilikom nije u Arhivu Sv.Sinoda pronađen opširan Sinodski izveštaj: Zločini Arbanasa izvršeni nad Srbima Kosova i Metohije u ovom ratu (1941-45). Zato ovaj celoviti pregled sada objavljujemo ovde kao Prilog 5.

Jedan komentar

  1. Da li znate nešto o Nazim begu Mahmudbegoviću iz Peći, Kamber Demi ,Mehmed Zećir agu .

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *