NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Pravoslavna crkva i rimokatolicizam » O UNIJAĆENJU NA PROSTORU SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE

O UNIJAĆENJU NA PROSTORU SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE

<p claEPISKOP ATANASIJE JEVTIĆ
O UNIJAĆENJU NA PROSTORU SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE
 
Po Promislu Božijem, Srpski je narod nastanjen na balkanskoj raskrsnici, gde je u vekovima istorije bio izložen susretima i dodirima, ali i sukobima sa drugim susednim narodima. Srbi su primali Hrišćanstvo u vremenima kada su na Balkanu, ondašnjem Iliriku, upravo nastajale pretenzije Rimskog patrijarhata za primatom i prevlašću nad balkanskim i ostalim hrišćanskim krajevima i Crkvama. Hristijanizacija Srba išla je postepeno, zato su Srbi imali prilike da se iskreno opredele koju će hrišćansku tradiciju izabrati i kojoj i kakvoj organizovanoj Crkvi pripadati. Iako su izvesni delovi Srpskih zemalja pripadali zapadnom delu Ilirika, gde se pred Veliku šizmu Zapada (1054. godine) i posle nje protezala jurisdikcija Rimskog patrijarhata, Srbi su se ipak svi jednodušno i nedvosmisleno opredelili za autentično Hrišćanstvo Apostolskih Crkava Pravoslavnog Istoka. Ali upravo zato su bili u potonjim vekovima izloženi sve agresivnijim pokušajima Rimokatolicizma da im se nametne papska unija, tj. prisilno i lažno prisajedinjenje a ustvari potčinjenje rimskom papi i njegovoj rimocentričnoj Eklisiologiji.
A da je Eklisiologija Rimske crkve u vreme rascepa sa Istočnom Crkvom postala i ostala rimocentrična i papocentrična, nasuprot apostolsko-sabornoj Eklisiologiji drevnog hrišćanskog Istoka i Istočnih Patrijaršija, vidno je već iz prvih nasrtaja pojedinih Rimskih papa na drevne Istočne Crkve i ranohrišćansku Evharistijsku, pomesno-crkvenu i sabornu Eklisiologiju, naročito u vreme Sv. patrijarha Fotija Velikog (9. vek), posrednog ili neposrednog prosvetitelja i krstitelja skoro svih Slovena a među njima i Srba, i zatim u vreme nastanka Zapadne šizme i Krstaških pohoda (11-13. vek).
Posle one poznate papističke „ekskomunikacije“ Carigradske Patrijaršije i čitave Crkve Istoka u libelusu od 16. jula 1054. godine, i mnogih kleveta na Pravoslavlje iznetih u tom anti-bogoslovskom i anti-eklisiološkom tekstu, Rimska je crkva, na žalost, nastavila s pokušajima da Pravoslavnom Istoku nametne svoju apsolutističku, rimocentričnu vlast, kao i svoja novačenja u hrišćanskoj veri i svoje zapadne obrede i crkvene običaje.
Konkretno, pak tzv. unija započinje sa poznatim Lateranskim koncilom 1215. godine, pod Papom Inokentijem III, kada su u Rimu postavljeni, umesto postojećih Pravoslavnih Patrijaraha na Istoku, marionetski unijatski „patrijarsi“ za Carigrad, Antiohiju i Jerusalim, koji su potčinjeni Rimskom papi a lokalno je dozvoljena upotreba i drugih, nelatinskih, crkvenih obreda i jezika (Hefele, Concilengeschichte, t.. V, 885).
Sa ovakvom unijatskom Eklisiologijom, koja je stavljena u osno-vu sve kasnije unijatske delatnosti i ideologije Rimokatolicizma, jedinstvo Crkve Hristove nije više sagledavano u jedinstvu vere (Istine) i Svete Evharistije, dakle u zajednici (liturgijskom opštenju) svih lokalnih episkopocentričnih Crkava sa Hristom i u Hristu, nego u juridičkoj potčinjenosti svih Episkopa i Patrijaraha, pa dakle i svih lokalnih ali katoličanskih (=punih, integralnih, sabornih) Crkava, jedino Rimskom episkopu i Rimskoj lokalnoj Crkvi, što nikada niti je bilo niti prihvaćeno u Apostolsko-svetootačkom crkvenom, liturgijsko-kanonskom Predanju Crkve. U novije vreme Rimokatolička Crkva pristaje i na tzv. „interkomunio“ sa Istočnim Pravoslavnim Crkvama, bez obzira na nedostatak stvarnog i punog jedinstva u vezi i blagodati Duha Svetoga, ali samo pod uslovom potčinjenosti svih Rimskom papi, čime je centar jedinstva Crkve Hrista Bogočoveka smešten negde izvan i iznad Evharistije, dakle izvan i iznad samoga Hrista i Duha Svetoga, izvan Svete i Jednosuštne Trojice, čija je živa slika Crkva Božija.
Srpska Pravoslavna Crkva, kao autokefalna Arhiepiskopija, organizovana je od Svetoga Save, koji je, upravo posle pomenutog Lateranskog koncila, dobio jerarhijsku autokefaliju od Carigradskog Patrijarha (1219. godine), inače tada izbeglog ispred latinskih krstaša i unijatske jerarhije iz Carigrada u Nikeju, čime je prvi Srpski Arhiepiskop pokazao da prihvata i priznaje samo drevnoistočni apostolsko-svetootački način organizovanja i zajedništva Crkava Božijih.
U složenom vremenu i kontekstu jakih rimokatoličkih, i crkvenih i političkih, uticaja i pritisaka, Sv. Sava je tako organizovao nove srpske Episkopije da bi Srpski pravoslavni narod zaštitio od unijaćenja. Naročito Episkopije u Zeti i Humu (u Primorskim krajevima) štitile su pravoslavne Srbe od unijaćenja, sve do početka 15. veka, kada su te Episkopije bile prinuđene da uzmiču i menjaju svoja sedišta, sve dok neki od tih krajeva sa srpskim pravoslavnim stanovništvom nisu bili izgubljeni za Pravoslavlje prisilnom unijom, kao što je to bilo sa Konavljem i Stonom na Pelješcu, pa i sa manjim delovima Bokokotorskog i severnijeg Jadranskog primorja. Otpor pravoslavnih Srba i u tim krajevima je ipak trajao vrlo dugo, tako da je papa Kliment VI u svom pismu od 22. februara 1344. žalio se da je Ston još zaražen „kletom srpskom šizmom“, a svojim primorskim biskupima isticao kao glavnu dužnost da se bore „protiv kužnog otrova shizmatika i jeretika“. Pre njega slično su se žalili i barski nadbiskup Gijom Adam i francuski kralj Filip VI na srpskog kralja Milutina, koji je bio poznati protivnik lažne unije u Lionu (1274. g. ) U otporu protiv unijaćenja izvesni srpski vladari unosili su u svoje državne zakone čak i odredbe o zabrani nametanog unijaćenja Srbima (Dušanov Zakonik iz 1346, čl. 2. i 4; Zakon o rudniiima despota Stefana iz 1412, čl. 20). Poslednji srpski despot, pred pad Srbije pod Turke, Đurađ Branković (1427-1456). g.), otkazao je učešće Srpske države i Crkve i na Bazelskom i zatim na unionističkom saboru u Ferari-Firenci, rekavši: “ Ja sam sused sa Latinima (=rimokatolicima) i često sam sa njima imao susrete i razgovore, i znam ih dobro; neću ni pisati niti slati predstavnika na koncil „(Siropulos, Memoires). Rimokatoličkim pak dostojanstvenicima koji su ga lično pokušali nagovoriti na uniju, odgovarao je: „Ceo svoj život sam proveo u“veri svojih predaka; ako bi je sada promenio, moji podanici (Srbi) pomislili bi da sam umom poremetio, mada su me do sada smatrali mudrim čovekom“ (Istorija Srpskog naroda, II, 247, SKZ 1982).
Sa dolaskom Turaka u Srpske zemlje, Srpska Pravoslavna Crkva je teško stradala od unijatskih pritisaka, koji su dolazili sa više strana: od bosanskih Franjevaca, primorskih biskupija, Mletačkih i Austrijskih katoličkih državnih vlasti i naravno iz samog Vatikana, koji je preko svojih misionarija i vizitatora stalno „lovio“ pravoslavne po Iliriku i uopšte po Istoku, naročito od vremena pojave Reformacije, kada je rimskom Kontrareformacijom trebalo nadoknaditi zapadne papske gubitke pridobijanjem pravoslavnih naroda na Istoku za uniju sa Rimom.
U tom cilju je 1622. g. u Rimu osnovana poznata „Congregatia de propaganda fide„, kao i propagandni centri i koledži u Rimu za školovanje pitomaca sa Istoka i slanje istih na unijatske misije po pravoslavnom Istoku. Dobro je poznata sva tužna i tragična istorija odnosa Rimske Kurije i Srpskog i drugih pravoslavnih naroda na Balkanu i severnije od Save i Dunava. Lažne i nasilne ranije unije u Florentiji 1439. godine i Brest-Litovsku 1594. svakovrsno su nadalje korišćene od vatikanske mašinerije u pravom krstaškom pohodu na pravoslavne narode i Crkve na Istoku radi unijaćenja, gde su Srbi i Srpska Crkva bili uvek prvi na udaru. Spomenućemo ovde samo neke od tih tužnih događaja i datuma radi ilustracije i verodostojnosti rečenoga. (O unijaćenju kod Srba objavili su veliki broj podataka Ep. Nikodim Milaš 1901. godine u studiji „Pravoslavna Dalmacija“ i Jovan Radonić u dokumentovanom delu „Rimska kurija i Jugoslovenske zemlje od 16. do 19. veka“ 1950. g., a vatikanska dokumenta iz arhiva „Kongregacije za propagandu vere“ objavio je Marko Jačov nedavno u dva toma u izdanju Srpske akademije nauka 1983. i 1986).
Posle porobljenja Srpskih zemalja od Turaka (kraj 15. veka) relativno brzom obnovom Pećke Patrijaršije (1557. godine) pod sposobnim patrijarhom Makarijem Sokolovićem (1557-1574). g.), koji je vozglavljivao oko 40 eparhija Srpske Crkve sve do Austro-ugarskih i Rumunskih predela daleko na severu, u velikoj meri sprečeno je unijaćenje pravoslavnih Srba. U ovim vremenima srpsko Pravoslavlje se u domaćim i stranim tekstovima naziva „grčka vera“, „srpska vera“, „jerusalimska vera“ i slično, a od strane rimokatolika se skoro uvek karakteriše kao „šizma“, a svi sledbenici kao „šizmatici“. Tako, apostolski (papski) vizitor Petar Masarek izveštava Kongregaciju u Rimu (1623-24). godine) da je „neizbrojiv broj šizmatika u Srbiji, Bugarskoj, delu Bosne i Ugarskoj, koji žive u neizbrojivim naseljima“, i dalje (2. IV i 10. X1640. godine) Misionar Frančesko de Leonardis moli Papu i Kongregaciju za još veći broj misionara radi unijaćenja Srba, jer „na području od Carigrada do Istre i Hrvatske od svih Hrišćana pet šestina sačinjavaju Srbi (Pravoslavni)“.
Srbi i Srpska Crkva bili su izloženi dvostrukim pritiscima: od Turaka muslimana i od zapadnih hrišćana rimokatolika. Pa ipak, kada su zapadne hrišćanske zemlje ratovale protiv Turske, Srbi kao narod i kao Crkva rado su stajali na stranu hrišćana a protiv nehrišćana Osmanlija. U ratu Austrije sa Turskom (1593-1606). g.) Srpski Patrijarh iz Peći, Jovan Kantul (1592-1614), vodio je pregovore sa Papom Klimentom VIII (1592-1605), radi pomoći Srbima da se oslobode od Turaka, ali je papa svoju pomoć uslovljavao primanjem unije, što je Srpski Patrijarh odbio energično. Na velikoj narodnoj skupštini Srba u manastiru Morači, 13. decembra 1608, napisao je pismo sa vojskom hercogu Karlu Emanuelu, u kojem srpski vođi kažu da su gotovi da ovog hrišćanskog vladara prime za svoga kralja, ali da će oni kao pravoslavni „uvjek biti za veliku vjeru (=Pravoslavlje), zato u naše strane nećemo mi jezuita ni nikoga drugoga koji bi puk hristijanski obraćao na zakon rimski (=na uniju), zato posle bi moglo biti velikih skandala među narodom“ (Srpskim) (Đ. Slijepčević, Istorija Srpske Pravoslavne Crkve, 1417, Minhen 1962).
U vreme sledećeg srpskog Pećkog patrijarha, Pajsija Janjevca (1614-1648), zbog uopšte lično mirnijeg tona i stava ovoga Patrijarha, pojačana je propaganda i delatnost papskih misionarija i vizitatora na terenu Srpske Crkve, od mora do Peći i Beograda, ali je Patrijarh Pajsije u svom Sinodskom pismu papi Urbanu VIII, od 2. novembra 1642. godine, pokazavši poštovanje i tolerantnost međucrkvenog hrišćanskog dijaloga, jasno izneo svoj kritički stav prema novim pogrešnim učenjima Rimske crkve, ukazujući na kraju pisma na „predanje Apostola i Sv. Otaca i samoga Gospoda, pod Kojim jedino i može biti jedno stado i jedan pastir“ (Originalni srbuljski tekst kod M. Jačova, Spisi Kongregacije… 1,580-582, SANU 1986). Srpski Patrijarh nije zatvorio vrata razgovorima o istinskom sjedinjenju Crkava, ali u Rimu nisu bili zadovoljni njegovim kritičkim stavom prema uniji i rimskoj Eklisiologiji.
U međuvremenu, rimska unijatska agresija sprovođena je nad pravoslavnim Srbima naročito u Primorju, od Boke do Zadra i Trsta, i u krajevima današnjeg Žumberka, Zagreba i Varaždina u Hrvatskoj. Evo nekih dokumenata o tome (uglavnom iz arhive Kongregacije u Vatikanu).
17. VIII 1624. godine Kongregacija iz Rima pismeno opominje Kotorskog biskupa da nastoji da unijati pravoslavna srpska sela koja su na teritoriji te biskupije.
Kongregacija traži to isto i od Ninskog biskupa kod Zadra (17. XII1624) i preporučuje mu za pomoćnika pri unijaćenju Srba, misionara Vinčenca Paskvalija. Ovakve je preporuke Kongregacija upućivala i drugim rimokatoličkim biskupima u Primorju i Hrvatskoj, kao i državnim vlastima Mletačke i Austrije. A da su biskupi i drugo osoblje uz njih izvršavali te preporuke vidi se iz dalje dokumentacija. Počnimo s juga Primorja, od Skadra i Kotora.
25. oktobra 1623. godine, Skadarski biskup Dominik Andrijaši pounijatio je „305 duša šizmatika“. Kotorski biskup i njegovi pomoćnici nastoje tih godina da pounijate pravoslavne Srbe na teritoriji te biskupije, a Kotorski biskup izveštava 20. VI 1627. godine Kongregaciju da je sa ostrva Hvara preveo na uniju 20 Srba.
Istovremeno, latinski sveštenik Antonio Kasalari vrlo se trudio da unijati Srbe u Krtolima, Luštici i Paštrovićima, pa zato biva naimenovan za misionara u biskupijama Barskoj i Kotorskoj. Međutim, sa unijaćenjem Srba Paštrovića nije uopšte išlo lako, jer su na uniju pristajali samo neki klirici, dok ceo Srpski narod nije. Od 1635-37. godine išlo je u Paštroviće više misionara, ali nije bilo mnogo uspeha. Misionar Frančesko de Leonardis je tim Srbima predlagao da samo prihvate „ispovedanje rimske vere koje je utvrđeno na Florentinskom saboru, a da mogu zadržati svoj obred“, ali Srbi nisu prihvatili ni takvu uniju, mada su taktizirali i čak slali delegaciju za Rim, koja međutim nije otišla dalje od Venecije, jer su je Paštrovići ubrzo povukli. Unijatska ofanziva Rimske crkve na Paštroviće i Boku produžena je i nadalje zato što se time „otvaraju vrata za unijaćenje Crne Gore, Zete i drugih krajeva Srbije, koji su prepuni šizmatika“. Iz Kotora je pokušano unijaćenje i srpskog episkopa na Cetinju, zatim u Majinama i dublje u staroj Hercegovini.
U Hercegovini, naročito oko Trebinja i Mostara, pokušavana je unija i ranije, naročito posle unijaćenja susednog Konavla, ali su Srbi u zaleđini hercegovačkog Primorja ostajali nepokolebivi u Pravoslavlju. Ipak, unijatski pritisci su bili veliki, pa je 1644. godine misionar Đuzepe Maria Bunaldi pounijatio nekoliko Srpskih porodica (preko 100 lica) u Trebinjsko-markanskoj biskupiji. Nešto pre toga, 1641. godine, provincijal Franjevac u Bosni, fra Martin, piše kongregaciji u Rim da on po Bosni radi na unijaćenju pravoslavnih Srba. U bosansko-hercegovačkom primorju, Dubrovački nadbiskup taksfe radi na unijaćenju pravoslavnih Srba, pa tako 12. V 1692. izveštava Kongregaciju da je „mnoge šizmatike Srbe“ pounijatio, a proterao sa svoje teritorije dva srpska episkopa, prebegla od Turaka. Tako isto 18. VIII 1641. godine piše apostolski misionar za Dalmaciju Đovano Paskvali da i on u turskom delu Dalmacije redovno posećuje Srbe i prevodi ih u rimokatolicizam ili uniju.
I Splitski nadbiskup Stevan Kozma piše Kongregaciji 12. IX 1685. godine da, pošto je mletačkim zauzimanjem jednog dela turske teritorije, omogućeno unijaćenje tamošnjih Srba, on je lično pounijatio tamo mnoge Srbe pojedinačno. Slično rade i Makarski i Trogirski biskupi, počev od 1644. pa sve do 1707. godine, bar prema objavljenim dokumentima, pa su njihovom unijatskom delatnošću, u kojoj nisu birali sredstva dozvoljena i nedozvoljena, mnogi pravoslavni Srbi pounijaćeni, a srpski uporni i otporni kaluđeri i sveštenici bili su odatle prognani. Splitski nadbiskup Antun Kačić, inače pitomac Kongregacije iz Rima, pisao je (30-tih godina XVIII veka) da „pravoslavni Srbi u Dalmaciji ne smeju biti pravoslavni nego moraju biti ili latini ili unijati“.
Na Dalmatinskom primorju od Šibenika do Zadra i Nina, gde žive pravoslavni Srbi u veoma velikom broju i, kao i u dalmatinskoj Zagori u pozadini, bila je tokom XVII i XVIII veka velika rimokatolička ofanziva radi pounijaćenja vernika Srpske i carigradske pravoslavne Patrijaršije. Tako 15. IV 1625. godine, Zadarski nadbiskup Otaviani Garzador piše Kongregaciji da je iz jurisdikcije Filadelfijskog arhiepiskopa (iz Venecije) samo u Šibeniku pounijaćeno 60, a u Zadru 190 grčkih i srpskih porodica. Kada su se pod kraj XVII veka mnogi novi Srbi (oko 10.000) doselili sa turske teritorije na mletačku, Zadarski nadbiskup Parcigi traži od Kongregacije (23. VII1688. godine) misionare da mu pomognu da te doseljenike pounijati. Otpor pravoslavnih Zadrana i Srba iz Ravnih Kotara trajao je dugo i uglavnom uspešno, ali je usled brutalnih pritisaka bilo i primanja unije.
17. maja 1722. godine zabeležena je narodna skupština Srba Zadrana sa koje su uputili pismeni protest protiv nasilja nadbiskupa Zmajevića nad njima, koji ne dopušta slobodu pravoslavne vere i sve Srbe tužaka mletačkim vlastima kao „shizmatike i buntovnike“. Slično je sa Srbima postupao u to vreme i Šibenski biskup Donadoni.
Ninska biskupija i njeni biskupi takođe su prednjačili u nasilnom nametanju zloglasne unije pravoslavnim Srbima tog dela Primorja, o čemu svedoče objavljeni dokumenti, već od 1637. godine pa do pred kraj XVIII veka. Ninski biskup traži iz Rima (5. X1680. godine) misionare da mu pomognu u unijaćenju Srba, koje naziva „najgori šizmatički narod“! Ninski biskup Parčić piše 20. aprila 1693. godine da on uporno radi na unijaćenju mnogobrojnih Srba na terenu svoje biskupije (ima ih, po njemu, 7.363, sa svojim 15 sveštenika i episkopom Atanasijem Ljubovićem).
Organizovanim unijatskim akcijama Šibenskog, Zadarskog, Ninskog i Senjskog biskupa, Srbi u Dalmaciji su tokom XVIII veka doživljavali velika nasilja i progone zbog odbijanja unije. Godine 1730. Šibenski biskup se žali da ga srpski sveštenici i narod ne primaju u „kanonske vizitacije“, i traži podršku i pape i mletačkih vlasti, jer želi da se pravoslavnim Srbima nametne za crkvenog pastira. Srbi su davali jak otpor takvim poniženjima, pa je vodeći benkovački paroh Simeon Končarević bio zbog toga proteran 1730. godine, a kada je kasnije uspeo da postane srpski pravoslavni episkop za Dalmaciju, opet je bio 1753. godine nasilno udaljen od svoga pravoslavnog naroda. (Umro je kasnije u Rusiji). Proganjani su i zatvarani srpski sveštenici i kaluđeri, Srbima su oduzimane crkve i davane rimokatolicima, ili je u srpskoj crkvi morao obavezno biti i latinski oltar, gde služe i rimokatolički sveštenici. Usled velikih unijatskih pritisaka na Srbe u Dalmaciji, došlo je do učestalih žalbi Srba Veneciji, pa je Mletačka vlada izdala 31. XII 1761. godine dekret o priznanju slobode pravoslavnima, ali je Rimska kurija najoštrije napala Mletačku vladu zbog toga, pa je dekret ubrzo opozvan.
O nasilno nametnutoj uniji pravoslavnim Srbima u Dalmaciji u XVIII veku piše episkop Nikodim Milaš sledeći gorke redove: „Pravoslavni Dalmatinac, kada se sjeti načina kako se unija u njegovu sredinu sprovodila i šta je sve bilo za vrijeme i posle unije, groza ga hvata, srce mu se steže i nevoljna suza za svojim mučenicima, očevima i djedovima na oči mu nailazi… Svježa je u pameti dalmatinskog pravoslavnoga uspomena stradalaca svojih za vjeru koji čamiše i u Zadarskoj kuli Bovo d’ Antona i u Mljetačkim Pozzsi, i koji mučeničkom smrću zasvjedočiše svoju odanost Pravoslavnoj Crkvi“ (Slavenski apostoli… str. 18-20, Zadar 1881).
Posle mletačke vladavine u Dalmaciji došla je Austro-ugarska (krajem 18. veka), koja je nakratko prekinuta francuskom vladavinom (1805-14), kada je pravoslavnim Srbima bilo nešto lakše. Međutim, od 1810. god. u Dalmaciji se pojavljuje samozvani Sarajevski episkop Venedikt Kraljević, poreklom Grk, avanturista sumnjivog morala i prevrtljive vere, koji od austrijske vlasti bude priznat za pravoslavnog episkopa Dalmatinskog. On ubrzo počinje podmuklu akciju za uvođenje unije u Dalmaciji i u tom cilju dovodi unijatske sveštenike i učitelje među pravoslavne Srbe. Srbi su mu pružili snažan otpor, bojkotujući i njega i njegove sveštenike na službama u crkvama.
Godine 1821. Srbi se žale caru Francu I u Beč ističući da: „čvrsti i postojani u našoj vjeri (pravoslavnoj), odlučili smo izgubiti svoje imanje i život pre nego što dopustimo i najmanju izmjenu u dogmatima naše vjeroispovesti“ (Žitije Gerasima Zelića, knj. III, 179, Beograd 1900).
Usled nastalih nemira među Srbima u Dalmaciji, Austrougarske vlasti su konačno 1828. penzionisale Kraljevića, a Dalmatinska eparhija poverena je Srpskom Karlovačkom Mitropolitu i tako je dobila pravoslavne Episkope. Ipak, pritisci za unijaćenje nastavljeni su i polovinom 19. veka, o čemu govori potresna pripovetka Sime Matavulja Pilipenda, i iz koje se vidi da su rimokatolici pokušali srpsku sirotinju u siromašnoj Dalmaciji bukvalno da kupe žitom i hranom za „upis u carsku veru“, ali je većina srpskih siromaha i to odbila rečima:“ Ja se uzdam u moga srpskoga (H)Rista“. Ipak, najveći unijatski pritisci na pravoslavne Srbe bili su u Hrvatskoj i Slavoniji, na prostoru današnjeg Žumberka i oko Karlovca, Zagreba i Varaždina. Naime, između 1530. i 1540. godine izbeglo je iz Srbije i Bosne preko 3.000 pravoslavnih Srba ispod Turaka i oni stignu u Gorski Kotar i Belu Krajinu, tj. na prostor između srpskih manastira Gomirja i Marče i dalje do Lepavine. Bili su to Srbi uskoci, koji su kao dobri borci tu prihvaćeni i postali branitelji od Turaka u poznatoj Vojnoj krajini. Njima je oko 1578. prebegao i mitropolit Dabrobosanski Gavrilo Avramović, egzarh Pećkog Patrijarha, sa više kaluđera, koji su osnovali srpski manastir Marču kod Ivangrada (blizu Zagreba). Njega su nasledili drugi srpski episkopi, pa je 1607. g. od Pećkog patrijarha Jovana Kantula ovim Srbima postavljen Simeon Vretanijski (tako su tada nazvani ovi krajevi). Na njega je rimska propaganda i državna sila tada navalila, te je on 1611. god. morao ići u Rim, gde je izgleda pred Papom izjavio da prihvata uniju i kao sedište mu je dodeljen manastir Marča. Poluunijatski stav Simeona Vretanijskog presečen je dolaskom, posle Simeona (1630), za episkopa Maksima Predojevića, kome je car Ferdinand naredio da ide u Rim na hirotoniju, no on je to izbegao i primio posvećenje od Pećkog Patrijarha Pajsija. I Maksim i njegovi naslednici u manastiru Marči i Žumberku vešto su odolevali unijaćenju, sve do Episkopa Gavrila Mijakića (1663-70), koji bude utamničen od Austrijskih vlasti, te umre u tamnici u Šleskoj 1686. Čim je on zatvoren, već 1670. g. u Marču je doveden unijatski episkop Pavle Zorčić, a svi marčanski monasi, koji su se uniji snažno odupirali, pohapšeni su (maja 1672. go.) i poslani okovani na Maltu na večitu robiju, gde su i umrli kao ispovednici Pravoslavlja.
O mnogim pokušajima nametanja unije ovim „vretanijskim“ Sr-bima i srpskim manastirima Gomirju, Marči i Lepavini postoje mnogi dokumenti toga doba, pa navodimo samo neke od njih. 1. XI1625. izveštava Kongregaciju Albert Pesler o Srbima naseljenim pre 60 godina na teritoriju Akvilejskog patrijarhata i Zagrebačke biskupije, i predlaže kako da se oni pounijate, a od Bečkog dvora traži da odatle protera srpske pravoslavne sveštenike i dovede rimokatoličke. Iste godine i Tršćanski biskup izveštava papskog nuncija u Beču o 20.000 pravoslavnih Srba u krajevima oko Gomirja i o radu na njihovom unijaćenju. To isto traži i Ljubljanski biskup (31. XII1615), te Kongregacija u Rimu odobrava unijaćenje i traži od Beča progon srpskog sveštenstva i postavljanje latinskog, koje će Srbe „sa šizme prevesti na uniju i u poslušnost Rimskoj crkvi“.
Sledeće, 1626. godine Zagrebački biskup izveštava o unijaćenju Srba u Žumberku, ali kaže da tamo još ima i Srba neunijata, koje srpski kaluđeri bune protiv unije, pa izveštava da su neki od tih kaluđera zato pretučeni i proterani. Bečki dvor je odgovorio lukavo: da je i on za uniju, ali postepenu, jer su Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji „odbranbeni zid ovih krajeva od Turaka, i opasno je (nasilno unijaćenje) da se ne bi odmetnuli Turcima“. Na unijaćenju Srba u Žumberku i Karlovačkom i Varaždinskom generalatu rađeno je i čitav sledeći vek i slani su im svakojaki misionari i klirici, dok su. srpski episkopi, sveštenici i naročito monasi iz manastira Gomirja, Mnarče i Lepavine proganjani, zatvarani i na svaki način sprečavani od pravoslavnog služenja Srbima – „Rašanima, drukčije nazvanim Vlasima“. Godine 1641. Zagrebački biskup Rafailo Levaković dogovorio se bio sa Hrvatskim banom i vojnim i drugim starešinama (Drašković, Frankopan, Erdedi, Zrinski, Švarcemberg)da svakako pounijate Srbe u Hrvatskoj i Slavoniji, u čemu su mu vojne i druge starešine ponudile „svu neophodnu pomoć“. Rusinski unijatski episkop Metodije Terlecki piše iz Varaždina Kongregaciji u Rim (5. IV 1644) da je u unijatskoj misiji kod Srba oko Gomirja pounijatio kaluđera Vasilija Ognjanovića i nagovarao u manastiru Marči episkopa Maksima Predojevića da ide u Rim i primi uniju. Već smo spomenuli kako su konačno prošli srpski monasi manastira Marča.
Ovako stanje stalnih pritisaka na Srbe u Hrvatskoj i Slavoniji nastavljeno je sve do Velike seobe (1690) i dolaska Pećkog Patrijarha Arsenija III Čarnojevića, sa većim brojem pravoslavnih Srba, kada je Patrijarh tražio i dobio garancije od bečkog dvora o poštovanju svih srpskih narodnih i crkvenih prava. No i te garancije bile su vrlo često gažene i negirane, tako da ni Patrijarh Arsenije nije uspeo da manastir Marču preuzme od unijatskih nametnutih episkopa, koji su i posle Pavla Zorčića s austrijskom vojskom ustoličavani. Ni naslednici Čarnojevića, Patrijarh Arsenije IV i Karlovački mitropoliti Mojsije Petrović i Pavle Nenadović nisu uspeli da spasu manastir Marču (koji je izgoreo 1739. godine), niti da spreče konačno unijaćenje Srba u Žumberku.
Kako se Srpski narod odupirao uniji u Karlovačkom generalatu pokazuje narodna prestavka, upućena Patrijarhu Arseniju IV iz toga kraja (pisana 20. III 1742), koja glasi: „Otkad je prvi unijatski episkop Pavle Zorčić primio uniju, svagda i svi posle njega do sadašnjeg unijatskog episkopa Teofila Pašića činili su nasilje i mučiteljski, a ne učiteljski primoravali nas na uniju, a najviše naše kaluđere Gomirce, tako da ih dosta ima po galijama i po tamnicama i po moru, a vezanje, odvođenje, robljenje i zatvaranje (kaluđera) našeg manastira Gomirja niko ne može izraziti. A kada je sadašnji unijatski episkop Pašić došao u naš narod na inštalaciju sa vojskom i istragom, doneo je sobom pretnju od carskog dvora (iz Beča), da će svako ko bi se pokazao protivan rečju ili delom unijatskom episkopu Teofilu Pašiću, biti bez svakog suda kažnjen smrtnom kaznom, sve imanje će mu se oduzeti, a porodica će mu se iz generalata prognati. Sva gospoda (vlastela) ovih krajeva i sav rimski (rimokatolički=hrvatski) narod, koga ima više nego nas, pašte se (=nastoje) da ovu carsku pretnju u delo sprovedu. Mnogi naši ljudi su radi unijata Pašića bili celu godinu u Karlovcu okovani i ljutim robovanjem i zatvorom mučeni, a neki su u tamnici i pomrli. I doista, da nije naš manastir Gomirje ustao protiv Pašića i dao trošak za proces, kao što je uvek davao trošak i trud, učeći nas veri hrišćanskoj i braneći od unija-ta, zaista bi zauvek svi ostali unijati“. (Objavio Ruvarac, Srpski Sion 1904, str. 712-713).
Godine 1758. Srbi Žumberčani, njih 31 u ime „čitavog stanovništva Žumberačkog područja, grčkog (=pravoslavnog) obreda, nepounijaćenih“, podnose „vapijuću žalbu“ karlovačkom vladici, gde izjavljuju: „Sada vidimo da javno nad nama vrše sadašnji pounijaćeni sveštenici nasilje nad našom vjerom, jer oni otvoreno upotrebljavaju nasilje protiv naše vjere i Istočnjačke crkve, te nas pokušavaju odvratiti od naše vjere i Crkve, a mi imamo u vidu naše pretke i samu našu nesalomljivu vjernost u kojoj želimo da produžimo i ubuduće živjeti i mrijeti; pa ni živi ni mrtvi ne mislimo odustati od naše Istočnjačke Crkve i vjere, niti mislimo promijeniti našu vjeru“. (Johan Hajnrih Šviker, Historija unijaćenja Srba u Žumberku, Beč 1874, na nemačkom). Pismo je sprovedeno Bečkom dvoru, ali uspeha nije bilo. Brutalnom vojnom silom Austrije unija u Žumberku konačno je nametnuta Srbima 1769. godine, što i danas znaju mnogi Žumberčani, mada su većinom pohrvaćeni, izgubivši svoj i verski i nacionalni identitet.
Sa konačnim nametanjem unije pravoslavnim Srbima u Žumberku nisu prestali unijatski pritisci na ostale pravoslavne Srbe u Hrvatskoj i Slavoniji. Tako, u vreme kada je austrijska vojska proterala Turke iz Slavonije, Baranje i Srema (u austrijsko-turskom ratu 1683-1690, kada su i mnogi Srbi ustanici učestvovali na strani Austrije), odmah iza austrijske vojske išli su rimokatolički biskupi, kao nekada za krstaškom vojskom u pravoslavnu Vizantiju, i nasilno sprovodili uniju nad Srpskim življem Hrvatske, Baranje, Slavonije i Srema. Već 18. januara 1690. godine u jezuitskoj crkvi u Pečuju u Baranji, prevedeno je u uniju 15.000 pravoslavnih Srba. Oni su bili prisiljeni da priznaju papu i druge novotarije Rimske crkve u veri i uređenju Crkve. Kada je u ove krajeve pristigao Srpski Patrijarh Arsenije III on je preduzeo sve što je mogao da ove pounijaćene Srbe povrati u Pravoslavlje, što mu je najvećim delom i uspelo. Patrijarh Arsenije je imao iste muke i u Sremu i Slavoniji da spreči dalje nametanje unije Srbima od agresivnih rimokatoličkih biskupa i misionarija. On i njegov novopridošli srpski živalj, koji je izbegao iz Turske posle poraza austrijske vojske 1690. godine, ubrzo su uvideli da im je po pitanju slobode vere bilo bolje pod Turcima negoli pod novim gospodarima svetog Rimskog carstva.
U manastiru Lepavini u Varaždinskom generalatu na Srbe je nastavljen pritisak radi pounijaćenja, pa je tako 1717. godine na vratima ovog srpskog pravoslavnog manastira ubijen iguman Kodrat Lepavinski. Ubio ga je agresivni unijatski biskup iz već osvojene Marče, Rafailo Marković, koji je nastojao da preotme od Srba i manastir Lepavinu, a iguman Kodrat ga nije hteo priznati za svog episkopa, pa je zato pao kao pravoslavni mučenik na vratima svoga manastira (koji je inače tu postojao još od 1555. godine). Pritisci na Srbe da se pounijate u Varaždinskom kraju bili su toliki da je uskoro došlo do srpske narodne pobune u Varaždinskom generalatu, koja je ugušena u krvi. Jedan od srpskih narodnih pravoslavnih boraca protiv unije bio je prota Nikola Popović, ali on je od austrijskih vlasti zatvoren 1726. godine u Koprivnicu u zatvor, a carska naredba iz Beča od 15. septembra 1727. godine naređivala je da se cela stvar oko pobune pravoslavnih Srba komisijski ispita, ali da se ne može dopustiti da uz postojeće unijatske episkope budu i neunijatski, tj. pravoslavni Srpski. Doslovno je pisano da uz „unite ili poslušnike i sinove svete Rimske crkve“ ne može biti i „dece i pitomaca svete Istočne Jerusalimske Crkve grčkog zakona“ (Dušan Kašić, Otpor Marčanskoj uniji i Lepavinsko-severinska eparhija, Beograd 1986, 32-28).
Srpskim pravoslavnim episkopima i Patrijarhu Arseniju IV, izbeglom sa svojim narodom iz Turske u Austriju (1737), kao i njegovim naslednicima Karlovačkim mitropolitima, bilo je zabranjeno da posećuju svoje eparhije i pravoslavni živalj. Kada je preotet manastir Marča i sprečen svaki dalji dolazak srpskog episkopa u taj kraj, onda je Srpska Crkva odlučila da umesto te bivše eparhije (episkopije) osnuje novu, koja je nazvana Lepavinsko-Severinska, i za nju je izabran episkop Simeon Filipović, ali je on odmah po dolasku na eparhiju bio od rimokatolika i unijata oklevetan i od austrijske vlasti uhapšen i sproveden u zatvor u Koprivnicu, gde je ubrzo i umro, bez ikakvog suda, 1743. godine. U ovo vreme osnivanja ove nove srpske pravoslavne eparhije u Severinu 1734. g. Senjski biskup Ivan Benconi poslao je dva svoja sveštenika sa pismom Karlovačkom generalu Štubenbergu u kojem piše: „Da se ulazak novome šizmatičkome vladici u granice Modruške biskupije ne otvori. Ako bi, međutim, šizmatik pripušten bio, prisežemo (zaklinjemo se) Bogu i vašoj ekselenciji da to neće biti bez krvi, i nas dvojica koje gleda ovde vaša preuzvišenost prvi ćemo zakopati svoje šake u čekinjastu bradu mladoga šizmatika te odbiti ga silom, sledeći Hristovoj opomeni: dobar pastir dušu svoju polaže za ovde svoje“ (D. Popović, Srbi u Vojvodini 11, 213, Novi Sad 1959). Pod pritiskom unijatske rimokatoličke agresije i ova srpska eparhija u Severinu morala je biti ukinuta već posle 15 godina.
U vreme vladavine Austrijom Marije Terazije (1740-80) za pravoslavne Srbe bilo je stanje još teže. Ultra-katolička carica zabranila je srpskom sveštenstvu, episkopima, pa čak i Karlovačkim mitropolitima da ne smeju sprečavati ni ometati unijaćenje Srba. Terazija je već 1741. g. potvrdila zakon Požunskog sabora, gde se u 46. članu kaže: „u Trojedinoj kraljevini osim rimske vere neće se trpeti ni jedna druga vera“ (R. Grujić, Pakračka eparhija, 87, Novi Sad 1930). Carica je lično pisala Papi Piju VI26. jula 1776: „Da će svetu uniju (među Srbima) na svaki način da pomogne, a one koji su u njoj ostali da će svim mogućim sredstvima da utvrdi“ (J. Radonić, Rimska kurija… 626).
Vreme vladavine Marije Terezije bilo je vreme pravog progona Srpske Crkve i njenog sveštenstva i monaštva, naročito srpskih manastira kao čuvara Pravoslavlja u narodu, o čemu postoje mnogobrojna svedočanstva savremenika. Za njeno vreme (između 1750-60) pokušano je i nasilno sprovođenje unije u Erdelju u Transilvaniji (današnjoj Rumuniji), gde us živeli pravoslavni Rumuni i Srbi a potpadali pod Srpsku Karlovačku mitropoliju. Unija u Erdelju nije uspela, ali je u borbi za Pravoslavlje palo nekoliko Mučenika i Ispovednika Srba i Rumuna (Sv. Visarion Saraj, Sv. Sofronije i Sv. Oprea).
Prinuđivanje pravoslavnih Srba na uniju popustilo je sa izdavanjem „Toleranc-Patenta“ car Josifa II od 25. oktobra 1781. godine, ali to nije značilo i prestanak daljih pokušaja nametanja unije Srbima na terenu Austro-Ugarske monarhije, koji su trajali i kroz ceo 19. vek. U Hrvatskoj Katoličkoj crkvi i do danas postoji Križevačka biskupija (sedište u Križevcima između Zagreba i Varaždina), namenjena unijatima i unijaćenju pravoslavnih i zato se ta biskupija proteže na sve prostore Hrvatske, Slavonije i Vojvodine gde god ima starijih ili gde bi moglo biti novih unijata, što znači da se Rimska crkva na srpskim pravoslavnim prostorima ni do danas nije odrekla zloglasne unije i unijaćenje.
Što se tiče prostora centralne Srbije i tu je Rimokatolička crkva pokušavala da pravoslavnim Srbima gde god i kad god je to bilo moguće, nametne „prokletu uniju“, kako ju je nazivao Srpski pravoslavni narod. U severnim krajevima Srbije, još u 13. veku, u vreme vladavine srpskog kralja Dragutina, bilo je pokušaja preko rimokatoličke Mađarske da se Srbima u Sremu, Mačvi i krajevima Istočne Bosne Usora i Soli nametne unija. Kasnije kada je Beograd bio pod Mađarima bilo je pojedinačnih i grupnih unijaćenja pravoslavnih Srba u Beogradu, što nije prestajalo ni sa turskom okupacijom Beograda. Sa prodorima Austrougarske vojske, u 17. i 18. veku, u Beograd i Srbiju dolazili su i rimski biskupi i misionariji i Srbima u Beogradu i Srbiji pokušavali nametnuti rimsku uniju. Tako napr. godine 1713. piše Kongregaciji u Rim Beogradski biskup Luka Natali da je „preveo u krilo Rimske crkve mnogo šizmatike“ (Srbe) i „više jeretika“ (M. Jačov. Dokumenti Kongregacije). Posle Požarevačkog mira 1718. g. između Austrije i Turske, kada je Austrija ostala u delovima Srbije zauzetim od Turaka, odmah su u te delove Srbije poslati rimokatolički misionariji da šire uniju među pravoslavnim Srbima. Rimokatolički biskup u Beogradu razvio je posebno jaku akciju unijaćenja Srba, pa je Srpski narod okupljen na saboru u Beogradu 1732. g. poslao protestnu predstavku Bečkom dvoru, iznoseći nepravde i nasilja koja im se čine od Rimokatolika. Narod ističe da je austrijska katolička vlast i Rimska crkva rađe i lakše trpela luterane, kalviniste i Jevreje negoli pravoslavne Srbe (J. Radonić, Rimska kurija… 496-7).
Unijatski nasrtaji Rimokatoličke crkve na pravoslavne Srbe u Srbiji i po ostalim srpskim krajevima nisu prestajali ni tokom 19. veka, a u našem 20. veku doveli su do krvavog Genocida nad pravoslavnim Srpskim narodom i njegovom Svetosavskom Crkvom na terenu zloglasne ustaško-fašističke „Nezavisne Države Hrvatske“ tokom poslednjeg rata (1941-45), kada su i Rimski papa Pije XII i Zagrebački nadbiskup Alojzije Stepinac blagosiljali nacifašističke i ustaške pogrome nad nevinim pravoslavnim narodom i sveštenstvom u Jugoslaviji, kao i dalje u Čehoslovačkoj i Rusiji (Ukrajini).
O stradanjima i žrtvama pravoslavnih Srba tokom ustaškog genocida nad Srbima pod nemačko-italijanskom okupacijom poznato je već širom celog sveta, o čemu postoji i obimna literatura na više svetskih jezika, tako da se na tome ovde ne bismo zadržavali. Napominjemo samo da je mučeno i ubijeno četiri srpska pravoslavna episkopa, oko 220 sveštenika i blizu milion vernika, od kojih samo 700.000 u zloglasnom logoru Jasenovac. U desetak srpskih crkava ubijani su i spaljivani vernici, a samo u Glini 1.200 Srba zaklano je u hramu. Porušeno je i oštećeno na stotine srpskih crkava i manastira, a pokradeno ili uništeno veliko crkveno, kulturno i umetničko blago Srpske Crkve na terenu zloglasne ND Hrvatske.
No, ne manji greh Rimokatoličke crkve Hrvatske bio je u prisilnom prekrštavanju pravoslavnog Srpskog življa u Hrvatskoj, tako da je, s blagoslovom Vatikana i Hrvatskih biskupa na čelu sa kardinalom Stepincem, prekršteno 250.000 pravoslavnih Srba i na terenu ND Hrvatske stvorena marionetska poluunijatska „Hrvatska pravoslavna crkva“. Unijatsko svojatanje nasilno pokrštenih pod okupacijom Srba u Hrvatskoj nastavila je Hrvatska Katolička crkva i par decenija posle rata, jer je nehrišćanska osobina rimskog unijatskog mentaliteta poznata i po tome da sve što nasiljem osvoje za uniju i papstvo, to nikada više ne napušta niti se toga odriče.
Na žalost, vekovna mržnja rimocentričnog totalitarnog mentaliteta prema Pravoslavlju uopšte, i posebno prema pravoslavnim Srbima, nije bila prisutna samo kod Zagrebačkog nadbiskupa Stepinca (koji je u svom ličnom Dnevniku zapisao povodom 27. marta 1941. sledeće redove: “ Duh bizantizma je nešto grozno da je samo Svemogući i Sveznajući Bog u stanju parirati intrigama i podvalama tih ljudi… Šizma (tj. Pravoslavlje) je najveće prokletstvo Evrope, skoro veće nego protestantizam. Tu nema morala, nema načela, nema istine, nema pravde, nema poštenja“).
Od te mržnje i agresije prema Pravoslavnoj Crkvi nije bio slobodan ni poznati Đakovački nadbiskup Josip Juraj Štrosmajer (1815-1905), koga Rimokatolička crkva na prostoru Jugoslavije stalno ističe kao „primer ekumenizma“ još u 19. veku (o ovome videti najnoviju studiju LJ. Durković-Jakšić, Srbija i Vatikan 1804-1918, Kraljevo-Kragujevac 1990).
Posle II Vatikanskog koncila Rimokatolička crkva u Jugoslaviji bila je počela, iako ne odmah, jedan tolerantniji i ekumenskiji odnos, (mada uvek na rimski način shvatanog ekumenizma, tj. uvek rimocentričnog i papocentričnog). Međutim, to nije dugo potrajalo. Danas je rimokatolička crkva u Sloveniji i Hrvatskoj, a naročito ova poslednja, ponovo agresivna i krajnje netolerantna prema pravoslavnim Srbima i Srpskoj Crkvi na tim terenima, tako da je to praktično prekidanje svakih hrišćanskih odnosa koji su inače pretpostavka za hrišćanski ekumenski dijalog u ljubavi i istini.
 


<span claEPISKOP ATANASIJE JEVTIĆ
<span claO UNIJAĆENJU NA PROSTORU SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE

ŠTAMPANO IZDANJE

 Tekst: EPISKOP ATANASIJE JEVTIĆ
„O UNIJAĆENJU NA PROSTORU SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE“
 Biblioteka: Ikumenske studije
 Priredio: Vladimir Dimitrijević
 Izvornik: „PRAVOSLAVNA CRKVA I RIMOKATOLICIZAM – Od dogmatike do asketike“, str. 332-346
 Mesto: Gornji Milanovac
 Izdaje: LIO
 Izdato: 2002.
 Tehnički urednik: Jovan Srbulj
 Recenzent: Borislav Čeliković
 Štampa: Artprint

 INTERNET IZDANJE

 Objavljeno: 16. oktobar 2008.
 Izdaje: © Svetosavlje.org
 Urednik: prot. Ljubo Milošević
 Osnovni format: Vladimir Blagojević
 Digitalizacija: Stanoje Stanković
 Korektura: Stanoje Stanković
 Dizajn stranice: Stanoje Stanković

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *