NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Žitija svetih » NESVETI A SVETI (I DRUGE PRIČE)

NESVETI A SVETI (I DRUGE PRIČE)

NESVETI A SVETI (I DRUGE PRIČE)

POJMOVNIK

ava Dorotej – monah manastira Seride u Siriji, zatim nastojatelj manastira U blizini Gaze; upokojio se 620. godine. Autor asketskih pouka svojim učenicima i 30 beseda o podvižništvu. Zabeležio je asketske pouke drugih velikih staraca čiji je učenik bio – Zosime, Varsonufija i Jovana.
akatist – prvobitno: pesma patrijarha Sergija sastavljena u čast Majke Božje, inspirisana izbavljenjem Carigrada od neprijatelja Njenim zastupništvom, 626. godine. Svaki akatist sastoji se od 12 kondaka (v.) i isto toliko ikosa (v.). Tekst akatista deli se na dva dela. Prva polovina je istorijske sadržine, druga dogmatske. Zbog važnosti predmeta ovih pesama, za vreme njihovog pojanja u crkvi se ne sme sedeti, već ih prisutni moraju slušati stojeći i s dubokom pažnjom. S vremenom su, po primeru Akatista Presvetoj Bogorodici, sastavljeni i brojni drugi akatisti, kao što su Akatist Isusu Sladčajšem, Akatist Svetitelju Nikolaju Čudotvorcu i brojnim drugim svetima.
akimitski Psaltir – svakodnevno čitanje celog Psaltira (v.), koje se još uvek drži u hilandarskoj keliji Svetog Save u Kareji (Sveta Gora) i u nekim drugim manastirima. Akimitski tip Psaltira na kraju svake katizme (v.) ima posebne tropare i molitve. To je takozvani Psaltir s molitvama.
akimitski tipik – tipik inspirisan pokušajem da se ostvari ideal neprestane molitve, po preporuci Apostola Pavla: „Molite se neprestano“ (1 Sol. 5, 17). Inicijator primene ovog ideala bio je monah Aleksandar (upokojio se oko 430. godine), koji je zato prozvan „nespavajući“, „neuspavljivi“, grč. „akimit“. Ostvarenje ovoga ideala prepodobni Aleksandar dostigao je U okviru bratstva svog manastira na Bosforu, pošto ga je podelio u šest horova koji su, smenjujući se dan i noć, neprestano vršili bogosluženje.
Aljona i Feđa – deca Sergeja Bondarčuka (v. Bondarčuk, Sergej Fjodorovič).
antimins – pokretna osvećena trpeza (v. časna trpeza), od drveta ili lanenog platna; obavezno se osvećuje prilikom osvećenja hrama ili posebnim obredom zastupljenim u trebnicima.
apostolnik – pokrivka za glavu kod monahinja. U keliji i na radu monahinja nosi apostolnik ili maramu, a na bogosluženju nosi kamilavku (v.).
argati – radnici u manastiru, koje glavni manastirski ekonom najmi na godinu, mesec ili dan. Njima se daje ista hrana kao i bratiji, ali stanuju izvan manastirske ograde, u naročitim zgradama.
arhijerej – najviši čin u Pravoslavnoj crkvi. Arhijereji (episkopi, arhiepiskopi, mitropoliti) neposredni su naslednici apostola. Oni imaju punoću sveštene blagodati i učitelji su vere i morala. Jedino arhijereji imaju pravo da rukopolažu sveštenike i đakone. Arhijerej je upravitelj poverene mu crkvene oblasti – eparhije (ili arhiepiskopije, ili mitropolije).
Arhijerejski sabor – najviše jerarhijsko telo Ruske pravoslavne crkve, sačinjeno isključivo od arhijereja (v.). Održava se jedanput u četiri godine. Saziv, pripremu i održavanje Arhijerejskog sabora vrše Sveti sinod i patrijarh. Kao najviša jerarhijska sudska vlast u Ruskoj pravoslavnoj crkvi, Arhijerejski sabor između ostalog donosi odluke koje se tiču promena ili dopuna crkvenog Ustava. Arhijerejskom saboru predsedava patrijarh.
arhimandrit – najviše odlikovanje u sveštenomonaškom činu. Arhimandrit ima pravo nošenja naprsnog krsta (v). Sama reč ahrimandrit potiče od grčke reči arhi sa značenjem iznad, nad i egipatske reči mandra, koja znači stado. Arhimandrit je, dakle, onaj koji nadgleda stado (v. žezal). Ovo odlikovanje daje se zaslužnim sveštenomonasima, uglavnom u poznim godinama njihovog života, u znak zahvalnosti za žrtvu koju su prineli za napredak crkvenog života.
Arhimandrit Tihon – svetovno ime Georgij Aleksandrovič Ševkunov (rođ. 1958); rođen u porodici medicinskih radnika, diplomirao na Dramaturškom fakultetu VGIK-a (v.). Sveštenoslužitelj Ruske pravoslavne crkve, nastojatelj moskovskog Sretenjskog manastira (v.), odgovorni sekretar Patrijaršijskog saveta za kulturu, član Saveta predsednika Rusije za kulturu i umetnost.
Barinja – naziv ruske narodne pesme i igre, žive i izazovne po svom karakteru.
Bela nedelja – Siropusna nedelja, poslednja uoči Velikog posta, nakon koje se prekida uzimanje mlečnih proizvoda. Tokom Siropusne sedmice poju se posebne bogoslužbene pesme koje vernike pripremaju za post. Zarad postepene pripreme za uzdržanje tokom Velikog posta, ove nedelje zabranjeno je uzimanje mesa, a dopušteno kušanje mlečnih proizvoda i ulja.
Beljajev, Sergej Aleksejevič – istoričar i arheolog, magistar istorijskih nauka, viši naučni saradnik Instituta za opštu istoriju RAN. Punih 15 godina predvodio je Hersonesku ekspediciju Akademije nauka, koja je iskopavala ranohrišćanske spomenike. Bio je, pored ostalog, u grupi naučnika koji su otkrili crkvu u kojoj je ruski knez Vladimir Svjatoslavovič (oko 960-1015) kršten (986-89).
Bitov, Andrej (rođ. 1937) – poznati pisac, član Saveza pisaca SSSR-a od 1965. Dela su mu prevedena na gotovo sve evropske jezike. Od 1991. predsednik je ruskog Pen-kluba. Bitovljeve knjige nastale poslednjih petnaestak godina jesu: Pred krštenjemi Prva autorova knjiga (1996), Učetvrtak posle kišei Novi Guliver (1997), Neizbežnost nenapisanoga (1998), Drvoi Pretpostavka života, 1836 (1999), Oduzimanje zeca, 1825 (2001). Dobitnik je mnogih međunarodnih i ruskih nagrada.
blaženi – čin svetosti koji se dodeljuje jurodivima Hrista radi (v. jurodstvo).
Bondarčuk, Sergej Fjodorovič (1920-1994) – istaknuti sovjetski filmski reditelj i glumac, narodni umetnik SSSR (1952), Junak socijalističkog rada (1980), dobitnik Lenjinove (1960) i Državne nagrade SSSR (1952, 1977, 1984), zaslužni kulturni radnik ČSSR, dobitnik „Oskara“ i brojnih nagrada na međunarodnim festivalima, pedagog – rukovodio je glumačkom radionicom u VGIK-u (v.). Među najpoznatijim njegovim delima jesu filmovi Čovekova sudbina (1959), Rat i mir (1965-1967), Oni su branili otadžbinu (1975), Stepa (1978), Boris Godunov (1985). – Supruga mu je bila Irina Konstantinovna Skobceva (rođ. 1927), pozorišna i filmska glumica; kći – Jelena Sergejevna Bondarčuk, Aljona, (1962-2009), pozorišna i filmska glumica, prvakinja MHAT-a; sin – Fjodor Sergejevič Bondarčuk, Feđa, (rođ. 1967), filmski reditelj, glumac, producent. – U priči „O jednoj hrišćanskoj smrti“ autor ove knjige pominje događaje koji su krenuli na samom početku „perestrojke“, u maju 1986. Na čuvenom Petom kongresu filmskih radnika SSSR-a Sergeja Bondarčuka i druge predstavnike njegove filmske generacije (Rostocki Stanislav, 1922-2001; Jevgenij Matvejev, 1922-2003) žestoko su kritikovale mlađi kolege: za njih je on tada bio oličenje zvaničnog sovjetskog filma i velike filmske karijere izgrađene u komunističko doba. Posledica toga bila je da je Bondarčuk smenjen s dužnosti predsednika Saveza filmskih radnika SSSR-a. Jedini čovek koji se suprotstavio opštoj euforiji na tome kongresu bio je Nikita Mihalkov; u svome govoru on je istupio u odbranu Sergeja Bondarčuka kao pravog umetnika, velikog majstora i svetskog filmskog klasika.
Valaamski manastir – manastir Preobraženja Gospodnjeg, koji se nalazi u severozapadnom delu Ladoškog jezera. Osnivači manastira su prepodobni Sergije i German. Ne zna se tačno kada je manastir osnovan. Neki smatraju da je postojao već u X veku. Druga pretpostavka je da je manastir osnovan u XII veku. Pošto se nalazio na granici Novgorodske kneževine i švedskih poseda, manastir je često bio paljen i razaran. Poslednji put razoren je 1611, a obnovljen je 1715.
VGIK (Vserossiйskiй gosudarstvennый universitet kinematografii imeni S. A. Gerasimova) – Svesavezni državni kinematografski institut „S. A. Gerasimov“. Nagli razvoj sovjetskog filma 20-ih godina počinje s otvaranjem ove, prve državne filmske škole u svetu, 1. septembra 1919. U organizovanju VGIK-a učestvovala su svetski priznata filmska imena poput Sergeja Ejzenštajna, Lava Kulešova i dr. Od početka do danas sve najbolje u profesionalnoj filmskoj industriji Rusije čine diplomirani studenti VGIK-a; 2008. transformisan je u univerzitet, ali je zadržao raniju skraćenicu.
velika metanija – sagib glave i tela do zemlje, pri čemu se poklonici pridržavaju trima prstima ruku ali ne i kolenima, odnosno ne kleče. Velike metanije (zemne poklone) crkveni ustav propisuje prilikom najusrdnijih molitava. Postoji i mali poklon, pod kojim se podrazumeva običan sagib glave do pojasa, kakav se čini, na primer, prilikom čitanja Jevanđelja, prenosa časnih Darova, čitanja molitava, primanja blagoslova i u drugim molitvama.
velika shima – najviši stepen monaškog podvizavanja. Dok se u iskušeništvu podvižnik duhovno čisti i odvraća od zemaljskih misli, u maloshimništvu oslobađa od uticaja sveta i vežba u vrlini, velikoshimnik je anđeo u telu, on je postigao za čoveka najveći stepen savršenstva i život mu u ovom stepenu predstavlja neprestanu molitvu, sozercanje (v.) o Gospodu i potpuni mir. Nosioci ovog stepena razlikuju se od drugih monaha i odelom: iskušenici nose kamilavku (v.), rasu i pojas, maloshimnici mandiju (v.), velikoshimnici analav i kukulj (v. kukulion), što su znaci velikoshimničkog dostojanstva, punog monaštva.
večernje – bogosluženje koje se vrši uveče, u kome Crkva obnavlja uspomenu na stvaranje sveta, dolazak Spasitelja u svet i ceo domostroj (Božanski plan) ljudskog spasenja.
Vigiljanski, Vladimir (rođ. 1951) – starešina Hrama Sv. Vasilija Velikog u selu Zajcevo, u Moskovskoj oblasti, i duhovnik Gimnazije Sv. Vasilija Velikog; rukopoložen 1995, protojerej od 2010. Od 2005. do 2012. rukovodilac Službe za medije Moskovske patrijaršije (2009. reorganizovana u Službu za medije patrijarha moskovskog i cele Rusije). Član Saveza ruskih pisaca. Supruga mu je Olesja Nikolajeva (v.).
Vlasov, Andrej Andrejevič (1901-1946) – rukovodilac Ruske oslobodilačke armije (ROA). Od 1920. služio je u Crvenoj armiji – došao do čina general-lajtnanta. Za vreme Drugog svetskog rata komandovao je korpusom i armijom, bio zamenik komandanta Volhovskog fronta, komandant Druge udarne armije (Volhovski front), koja se u proleće 1942. našla u okruženju neprijatelja. Dopao je zarobljeništva i pristao da se bori na strani Rajha. Stao je na čelo Komiteta oslobođenja naroda Rusije (KONR) i Ruske oslobodilačke armije (ROA), sastavljene od ratnih zarobljenika, čiji su se vojnici širom porobljene Evrope nazivali „vlasovcima“. U maju 1945. zarobile su ga sovjetske jedinice. Prema presudi Vojnog kolegijuma Vrhovnog suda SSSR, Vlasov je obešen 1946.
vodoosvećenje – molitvoslovlje kojim Crkva priziva na vodu Božji blagoslov, tako da voda dobija silu koja služi na isceljenje duše i tela, na odagnanje vidljivih i nevidljivih neprijatelja, na osvećenje hramova i drugih zgrada i predmeta, a osveštana voda zato se zove sveta voda ili agiazma. Postoje dva osvećenja vode – malo i veliko. Veliko osvećenje vode, koje se u narodu zove i vodokršće, vrši se u navečerje Bogojavljenja (na Krstovdan) i na samo Bogojavljenje, a malo se osvećenje vode obavlja u drugim prilikama, uključujući i trebe u domovima parohijana.
Vozbranoj Vojevodje pobjediteljnaja – prvi kondak Akatista Presvetoj Bogorodici. Tekst ovog kondaka u prevodu na srpski jezik glasi: „Tebi, Bogorodice, Vojvotkinji koja se bori za nas, mi, sluge Tvoje, uznosimo pobedne zahvalne pesme, jer smo se izbavili od zala. No i sada, pošto imaš nepobedivu moć, oslobodi nas od svih opasnosti da ti kličemo: ‘Raduj se, Nevesto nenevesna.'“ Zbog svoje molitvene sile i dubine ovaj tekst poje se na kraju jutarnjeg bogosluženja, a često se izgovara i u okviru individualnog molitvenog pravila.
vozglas – uzdizanje tona ili glasa pri izgovaranju formula kojima se završavaju molitve i jektenije (v.). Najčešći vozglasi su: „Jer je Tvoja moć i sila i slava…“, „Jer Tebi priliči svaka slava, čast i poklonjenje…“, „Jer si blag i čovekoljubivi Bog.. „Jer Tebe hvale sve sile nebeske…“ i tako dalje.
Volkova, Paola Dmitrijevna (rođ. 1930) – istoričar umetnosti. Od 1960. do 1987. držala je predavanja u VGIK-u iz opšte istorije umetnosti i materijalne kulture. Od 1979. do danas na Visokoj školi za scenariste i režisere predaje predmete Likovni elementi filma i Kulturologija. Od 1989. direktor je Fonda Andreja Tarkovskog u Moskvi. Autor je brojnih radova iz oblasti savremene umetnosti i stvaralaštva A. Tarkovskog, te prve monografije o Tarkovskima Arsenij i Andrej Tarkovski (2002). Godine 1991. za svoj rad dobila je zvanje zaslužnog radnika na polju umetnosti Ruske Federacije (v. zaslužni radnik na polju umetnosti Ruske Federacije).
Vrhovni sovjet SSSR – najviši organ državne vlasti u SSSR (v.), stvoren u skladu s Ustavom SSSR iz 1936. Činila su ga dva doma: Sovjet Saveza i Sovjet narodnosti.
Gerasimo-Boldinski manastir – manastir na Boldinoj gori kod Smoljenska, zadužbina prepodobnog Gerasima Boldinskog (1490-1554).
GKČP (Gosudarstvennmi komitet po črezvmčainomu položenigo) – Državni odbor za vanredno stanje. Tako je nazvano samoproglašeno administrativno telo koje su 19. avgusta 1991. godine formirali potpredsednik, premijer, ministar unutrašnjih poslova, rukovodioci vojske i KGB-a (v. organi bezbednosti) i drugi visoki državno-partijski činovnici, koji su proglasili da se, zbog „bolesti“ M. S. Gorbačova, uvodi vanredno stanje. Zahvaljujući masovnom otporu stanovnika Moskve i podršci jedinica vojske i KGB-a koje su stale na stranu B. N. Jeljcina, trećeg dana puč je propao i zaverenici su uhapšeni. Posle neuspeha puča, Jeljcin je doneo ukaz o raspuštanju Komunističke partije Sovjetskog Saveza (v.), konfiskovanju njene imovine i prenosu osnovnih državnih funkcija u Rusiji u ruke predsednika. Iskoristivši puč, većina predsednika drugih saveznih republika učinila je isto: izjasnili su se za napuštanje savezne države. Jesen 1991. poslednji je period u istoriji SSSR (v.).
Gospodi, vozvah k Tebje, usliši mja! – 140. psalam, koji se poje na večernjoj službi, dok sveštenik kadi (v. večernje).
Danilov manastir – najstariji manastir u Moskvi, osnovan 1282. zaslugom Svetog blagovernog kneza Danila Aleksandroviča (1261-1303), rodonačelnika moskovskih knezova, mlađeg sina blagovernog kneza Aleksandra Nevskog. Sin Svetog kneza Danila, Jovan Kalita je, godine 1330, manastirsku bratiju preselio u Kremlj, tako da je do 1560. godine manastir bio pust. U doba cara Ivana Vasiljeviča Groznog otpočela je obnova manastira – sagrađen je Hram Svetih Otaca Sedam vaseljenskih sabora (1555-1560) – a 18331838. u okviru manastira izgrađen je i Hram Živonačalne Trojice. Najmlađi hram je sagrađen 1872. i posvećen je prepodobnom Simeonu Stolpniku. Od 1930. do maja 1983. godine ovaj manastir bio je zatvoren. Osamdesetih godina u okviru manastira sagrađen je Duhovno-administrativni centar Ruske pravoslavne crkve.
darohranilnica – drvena ili metalna kutija koja se koristi za čuvanje Svetog pričešća za vanredne potrebe, izvan Svete liturgije, uglavnom za bolesnike i samrtnike. Ukrašava se odgovarajućim predstavama, a radi isticanja važnosti njenog sadržaja, ili radi zaštite, ova kutija stavlja se u drveni ili metalni kivot u obliku hrama.
Demirtčan, Kamo Seborovič (rođ. 1928) – ruski energetičar, član AN SSSR (od 1984), akademik RAN (od 1991).
Defolt iz 1998. – ekonomska kriza u Rusiji, jedna od najdramatičnijih u njenoj najnovijoj istoriji, izazvana velikim državnim dugom, nastalim u prvom redu piramidalnom trgovinom kratkoročnim državnim obveznicama. Moratorijum na državni dug, tj. bankrot države na unutrašnjem planu, objavljen je 17. avgusta 1998. Kurs rublje prema dolaru za pola godine pao je više od tri puta. Izgubljeno je poverenje stanovništva i stranih investitora u ruske banke i državu, a naročito u nacionalnu valutu. Propalo je mnoštvo malih preduzeća, ali i banaka. Sve svetske agencije oborile su rejting Rusije do nivoa nesolventnosti. Kolaps bankarskog sistema trajao je najmanje pola godine. Stanovništvo je izgubilo znatan deo svojih štednih uloga i drastično je opao životni standard. Ipak, devalvacija rublje na kraći rok pomogla je konkurentnosti ruske privrede, a time i njenome oporavku.
Divejevo – selo u Nižegorodskom okrugu na reci Vičkinzi; osnovano je sredinom XVI veka. Krajem XVIII veka ovde je sagrađena drvena, a zatim i zidana crkva u čast Kazanske Majke Božje. Pri hramu je stvorena ženska monaška zajednica pod duhovnim rukovodstvom staraca (v.) iz sarovske obitelji. Između 1825. i 1833. aktivno učešće u blagoustrojenju divejevskog sestrinstva uzeo je sarovski starac Serafim. Od 1861. godine divejevska obitelj prerasla je u Serafimo-divejevski manastir. Godine 1885. ovde je sagrađen petokupolni saborni hram Svete Trojice. Godine 1927. manastir je zatvoren. Ovaj manastir danas je aktivan. Od 1991. godine u njegovom Trojickom saboru nalazi se kivot s moštima prepodobnog Serafima Sarovskog (v.).
Donski manastir – manastir u Moskvi, osnovan 1593. godine zaslugom cara Mihaila Fjodoroviča. Glavnu manastirsku crkvu, posvećenu čudotvornoj Donskoj ikoni Presvete Bogorodice, sazidala je carica Katarina, uz učešće cara Fjodora Aleksejeviča (1698). Manastir je vekovima imao status mesta pokloništva ruskih careva. Danas se u njemu nalazi rezidencija patrijarha moskovskog i sve Rusije.
Duhovna akademija – najviša crkvena prosvetna ustanova u kojoj teološko obrazovanje stiču budući sveštenoslužitelji. Obuka na duhovnim akademijama traje pet godina, a uslov je prethodno završena seminarija (bogoslovija). Duhovne akademije u nadležnosti su patrijarha, a o njima se neposredno stara Prosvetni komitet Svetog sinoda.
Evharistija – najvažnija Sveta tajna Crkve (v. pričešće).
eklisijarh – član manastirske uprave koji se stara o sveštenim odeždama, sasudima, prekrivačima, prosforama, čistoći hrama i ostalim potrebama. S namesnikom (v.) sabira prihod u hramu i potpisuje, uz nastojatelja (v.) i namesnika, novčana dokumenta koja se odnose na hram.
ekonom – član manastirske uprave koji se stara da manastirska ekonomija dobro i na vreme radi, stara se o snabdevanju, zalihama hrane i ogrevu, čuva inventar; s nastojateljem (v.) i namesnikom (v.) potpisuje novčana dokumenta koja se odnose na ekonomiju.
eparhija – osnovna duhovna i crkveno-administrativna jedinica koja stoji pod duhovnim rukovodstvom i staranjem određenog arhijereja kao njenog neposrednog poglavara. On je po crkveno-kanonskim propisima glavni predstavnik i rukovodilac celokupnog crkveno-duhovnog života i crkvenog poretka u svojoj eparhiji. U administrativnom pogledu, eparhija se deli na arhijerejska namesništva, crkvene opštine, parohije i manastire.
epitrahilj – najvažnija sveštenička odežda, koju sveštenik stavlja oko vrata, tako da preko grudi pada do nogu, odnosno do dužine stihara (v.). Bez epitrahilja sveštenik ne može izvršiti nijednu sveštenu radnju niti bogosluženje. Epitrahilj označava breme Hristovo, blagodat Svetoga Duha koja počiva na svešteniku i uze kojima je Hristos bio svezan oko vrata za vreme Svoga stradanja.
žezal – lepo ukrašen metalni štap koji episkop drži u ruci u određenim momentima na bogosluženju. On simbolizuje pastirski štap, odnosno brigu episkopa o poverenom mu narodu. Pravo nošenja žezla pripada i igumanu (v.) manastira.
Žukov, Georgije Konstantinovič (1896-1974) – sovjetski vojskovođa, maršal Sovjetskog Saveza (1943), četvorostruki heroj Sovjetskog Saveza (1939,1944, 1945,1956). Učesnik je bitke na reci Halkin Gol (1939). Od 1940. komandovao je jedinicama Kijevskog vojnog okruga, od januara do jula 1941. bio je načelnik Generalštaba i zamenik narkoma (ministra) odbrane SSSR. Za vreme Drugog svetskog rata pokazao se kao talentovan vojskovođa koji je odigrao izuzetno važnu ulogu u ključnim pobedama nad nemačkim okupacionim snagama u bitkama za Moskvu i Lenjingrad (1941-42), u proboju blokade Lenjingrada, u Staljingradskoj i Kurskoj bici (1942-43), u ofanzivi na Zapadnu Ukrajinu, odnosno u Beloruskoj (1943-44), Vislo-odranskoj i Berlinskoj operaciji (1944-45). Od avgusta 1942. zamenik je narkoma odbrane SSSR i zamenik Vrhovnog komandanta. U ime Vrhovne komande 8. maja 1945. primio je kapitulaciju nacističke Nemačke. Tokom 1945-46. bio je glavnokomandujući Grupe sovjetskih snaga i načelnik Sovjetske vojne administracije u Nemačkoj, od marta 1946. komandant Kopnene vojske i zamenik ministra Oružanih snaga SSSR. Iste godine Staljin ga je opozvao s ovih dužnosti i postavio za komandanta Odeskog vojnog okruga. Od 1948. komanduje Uralskim vojnim okrugom. Posle Staljinove smrti (1953) postaje prvi zamenik ministra, a od 1955. ministar odbrane SSSR. Odigrao je, po svoj prilici, ključnu ulogu u „puču“ protiv L. P. Berije i pomogao Hruščovu (v.) da učvrsti vlast. U oktobru 1957, po Hruščovljevoj naredbi, „oslobođen“ je dužnosti ministra, a 1958. otpušten iz Oružanih snaga. Autor je knjige Uspomene i razmišljanja (1969).
zavet devstvenosti – ovaj zavet sastoji je u tome da se monah oslobodi i samih požudnih pomisli. Uopšte uzev, ovaj zavet podrazumeva svaku uzdržljivost u hrani, odmoru, odelu, svim ugađanjima telesnim – prema reči Svetog apostola Pavla: „Svaki koji se bori od svega se uzdržava“ (1 Kor. 9,25).
zavet poslušnosti – ovaj zavet sastoji se od odricanja svoje volje. Monah se odriče sebe i svoje volje na osnovu reči Spasiteljevih: „I koji ne uzme krsta svojega i ne pođe za Mnom, nije Mene dostojan“ (Mat. 10, 38). Zato svaki iskušenik i monah bilo kog čina uvek ima nad sobom vlast kojoj se dragovoljno potčinjava. Ni monah ni iskušenik ne smeju nikud ići van manastira niti bilo šta raditi bez znanja i blagoslova nastojatelja (v.) ili njegovog zamenika. Prvi plod poslušnosti jeste smirenost, jedna od najspasonosnijih vrlina. Zato je monah ne samo bez roptanja poslušan arhijereju (v.), nastojatelju i ostaloj bratiji nego se ne gnevi, ne prepire, ne isteruje svoje pravo, trpeljivo podnosi uvrede, ukore, ne vraćajući zlom za zlo, ni ruženjem za ruženje (1 Pet. 3, 9): on zna da ga tim nevoljama Sam Gospod smirava, videći da on ne smirava sam sebe (Sveti Antonije Veliki).
zavet siromaštva – po reči Gospodnjoj: „Ako hoćeš savršen da budeš, idi prodaj sve što imaš i podaj siromasima; i imaćeš blago na nebu“ (Mat. 19, 21), svaki iskušenik (v.), stupajući u manastir, mora predati upravi manastira sav novac i pokretne stvari, a zadržati može samo ono što mu se odobri. Ni monasi ne mogu imati ništa svoje, nego je, po primeru prvih hrišćana (Djel. 4, 32), u obitelji sve manastirsko, zajedničko. Nijedan sabrat ni iskušenik ne može bez odobrenja ni najmanje poklone primati ni davati (Sv. Pahomije Veliki). Ukoliko monah posle monašenja stekne ili nasledi neku imovinu, novac i slično, predaće to u svojinu manastiru čijem bratstvu pripada, a zadržati može što mu se odobri.
zaslužni radnik na polju umetnosti Ruske Federacije – počasno zvanje kojim se odlikuju pojedinci za značajan doprinos razvoju kulture i umetnosti, za zasluge u obrazovanju umetničkog podmlatka, naučni rad, uz uslov da na polju umetnosti rade najmanje 15 godina.
zatvornik – iskusan podvižnik, obično velikoshimnik (v. velika shima) koji se podvizava u potpunoj osami, ne stupajući u kontakt s drugim ljudima. Sveti Jovan Lestvičnik (v. Lestvica), hvaleći mir zatvorništva, veli: „Veliku budnost duha treba da ima bezmolvnik (zatvornik) i napregnutu misao. Opštežitelju pomaže bratija, a zatvorniku samo anđeo; zatvornik je slika zemaljskog anđela.“
zaupokojna liturgija – liturgija koja se služi povodom upokojenja nekog klirika ili istaknutog vernika, s posebnim jektenijama – prozbama za dušu umrlog, koje se ređaju u nizu (v. jektenije) i pominjanjem umrlog na najsvečanijem delu liturgije – Velikom vhodu (za vreme pojanja Heruvimske pesme).
zemlja koja se umom ne da pojmiti – stih iz pesme poznatog ruskog pesnika Fjodora Ivanoviča Tjutčeva (1803-1873):
Rusiju umom pojmiti nećeš,
Sveopšti aršin nju ne prati.
Rusija k drukčem cilju kreće,
U nju tek možeš – verovati.
(Prepev Vladimira Dimitrijevića)
Ignjatije (Brjančaninov) – svetovno ime Dimitrije Aleksandrovič Brjančaninov, (1807-1867); episkop kavkaski i crnomorski, plodan duhovni pisac i prevodilac. Autor Asketskih ogleda, Prinosa savremenom monaštvu, Slova o smrti i drugih dela iz oblasti asketike i dogmatike.
iguman – starešina manastira koji se istakao svojim revnosnim služenjem i zato je odlikovan posebnim činom, što znači da nije svaki starešina iguman.
ikos – bogoslužbena himna, sastavni deo kanona (v.) i akatista (v.); za temu ima proslavljanje svetitelja ili sveštenog događaja koji se praznuje, opširnije nego u kondaku (v.).
Ilarion Trojicki – svetovno ime Vasilije Aleksandrovič Trojicki (18661929); ruski teolog i duhovni pisac, docent Moskovske duhovne akademije, arhiepiskop verejski (od 1923), član Pomesnog sabora 1917-18, bliski saradnik patrijarha Tihona Moskovskog (v.). Godine 1923. uhapšen je i poslat u Solovecki logor. Kanonizovan je 1999. godine. Njegove mošti nalaze se u Sretenjskom manastiru (v.) u Moskvi.
imendan – praznik sveca čije ime neko nosi. U repertoaru ruskih ličnih imena apsolutno preovladavaju kalendarska (kanonska) imena. Od početka XVIII veka pa sve do prvih godina XX veka u Rusiji je čak i zakonom bilo zabranjeno davati ma kakva druga imena osim kanonskih, ali su i pre donošenja ovakvog zakona ta imena u narodu bila najzastupljenija. Običaj je bio da se detetu na krštenju da ime onog Svetog čiji bi se spomen proslavljao u dan kada je dete došlo na svet. Imendan se proslavlja primanjem Svetog pričešća na liturgiji, a zatim i proslavom u krugu porodice i prijatelja.
Institut Fjodorova – v. Fjodorov, Svjatoslav Nikolajevič.
ipođakon – klirik stepena koji je niži od đakonskog.
irmos – strofa od nekoliko stihova, koja po ritmu i melodiji služi za ugled drugim strofama unutar veće bogoslužbene himne – kanona (v.).
iskušenik – lice koje dođe u manastir sa željom da se posveti monaškom životu i da bude primljeno u obitelj. Po reči Spasiteljevoj: „Koji dolazi k meni neću ga istjerati napolje“ (Jovan 6,37), u manastir može biti primljen svako, bez obzira na svoj dotadašnji život, jer je život monaški – život pokajanja. Svaki iskušenik daje se na duhovno staranje nekom iskusnom monahu – starcu (v.). Za vreme iskušeništva iskušenik uči kako da se moli Bogu, kako da se vlada u Crkvi, trpezariji, keliji, privikava se poslušnosti i svim monaškim vrlinama, uključujući tu i razne poslove korisne za manastir. Obavezno proučava i Sveto pismo, crkveno pojanje s pravilom, liturgiku. Iskušeništvo po pravilu traje tri godine. Taj rok može se skratiti u izuzetnom slučajevima: ako je iskušenik još od ranije duže vremena bio poznat nastojatelju ili je završio bogoslovsku školu, ako je još pre stupanja u manastir bio poznat po strogosti života koji se ne razlikuje od monaškog i u slučaju smrtne opasnosti. Bez iskušeništva niko ne može primiti ni rasu ni monaški čin.
Isusova molitva – monološka molitva čiji tekst glasi: „Gospode Isuse Hriste, Sine Božji, pomiluj me grešnog.“ Ova molitva inspirisana je Novim zavetom, gde se sreće skoro doslovno (Mat. 9,27; 15,22; 20,30-31; Mar. 10,47-48; Lk. 17,13). Ova molitva kratka je i laka za pamćenje i može se upražnjavati u svakom momentu dana i noći, u časovima rada i počinka, bolesti i putovanja, a dostupna je i pismenima i nepismenima. U početku je upotrebljavana kao zamena za bogosluženja kada nije postojala mogućnost učestvovanja u njima.
Ičkerija – v. Čečenija.
Jamščikov, Sava (Savelij) Vasiljevič (1938-2009) – restaurator, istoričar umetnosti, publicista. Otkrio je žanr ruskog provincijskog portreta HUŠ-H1H v., uveo u savremeni svet imena i dela zaboravljenih ruskih slikara i ikonopisaca. Bio je konsultant A. Tarkovskog na snimanju filma Andrej Rubljov. Autor je brojnih naučnih radova o ruskoj umetnosti. Njegovo ime vezuje se za borbu za očuvanje kulturnog nasleđa Rusije. Uspeo je da sačuva stotine ikonopisnih dela. Među prvima je počeo da se bavi pitanjem restitucije kulturnih dobara odnetih u Nemačku za vreme Drugog svetskog rata. Poslednjih godina života aktivno se borio za očuvanje istorijskog izgleda starog Pskova i kulturnog rezervata Puškinske gore. Umro je u Pskovu i sahranjen u porti crkve Sv. Đorđa u selu Voronič. jektenije – molitve zajedničke mnogim službama, koje se čitaju u nizu i predstavljaju svojevrstan dijalog između sveštenika ili đakona, s jedne, i naroda, s druge strane. Na svaku prozbu unutar jektenije narod odgovara sa: „Gospode, pomiluj“ ili „Podaj, Gospode“, a na kraju jektenije uznosi se slava i hvala Gospodu (v. vozglas).
jeleosvećenje – Sveta tajna u kojoj se pomazivanjem određenih delova čovekovog tela osvećenim jelejem (uljem) teško bolesnom hrišćaninu nevidljivo daje blagodat Božja koja isceljuje duševne, a često i telesne bolesti. Tajnom pokajanja hrišćanin se oslobađa grehova, a tajnom jeleosvećenja – i grehova i bolesti. Ova Sveta tajna u narodu se zove sveštanje masla i obično se vrši nad teškim bolesnicima.
Jeljcin, Boris Nikolajevič (1931-2007) – prvi predsednik Ruske Federacije, izabran na prvi mandat 12. juna 1991, a na drugi 1996, kada je za premijera postavljen V. V. Putin, kojeg je Jeljcin odredio za svoga naslednika. Posle izbora za Državnu dumu 31. decembra 1999. Jeljcin se povukao s dužnosti.
jerođakon – đakon monaškog reda. Nalazi se na najnižem, odnosno prvom činu jerarhijske lestvice. Jerođakon, kao i đakon, ne može samostalno izvršiti nijedno bogosluženje (bez episkopa ili sveštenika), osim krštenja u nuždi, tj. ako je lice koje treba da se krsti u smrtnoj opasnosti a u blizini nema sveštenika.
jeromonah – sveštenomonah, sveštenik u monaškom redu, drugi čin jerarhijske lestvice. On ima pravo da vrši sva bogosluženja, obrede, molitvoslovlja i Svete tajne, jedino što ne može da rukopolaže druge sveštenike.
jeroshimonah – monah koji je primio shimu i sveštenički čin.
jurodstvo – oblik hrišćanskog podvižništva koji se pojavio još u IV veku, na Istoku. Drevno jurodstvo proslavljeno je u ličnostima blažene Isidore, Visariona Čudotvorca, Serapiona Sindonita, Svetog Andrije Konstantinopoljskog itd. Svoj puni zamah jurodstvo u Hristu dobiće znatno kasnije u Rusiji: ona će od XIV do XVIII veka Crkvi Hristovoj podariti 37 podvižnika kanonizovanih u ovome činu. Među njima najpoštovaniji su: prepodobni Isak Zatvornik, blaženi Prokopije i Jovan Ustjuški, Mihailo Klopski, Vasilije Moskovski, Ksenija Petrogradska i drugi. Podvig jurodstva jedan je od najtežih i najsmelijih. Jurodivi su se odricali svih materijalnih dobara i pred silnicima ovoga sveta smelo ispovedali pravdu i istinu, svedočeći o njihovim zlim delima i govoreći ono što se drugi ne usuđuju.
jutrenje – bogosluženje koje se vrši na početku dana, ujutro, u kome se blagodari Bogu što nas je izveo iz noći i mraka i istovremeno se prinose molitve za blagosloven predstojeći dan.
kad bi se tim monasima davala jednostavnija imena – v. monaško ime.
kadionica – sasud koji je pričvršćen za lance sa zvončićima, ili bez njih. Njome se prinosi kad ili se kade ikone, sveti predmeti i narod tokom bogosluženja, Svetih tajni i sveštenih radnji, litija i drugo. Postoje i jednostavnije kadionice bez lanaca, koje se upotrebljavaju za kađenje na određenim službama.
kamilavka – pokrivalo za glavu kod monaha; ima simboličko značenje šlema spasenja. Nose ga i monasi i monahinje, obično na bogosluženjima, dok se u drugim prilikama (na poslušanjima, u keliji i slično) umesto nje na glavu stavlja meka kapa bez oboda, tzv. skufija ili apostolnik (v.).
kanon – 1. bogoslužbena himna sastavljena od devet manjih pesama koje se poju na određeni glas; svaka pesma kanona sastoji se od jednog irmosa (v.) i nekoliko (uglavnom četiri) tropara (v.); 2. pravilo ili odredba hrišćanske etike, bogosluženja, discipline klira, monaštva, crkvene organizacije, jurisdikcije, koje su proglasili vaseljenski ili pomesni sabori.
kanonarh – član uprave manastira koji rukovodi crkvenim bogosluženjem. U grčkoj pojačkoj tradiciji to je jedan od klirika koji otpočinje pojanje tropara kanona (v.), pri čemu on glasno objavljuje šta će se i na koji glas pojati, dok pevnici ukazuje na svaki red koji će pojci za njim ponavljati. Danas su kanonarsi prisutni samo u manastirima u kojima se neguje predanjsko pojanje.
kanonizacija – pribrajanje zboru Svetih. U Pravoslavnoj crkvi, zvaničnoj kanonizaciji prethodi najšire poštovanje preminulog ugodnika Božjeg od strane vernog naroda. Najvažniji uslovi za kanonizaciju jesu svedočanstva o svetosti života, a tek zatim čuda i eventualno netruležnost moštiju.
Kaslinska livnica – preduzeće u gradu Kasli, poznato po proizvodima od livenog gvožđa – baštenskom nameštaju, skulpturama, predmetima za svakodnevnu upotrebu. U proizvodnji predmeta koriste se složene tehnologije modelovanja i livenja, uz kasniju ručnu doradu. Livnicu je 1747. osnovao Jakov Korobkov, a već 1752. otkupio ju je N. N. Demidov, iz poznate dinastije ruskih industrijalaca i zemljoposednika, koja je osnovala više od 50 proizvodnih pogona i proizvodila 40% livenog gvožđa u Rusiji.
katakombnici – pripadnici ilegalne Katakombne crkve u Sovjetskoj Rusiji. Katakombnici su bogosluženja vršili na skrivenim mestima, u poljima, pećinama, u kućama i stanovima, krijući se od progona vlasti. Danas, u uslovima slobodnog ispovedanja vere, takozvana Katakombna crkva, ili Crkva istinskih pravoslavnih hrišćana, predstavlja nekanonsku organizaciju koja nije u opštenju s Ruskom pravoslavnom crkvom.
katizma – odeljak u Psaltiru (v.). Ima ih ukupno dvadeset. Čitaju se uglavnom na večernju (po jedna) i jutrenju (dve ili tri), a tokom Časnog posta i na službi časova. Poredak čitanja katizmi otpočinje od subote uoči Tomine nedelje na večernju, a završava se večernjem Velike srede; čitaju se tako da se u toku svake sedmice pročitaju po jedanput, a uz Veliki post dva puta sedmično.
KGB – v. organi bezbednosti.
kelar – monah odgovoran za snabdevanje manastira hranom, za čuvanje zaliha i za trpezu.
kelejnik – poslušnik koji opslužuje monaha u nekom višem zvanju (igumana, arhimandrita) ili nemoćnog, bolesnog, ostarelog monaha.
kelejno pravilo – molitveno pravilo koje svaki monah drži po savetu svoga duhovnog oca ili nastojatelja. Ovo pravilo uključuje određeni broj i redosled molitava, akatista, kanona, psalama, jevanđeljskih začela i apostolskih štiva, metanija (malih i velikih) i Isusovih molitava. Sveti Oci preporučuju da je bolje držati manje pravilo, ali marljivo, svakodnevno, nego veliko – nemarno i povremeno (Sv. Teodor Studit). „U onaj dan Bog nam neće suditi zbog psalama i molitava“, veli Sv. Isak Sirijski, „nego zato što smo izostavljanjem toga (tj. molitvenog pravila) dali pristup đavolu.“
Kijevo-Pečorska lavra – najstariji ruski opštežiteljni manastir, osnovan 1554. zaslugom prepodobnog Teodosija. U ovom manastiru, u Bližoj i Daljoj (Antonijevoj i Teodosijevoj) pešteri, počivaju mošti 118 svetih ugodnika Božjih, o kojima se nisu sačuvali nikakvi podaci izuzev imena (a ima i onih kojima se ni ime ne zna). Sastavljena je i zajednička služba kanonizovanim monasima Kijevo-Pečorske lavre (zaslugom Petra Mogile, 1643), a njih skoro 30 dobilo je kratka ili šira žitija u sastavu Kijevo-Pečorskog paterika.
Klikov, Vjačeslav Mihajlovič (1939-2006) – ruski vajar-monumentalista, predsednik Međunarodnog fonda slovenske pismenosti i kulture (od 1989), narodni umetnik Rusije (od 1999). Tokom niza godina svoga stvaralačkog rada, Klikov je izvajao više od 200 skulptura. Među najpoznatije njegove radove spadaju spomenici Sergiju Radonješkom u Radonježu, veliko) kneginji Jelisaveti Fjodorovno) u Moskvi, protopopu Avakumu u selu Grigorovu Nižegorodske oblasti, Ćirilu i Metodiju u Moskvi, Sv. knezu Vladimiru u Hersonesu, Ivanu Bunjinu u Orelu, maršalu G. K. Žukovu u Moskvi, Aleksandru Nevskom u Kursku i dr.
kljukva – vrsta bobičastog voća, jarebika; ima sok jarkocrvene boje.
Komsomol (Kommunističeskiй soюz molodёži) – Komunistički savez omladine, osnovan u Sovjetskoj Rusiji 1918. Pun naziv glasio je: Svesavezni lenjinski komunistički savez omladine (Vsesoюznый leninskiй kommunističeskiй soюz molodёži, skrać. VLKSM).
Komunistička partija Sovjetskog Saveza – politička partija u Rusiji i SSS1 od 1898. do 1991, koja je tokom vremena menjala nazive i skraćenice. Ruska socijaldemokratska radnička partija (RSDRP), osnovana 1898, na II kongresu 1903. godine podelila se na dve unutarpartijske frakcije – „boljševike (zalagali se za socijalističku revoluciju, nasilno preuzimanje vlasti, partijski centralizam) i „menjševike“ (protivnici partijskog centralizma i velikih ovlašćenja CK, za vreme revolucije 1905-1907. bili su za savez s liberalnom buržoazijom i reforme; nisu prihvatili oktobarski prevrat). Od proleća 1917. boljševička partija je samostalna: RSDRP(b). Pod Lenjinovim rukovodstvom, a kao rezultat oktobarskog prevrata 1917, našla se na vlasti. Od 1918. menja naziv u Rusku komunističku partiju (boljševika) – RKP(b), od 1925. u Svesaveznu komunističku partiju (boljševika) – VKP(b), a od 1952. U Komunističku partiju Sovjetskog Saveza – KPSS. Od 20-ih godina partija je, sa Staljinom na čelu, postala glavni instrument totalitarnog režima. Bilo je više pokušaja unutrašnje demokratizacije partije: na XX kongresu (1956) deo rukovodstva s Hruščovim (v.) na čelu počeo je kritiku Staljinovog „kulta ličnosti“ i pokrenuo proces „otapanja“, ali su sredinom 60-ih konzervativne snage na čelu s Brežnjevim taj proces prekinule. Od 1985. Gorbačov i dr. pokušali su da izvedu „perestrojku“ društva i partije, što je naišlo na otpor pristalica totalitarizma, a kulminiralo u tzv. Avgustovskom puču 1991. Boris Jeljcin (v.) je 1991. ukinuo KPSS.
Kongres sunarodnika (Prvi) – kongres predstavnika ruske emigracije, čije je održavanje bilo planirano za 19-22. avgust 1991. godine u Moskvi. Kongres se, međutim, podudario s događajima tzv. „Preobraženske revolucije“ (v. GKČP).
kondak – bogoslužbena himna, sastavni deo kanona (v.) i akatista (v.), koja za temu ima proslavljanje svetitelja ili sveštenog događaja koji se praznuje, sažetije nego u ikosu (v.).
koplje – nožić u obliku koplja, koji podseća na Hristovo stradanje. Njime se seče sveti hleb i vade čestice na proskomidiji (pripremnom delu liturgije) za Sveto pričešće.
KPSS – v. Komunistička partija Sovjetskog Saveza.
kreposni (seljak) – kreposna zavisnost oblik je feudalnih društvenih odnosa: seljak je bio vezan za vlasteosku zemlju. U Rusiji se kategorija kreposnih seljaka formirala postepeno, od XI do XVI veka, a ukinuta je manifestom Aleksandra II iz 1861, kojim su seljacima pružena ograničena građanska prava.
kukulion, kukulj – pokrivalo velikoshimnika (v. velika shima), ujedno kapa i ogrtač: na vrhu je šiljast, pokriva glavu, ramena i pleća, a ukrašen je s pet krstova.
Kurbatov, Valentin Jakovljevič (rođ. 1939) – književnik i književni kritičar, prozaista, član žirija književne nagrade „Jasna Poljana“, član Saveza pisaca Rusije. Godine 1979. dodeljena mu je nagrada časopisa Literaturno obozrenije za članak o istoričaru umetnosti i restauratoru Savi Jamščikovu (v.). Dobitnik je mnogobrojnih književnih nagrada, od kojih je poslednja „Nova puškinska nagrada“ (2010).
Kustodijev, Boris Mihajlovič (1878-1927) – ruski slikar. Studirao je na peterburškoj Akademiji umetnosti (1896-1903), gde mu je predavao I. J. Repin. Bio je član udruženja Mir iskustva i Savez ruskih slikara. Živeo je u Peterburgu i Moskvi, često posećivao živopisne krajeve ruske provincije, pre svega gradove i sela Gornje Volge, gde su nastajale poznate žanr-scene iz svakodnevnog života (serije „vašari“, „poklade“, „seoski praznici“) i slikoviti narodni tipovi („trgovkinje“, „trgovci“, lepotice u banji – „ruske venere“). Posle Revolucije nastali su njegovi najbolji radovi u oblasti ilustracije knjiga (Ledi Mtbet Mecanskog okruga N. S. Leskova, Rusija). I. Zamjatina iz 1923. i dr.) i scenografije (Buva J. I. Zamjatina u MHAT-u i dr.).
lavra – veliki opštežiteljni manastir s mnoštvom zdanja i većim brojem monaha. Od ruskih lavri poznate su Trojice-Sergijeva (v.) u Sergijevom Posadu kod Moskve, Kijevo-Pečorska (v.), lavra Svetog Aleksandra Nevskog u Petrogradu i Počajevska lavra u gradu Počajevu (Volinski okrug).
lapti – pleteni opanci od like ili brezove kore; do sredine XIX veka osnovni oblik letnje seljačke obuće u Rusiji.
Levitan, Isak Iljič (1860-1900) – ruski slikar. Godine 1885. završio je Moskovsku školu slikarstva, vajarstva i neimarstva, gde su na njega najveći uticaj izvršili V. D. Polenov i A. K. Savrasov. Već njegovi rani radovi ispunjeni su snažnim lirizmom. Levitan je majstor pejzaža, kadar da običan motiv pretvori u arhetipsku sliku Rusije. Živeo je pretežno u Moskvi. Radio je, pored ostalog, u Ostankinu (1880-83), po različitim mestima Moskovske i Tverske gubernije, na Krimu (1886, 1899), na Volgi (188790). Bio je član Društva peredvižnika.
Lestvica – najvažnije delo Svetog Jovana Lestvičnika (oko 525 – oko 608), napisano oko 579, gde se daje podrobno rukovodstvo za monaški život koji, po mišljenju autora, predstavlja put neprestanog i napornog ushođenja po „lestvici“ duhovnog usavršavanja koja podvižnika uzvodi na nebo. Stupnjeva usavršavanja u Lestvici ima 30, u skladu sa 30 godina Spasiteljevog života pre Njegovog stupanja na javno služenje. Na srpski jezik ovo delo preveo je akademik Dimitrije Bogdanović (prvo izd. 1962), postavivši ovim svojim prevodom obrazac za prevođenje dela asketske književnosti na srpski jezik (pogledati: Sveti Jovan Lestvičnik, Lestvica, Beograd, Sfairos, 1988).
litija – svečana povorka s ripidama (v.), ikonama i drugim relikvijama. Najčešće se u litiji ide oko hrama na Vaskršnje jutrenje i posle liturgije o većim praznicima (naročito posle hramovne slave). 1akođe se litije praktikuju u naročito važnim slučajevima ili radi prizivanja blagodati na određena mesta (recimo na njive, polja i tako dalje).
Losev, Aleksej Fjodorovič (1893-1988) – ruski filozof, naučnik. Završio je Istorijsko-filološki fakultet Moskovskog univerziteta, a 1919. izabran za profesora Nižegorodskog univerziteta. Početkom 20-ih godina Losev je postao redovni član Akademije umetnosti, predavao je na Moskovskom konzervatorijumu, učestvovao u radu Psihološkog društva pri Moskovskom univerzitetu, Religiozno-filozofskog društva u spomen na Vladimira Solovjova. Već u prvoj Losevljevoj publikaciji Eros kod Platona (1916) uočljiva je njegova duboka i trajna veza s tradicijom platonizma. Određenog uticaja na njega imala je filozofija svejedinstva Vladimira Solovjova i religiozno-filozofske ideje P. A. Florenskog. Šta je cenio a nije mogao da prihvati u stvaralaštvu V. Solovjova, Losev je mnogo godina kasnije objasnio u knjizi Vladimir Solovjov i njegovo vreme (1990). Krajem 20-ih godina objavljen je ciklus njegovih filozofskih knjiga Antički kosmos i savremena nauka, Filozofija imena, Dijalektika umetničke forme, Muzika kao predmet logike, Dijalektika broja kod Plotina, Kritika platonizma kod Aristotela, 01ledi o antičkom simbolizmu i mitologiji, Dijalektika mita. Godine 1930. Losev je uhapšen, a zatim poslat u logor na izgradnju Belomorsko-baltičkog kanala. Iz logora se vratio 1933, kao težak bolesnik. Novi radovi ugledali su svetlost dana tek 50-ih godina. U stvaralačkom nasleđu poznog Loseva posebno mesto zauzima osmotomna Istorija antičke estetike, temeljita istorijsko-filozofska i kulturološka analiza antičke tradicije. Tek nedavno izdata su njegova dosad nepoznata religiozno-filozofska dela.
Lubjanka – reč „Lubjanka“ popularni je naziv za čuvenu zgradu na Lubjanskom trgu u Moskvi (naziv trga potiče iz XV veka), gde se od sovjetskog perioda nalazi glavno sedište Službe državne bezbednosti, s unutrašnjim zatvorom za političke zatvorenike (ispražnjenim 1960. godine). Od sovjetskog vremena do danas reč Lubjanka koristi se i kao sinonim za KGB. Danas je to jedna od zgrada FSB (Federalne službe bezbednosti). Lubjanski trg je od 1927. do 1991. nosio ime F. Đeržinskog (v. organi bezbednosti); na sredini trga 1958. godine podignut mu je spomenik, koji je posle puča (v. GKČP) 1991. uklonjen. Na mestu uklonjenog spomenika Đeržinskom podignut je jednostavan spomenik žrtvama političkih progona u SSSR – na poliranu podlogu od sivog granita postavljen je veliki kamen donet iz nekadašnjeg, prvog u SSSR-u, logora Solovki (v.).
manastirski tipik – zbornik bogoslovski motivisanih, sistematizovanih pravila najkarakterističnijih obeležja bogosluženja i života u manastiru. Obično je tipik donosio osnivač manastira ili njegov iguman. Najpoznatiji su monaški tipici Sv. Vasilija Velikog, prep. Benedikta Nursijskog, prep. Jovana Kasijana Rimljanina, a u ruskoj sredini prep. Josifa Volockog, Kornilija Komeljskog, prep. Nila Sorskog. Kod Srba, najstariji i najpoznatiji su Hilandarski i Studenički tipik Sv. Simeona i Sv. Save, a početna poglavlja ovog drugog, izdvojena, predstavljaju najstarije književno delo u srpskoj kulturi – Savino Žitije Sv. Simeona.
mandija – dugačka i široka haljina purpurne boje, koju episkop oblači u svečanim prilikama; označava blagodat i vlast učiteljske službe, moć i punoću episkopskog čina.
metoh – odvojeno manastirsko imanje s hramom ili bez hrama. Metosi su sastavni deo svojih manastira i pod njihovom su upravom. U sporazumu s bratstvom manastira, u okviru metoha mogu postojati i odvojene kelije za monahe strožeg, usamljeničkog života.
mirjani – laici, svetovnjaci. Zajedno sa sveštenstvom, oni predstavljaju telo Crkve.
mitarstva – ispitivanje duša posle smrti, nakon njihovog izlaska iz tela pre Suda Božjeg. Na mitarstvima se ispituju gresi čovečji učinjeni rečju, kao što su: praznoslovlje, podsmeh, grohotan smeh, vređanje, psovanje, laži, klevete i drugo; zatim sve vrste ugađanja stomaku: prejedanje, pijanstvo, pirovanje, slastoljublje i drugo; potom: ubistva, krađa, lenost, srebroljublje i tvrdičluk; lihva, nepravda, zavist, gordost, gnev i jarost, zlopamćenje, vračanje. Postoje i mitarstva bluda, preljubočinstva, jeresi, a na kraju dolazi mitarstvo nemilosrđa, na kome se ispituju nemilosrdnost i surovost. Učenje o mitarstvima zasniva se na apostolskom predanju i delima Svetih Otaca, a odraza nalazi i u himnografiji i bogosluženju Crkve.
moleban – crkveno bogosluženje koje sadrži zahvalne ili prozbene molitve. Molebani se mogu vršiti u hramu pre ili posle liturgije, posle jutarnjeg ili večernjeg bogosluženja, a privatni molebani mogu se vršiti i po želji pojedinaca u domovima. Od molebana najpoznatiji su oni koji se obavljaju u dane hramovnih praznika, zatim povodom većih događaja u životu naroda, povodom raznih masovnih nesreća (zemljotresa, suše, nerodice itd.).
molitvenik – knjiga za privatnu upotrebu, namenjena svetovnjacima, za vršenje njihovog molitvenog pravila. U molitvenicima se donose jutarnje i večernje molitveno pravilo, molitveno pravilo pred Sveto pričešće i posle njega, najznačajniji akatisti (v.) i kanoni (v.).
monaški postrig – obred kojim se svedoči posvećenje monaškim zavetima. Naziv ovog čina izveden je od momenta u kome se vrši postrigavanje (skidanje) kose s glave, čime se izražava udaljavanje od mudrovanja i misli koje vuku svetu i zemlji. Postrig vrha glave vrši se krstoobrazno, a iguman ili episkop tada govori: „Brat naš (ili sestra naša) postrigava vlasi glave svoje u znak odricanja od sveta i svega što je u svetu i u znak odrečenja od svoje volje i svih telesnih želja u ime Oca i Sina i Svetoga Duha.“ Tom prilikom tri puta se za novopostriženog monaha otpoji: „Gospode, pomiluj!“ Tada novopostriženi saznaje i svoje novo, monaško ime (v.).
monaško ime – onaj koji stupa u monaški čin dobija, pri postrigu, novo ime, koje se obično daje tako da počinje istim slovom kojim počinje i ime dato mu na krštenju. Monaška imena po azbučnom redu izložena su na kraju Velikog trebnika, bogoslužbene knjige. Novo ime se onome ko stupa u monaški čin daje u znak savršenog odricanja od sveta i potpunog posvećenja Bogu.
Mordovka – pripadnica mordovskog naroda. Mordovci su ugro-finski narod i predstavljaju autohtono stanovništvo Centralne Rusije. Dele se na više etničkih zajednica i u govoru koriste više dijalekata tzv. mordovske podgrupe, koju čine dva jezika – mokšanski i erzjanski. Kao Mordovci izjašnjava se oko 800.000 građana Ruske Federacije.
Motovilov, Nikolaj Aleksandrevič (1809-1879) – spahija iz Simbirska, duhovno čedo Svetog Serafima Sarovskog, čiji je zapis podrobnog razgovora sa Svetim Serafimom Sarovskim u njegovoj zaostavštini pronašao S. A. Nilus i štampao ga 1903. godine. Razgovor s Motovilovim naročito je važan zbog momenata koji govore o viđenju i prebivanju u netvarnoj svetlosti. Po oceni protojereja Georgija Florovskog, autora čuvenog dela Putevi ruskog bogoslovlja (1937), prepodobni Serafim u ovom pogledu podseća na drevne tajnovidioce, ponajviše na prepodobnog Simeona Novog Bogoslova (949-1022).
mukotrpnik (rus. strastoterpec) – svetitelj koji je mučenički postradao zbog neprotivljenja zlu, a ne zbog ispovedanja vere u Hrista.
namesnik – pomoćnik nastojatelja (v.) u upravi manastira, njegov neposredni zamenik. Posavetovavši se sa sabraćom, nastojatelj predlaže jednoga od njih za tu dužnost i odluku prosleđuje nadležnom arhijereju na potvrdu i blagoslov. Nastojatelj je naredbodavac, a namesnik računopolagač u manastiru i blagajnik (ali se blagajna može poveriti i drugom sabratu). Nastojatelj ne može rukovati blagajnom.
naprsni krst – krst na grudima, koji se nosi oko vrata, na pozlaćenom lancu. Naprsni krst u Ruskoj pravoslavnoj crkvi nosi svaki sveštenik, a u Srpskoj samo sveštenik koji ima najviši sveštenički čin – protojerej-stavrofor.
narodni umetnik (narodnый artist Rossiйskoй Federacii) – najviše zvanje koje se, u skladu sa sistemom državnih odličja, dodeljuje pojedincima za izuzetan doprinos razvoju i očuvanju domaće kulture i umetnosti. Titulu „narodni umetnik Republike“ prvi put je uvela sovjetska vlada 1919. godine.
nastojatelj manastira – zastupnik, neposredna upravna i nadzorna vlast manastira i bratstva, čuvar crkvenih i manastirskih pravila i izvršilac naređenja nadležnih crkvenih vlasti. Nastojatelj manastira može biti privremeni i stalni. I jednog i drugog postavlja i razrešava eparhijski arhijerej. Dužnosti nastojatelja su da izvršava naredbe nadležnog arhijereja, vodi nadzor nad bratstvom, da u svemu živi po monaškim pravilima. U važnijim pitanjima manastirskog života, bilo duhovne ili materijalne prirode, nastojatelj se u duhu ljubavi savetuje sa starijom i iskusnijom sabraćom, postupajući u duhu jevanđeljskih, kanonskih i svetootačkih propisa.
nastojatelj hrama je laik – v. staroobrednici.
Nedelja Pravoslavlja – prva nedelja Velikog posta, kada se služi posebna služba ustanovljena u Grčkoj u IX veku, u znak sećanja na pobedu Pravoslavne crkve nad jeresima, a posebno nad ikonoboračkom jeresi (jeresi koja je osporavala svete ikone).
Nemačko Groblje u Lefortovu – nastalo je 1771. godine za vreme epidemije kuge koju su ruski vojnici doneli iz Turske. Posle masovnih nemira (poznatih kao Kužna buna), carica je zabranila da se pokojnici sahranjuju u Moskvi i naredila da se groblja izmeste iz grada. Tako se na desnoj obali reke Sinička (drugi naziv – Lefortovski potok) pojavilo i ovo groblje. Prozvano je nemačkim zato što je u početku bilo predviđeno da se na njemu sahranjuju inoverci: luterani i katolici. Ubrzo je groblje prestalo da bude inoveračko, pa su ovde, pored ostalih, sahranjene i različite istaknute ličnosti. Istorija Lefortova u bliskoj je vezi s Nemačkom varoši, s kojom se graniči na zapadu. U doba Petra I u Nemačkoj varoši živeli su mnogi saradnici i prijatelji cara-reformatora: general Patrik Gordon, A. A. Vinijus i dr. Na levoj strani reke živeli su vojnici puka pod komandom Švajcarca Franca Leforta, najboljeg prijatelja mladog cara. Mesto je po imenu puka počelo da se zove Lefortovska vojnička varoš, a zatim Lefortovo. Dvorac samoga Leforta nalazio se u Nemačkoj varoši.
Nesterova, Natalija Vasiljevna (rođ. 1950) – profesor, redovni član Međunarodne akademije stvaralaštva, počasni član Akademije kulture, cenjeni inovator u oblasti obrazovanja. Godine 1990. otvorila je Moskovski centar obrazovanja Natalije Nesterove. Između 1992. i 2001. Nesterova je razvila sistem obrazovanja različitih nivoa – predškolskog, srednjeg, srednjeg stručnog, visokog i postdiplomskog – koji je postao najveća privatna obrazovna ustanova. Univerzitet N. Nesterove studentima danas omogućava da steknu obrazovanje iz jedne ili više specijalnosti na čak 18 fakulteta.
Nikolajeva Olesja, Olga Aleksandrovna (rođ. 1955) – pesnikinja, prozna spisateljica, publicistkinja, član Saveza pisaca (od 1988), autor pesničkih zbirki, tri knjige proze i dveju knjiga filozofsko-bogoslovskih eseja. Predaje kreativno pisanje na Književnom institutu „A. M. Gorki“. Suprug joj je sveštenik Vladimir Vigiljanski (v.).
nikonovci – tako staroobrednici (v.) nazivaju pripadnike Ruske pravoslavne crkve, zbog njihovog prihvatanja reformi patrijarha Nikona (nalazio se na čelu Ruske crkve od 1653. do 1666).
NKVD – v. organi bezbednosti.
obkom – u SSSR (v.) oblasni komitet političkih organizacija – KPSS (v.) ili Komsomola (v.). „Obkomovac“ je član oblasnog komiteta partije ili Komsomola, odnosno činovnik u oblasnom komitetu.
odgovarajući na kucanje i predviđenu molitvu – u manastirima je običaj da se prilikom kucanja na vrata nečije kelije izgovori molitvena formula „Molitvama Svetih Otaca naših, Gospode, Isuse Hriste, Sine Božji, pomiluj nas“, na šta monah iz kelije odgovara „Amin!“ kao znak da mu se može obratiti.
Okudžava, Bulat Šalvovič (1924-1997) – pesnik, kompozitor, prozni pisac, klasik ruske književnosti XX veka. Detinjstvo je proveo u Moskvi, na Arbatu. U vreme Staljinovih represalija otac mu je uhapšen i streljan, a majka poslata u logor pa potom u progonstvo. Kao učenik devetog razreda Okudžava je kao dobrovoljac otišao na front, gde je bio poslužilac na minobacaču, mitraljezac, a posle ranjavanja – radista. Godine 1945. radio je kao metalostrugar u Tbilisiju, deseti razred završio u večernjoj školi. Između 1946. i 1950. studirao je na Filološkom fakultetu Univerziteta u Tbilisiju, a po završetku studija radio kao nastavnik ruskog jezika i književnosti u seoskoj školi u okolini Kaluge, a zatim i u samoj Kalugi, gde je sarađivao u lokalnim novinama. U Kalugi je izišla prva Okudžavina knjiga. Godine 1956. preselio se u Moskvu, radio kao urednik u izdavačkom preduzeću „Molodaja gvardija“, vodio rubriku poezije u Literaturnoj Gazeti. Kada je stupio u Savez pisaca, 1962, potpuno se posvetio stvaralačkom radu. Svoju prvu pesmu – „Izbezumljen i tvrdoglav…“ – Okudžava je napisao još kao student, 1946, a u drugoj polovini 50-ih godina nastale su pesme („Ponoćni trolejbus“, „Vanjka Morozov“, „Kralj“, „Doviđenja, momci“, „Pesma o Crnom mačku“ i dr.) koje su odmah stekle veliku popularnost. Te pesme autor je izvodio najpre u društvu prijatelja, zatim javno, a magnetofonski snimci kružili su po celoj zemlji. Okudžava )e jedan od tvoraca i priznati patrijarh žanra koji je kasnije dobio naziv „autorska pesma“. Sam pak nikad nije prihvatio principijelnu razliku između svojih meličkih i nemeličkih pesama, posedovao je izraženu literarnu (pa čak i „literaturocentričnu“) samosvest, te se u svome stvaralaštvu, kako pesničkom tako i proznom, orijentisao ka duhovno) tradiciji XIX v. Prvo Okudžavino prozno delo bila je pripovest Zdravo, đače!, objavljena 1961. Kao i mnoge Okudžavine pesme, i ona je u štampi osuđena zbog „pacifizma“, odsustva „herojskog“ patosa. Nezavisan građanski stav i solidarnost s kolegama progonjenim od vlasti doneli su Okudžavi reputaciju „nepouzdanog“ pisca. Iako po karakteru nije bio aktivni politički borac, Okudžava je u mnogim svo)im pesmama ubedljivo izrazio osećanja i misli radikalno raspoložene inteligencije. Nastavljajući tradiciju J. N. Tinjanova, u svojoj istorijskoj prozi (od kraja 60-ih godina) stvaralački je osmislio konflikt slobodnog mislioca s vlašću. Za vreme „perestrojke“ Okudžavinu popularnost pratila su i zvanična priznanja, on je aktivno učestvovao u društvenom životu, radio u Komisiji za pomilovanja pri predsedniku RF. Dodeljena mu je Državna nagrada SSSR (1991), nagrada Buker (1994) za autobiografski roman Ukinuto pozorište.
Olovjanišnikovi – poznata porodica privrednika i industrijalaca u Carskoj Rusiji. Potiče iz XVII v. i kroz više generacija darovitih majstora i poslovnih ljudi, tokom XVIII v., razvila je tehnologiju livenja crkvenih zvona. U drugoj četvrtini XIX v. u fabrici Olovjanišnikova izlivena su zvona za Sanktpeterburšku Trojicku crkvu (1834, 1.000 pudova), za dvorske crkve u Peterhofu i Carskom Selu, za zvonike Petrovskog (1835) i Avramovskog (1845) manastira u Rostovu, za crkve mnogobrojnih sela u Jaroslavskoj guberniji. Majstor S. D. Čarišnikov u ovoj je livnici 1856. izlio poznato zvono „Golodar“ za zvonik rostovske Uspenske crkve. U XIX v. zvonolivački posao proširen je na industriju boja i lakova i tekstilnu industriju, a na početku XX v. više porodičnih preduzeća preraslo je u gigantski holding – trgovačko-industrijsko društvo „Sinovi P. I. Olovjanišnikova“. Deo ovog privrednog društva bila je i poznata fabrika crkvenih utvari u Moskvi (osnovana 1767; početkom XX veka druga po veličini, među 23 moskovske fabrike sličnog profila – odmah posle fabrike društva za proizvodnju srebrnih, zlatnih i juvelirskih proizvoda „I. P. Hlebnikov i Ko.), koja je sašila odeždu za patrijarha Tihona po njegovom ustoličenju 1918. Predstavnici više naraštaja porodice Olovjanišnikova imali su snažan osećaj za društvenu solidarnost i hrišćanski karitativni rad.
Optinski manastir – manastir Vavedenja Presvete Bogorodice, osnovan u HIII-HIV veku. Ova svetinja, u kojoj je skitski način života bio organizovan 1821. godine, kada i počinje njegova velika obnova, nalazi se na 5 kilometara od starog grada Kozeljska, na obali reke Žizdre. Manastir je u XIX i početkom XX veka bio poznat po svojoj tradiciji staraštva (v.). Začetnik optinske tradicije staraštva bio je starac Leonid (u velikoj shimi Lav, 1768-1841), nakon koga su se svojim duhovnim rukovođenjem proslavili prepodobni Makarije (Ivanov), jeroshimonah Amvrosije Kurganov, shiarhimandrit Varsonufije (Plihanski) i drugi. Osim mnoštva vernika iz svih staleža ruskog društva, ovamo su priticali i najistaknutiji predstavnici ruske kulture: Nikolaj Vasiljevič Gogolj, koji je i sam imao želju da primi monaški postrig, Fjodor Mihajlovič Dostojevski, filozof Konstantin Nikolajevič Leontjev – kasnije i sam postriženik ove obitelji, kontroverzni Lav Nikolajevič Tolstoj.
organi bezbednosti – u Sovjetskom Savezu je, od osnivanja do sloma, služba unutrašnje bezbednosti prošla kroz nekoliko etapa. U decembru 1917. Savet narodnih komesara (Sovnarkom, SNK) je, prema zamisli Đeržinskog, stvorio Sverusku specijalnu komisije za borbu s kontrarevolucijom, špekulacijom i sabotažom (VČK, ,,čeku“), koja je imala velika ovlašćenja. Od 1918. SNK „čeki“ daje zapravo neograničena ovlašćenja: ona po sopstvenome nahođenju pokreće istragu, hapsi, odmerava i izvršava sankcije. U martu 1920. ovlašćenja VČK ograničena su uvođenjem predistražnih radnji. Godine 1922. VČK je ukinuta, deo njenih funkcija prenet je na sudske organe, a deo na Državnu političku upravu (GPU), koja je delovala u sastavu Narodnog komesarijata (ministarstva) unutrašnjih poslova (NKVD). Već 1923. osnovana je Objedinjena državna politička uprava (OGPU) pri Sovnarkomu SSSR, kojoj je data neposredna uprava nad pograničnim jedinicama. Godine 1934. ukinuta je OGPU i stvorena Glavna uprava državne bezbednosti (GUGB) u sistemu NKVD-a. Tridesetih godina organima državne bezbednosti predata je uprava nad zatvorskim ustanovama i stvoren sistem tzv. radno-popravnih logora (GULAG – Glavnoe upravlenie ispravitelьno-trudovыh lagereй, trudovыh poseleniй i mest zaklgočeniй). Početkom 1941. iz NKVD-a izdvojene su bezbednosne strukture i formirano novo ministarstvo – Narodni komesarijat za državnu bezbednost SSSR (NKGB). Posle početka Drugog svetskog rata ministarstva su opet spojena, pa 1943. ponovo razdvojena. Godine 1946. dva narodna komesarijata preimenovana su u ministarstva – MVD i MGB. Marta 1954. stvoren je, na saveznom i republičkom nivou, Komitet državne bezbednosti (KGB), koji je potrajao koliko i SSSR – do 1991. Sve vreme državna bezbednost bavila se prvenstveno obaveštajnim i kontraobaveštajnim radom, borbom s ekonomskom sabotažom i dr., a isti organi ostvarivali su politiku masovnih represija, organizovali političke procese protiv „narodnih neprijatelja“, vodili istrage i fabrikovali „slučajeve“. Aparat je bio veoma glomazan i razuđen, a zahvaljujući stalno podsticanoj dobrovoljnoj saradnji građana – praktično sveprisutan.
ostzejski – koji se odnosi na baltičke zemlje, od nem. Ostsee (= Baltičko more). „Ostzejske“ su bile baltičke gubernije Ruske imperije: Estlandska, Liflandska i Kurlandska, koje odgovaraju današnjoj Estoniji i Letoniji.
panakamilavka – kamilavka (v.) s dužom pokrivkom otpozadi.
paraman – četvorougaono platno s predstavom krsta, trske i koplja, s vrpcama prišivenim na uglovima, koje monah nosi na ramenima kako bi se sećao da su svi na svoja pleća uzeli jaram i breme Hristovo i radi obuzdanja i vezivanja sviju pohota i telesnih želja. Paraman se monahu oblači za vreme postriga, s napomenom da se daje „za zaruku anđelskog obraza“.
paterik (otačnik) – zbornik u koji ulaze kraće poučne novele iz života pustinjaka. Paterici su mogli da budu i kraća žitija podvižnika iz određenog kraja (Sirijski, Palestinski, Egipatski paterik itd.). Osnovne teme koje se obrađuju u patericima jesu vera i ljubav, molitva i post, smirenje, borba sa strastima, mukotrpni put duhovnog uzdizanja. Najpoznatiji paterici su: Sinajski („Lug duhovni“), Azbučni, Egipatski paterik („Lavsaik“ episkopa Paladija), Jerusalimski paterik itd. Od originalnih ruskih paterika najznačajniji su Kijevo-Pečorski, Solovecki, Paterik Trojice-Sergijeve lavre.
patrijarh Pimen – svetovno ime Sergej Mihajlovič Izvekov (1919-1990); patrijarh moskovski i sve Rusije od 1971. do upokojenja.
penju se na stubove – v. stolpništvo.
Peresvet i Osljabja – junaci Kulikovske bitke (1380). Aleksandar Peresvet (?-1380), bronski bojar, monah Trojice-Sergijevog manastira, i njegov brat, ljubecki bojar Andrej (Adrijan, Rodion – tačno ime nije mu poznato), po nadimku Osljabja, pre zamonašenja bili su „znani ratnici u bitkama, koji su odbili mnoge napade“. Prema legendi, na molbu velikog kneza Dimitrija Ivanoviča, prepodobni Sergije Radonješki predao je braću-monahe predvodniku ruske vojske pred odlučujuću bitku s Tatarima, predskazavši pritom pobedu ruskog oružja. Za početak Kulikovske bitke (8. septembar 1380) obično se smatra Peresvetov megdan s tatarskim junakom Temirmurzom (Čelubejom). U Skazaniju o Mamajevom razbojištu i Nikonovskom letopisu (XVI v.) dat je opis toga megdana. Protivnici su bili na konjima. Na Peresvetovoj glavi bila je kaciga odozgo prekrivena monaškom kukuljicom, koja mu je pokrivala glavu, ramena, grudi i leđa i koja je sva bila prekrivena krstovima (tu odeždu Peresvet je dobio od Sergija Radonješkog). Suparnici su se, prema rečima Skazanija, „snažno udarili kopljima, samo što se zemlja ne provali pod njima, srušiše se obojica s konja na zemlju i ispustiše duše“. Peresvetov brat Andrej Osljabja takođe se junački borio na Kulikovom polju, bio je ranjen, ali je preživeo.
Pljuškin – lik iz poeme N. V. Gogolja (1809-1852) Mrtve duše (1842), oličenje tvrdičluka.
podela koja je čekala Rusku crkvu – v. raskol obnovljenski, raskol ukrajinski.
pokret obnovljenstva – kao svojevrsni „crkveni boljševizam“, obnovljenstvo je nastalo neposredno posle Oktobarske revolucije i osuđeno već na Pomesnom saboru 1917-1918. godine. Ovaj pokret formiran je delovanjem nižih klirika, ali i pojedinih arhijereja koji su, uživajući podršku nove, sovjetske vlasti (v. raskol obnovljenski), težili stvaranju alternativnih organa crkvene uprave (tako je, na primer, u Penzi formirana tzv. Narodna crkva, na čijem se čelu našao arhiepiskop Vladimir Putjata, kasnije raščinjen, a formiran je i niz drugih lokalnih paracrkvenih organizacija, koje će se s vremenom objediniti). Godine 1922, posle hapšenja patrijarha Tihona, ova frakcija (tzv. Živa crkva) biva legalizovana. U razdoblju dok patrijarh nije bio oslobođen, pripadnici pomenute paracrkvene organizacije zanimali su se isključivo pitanjima vezanim za borbu za vlast i problematikom ženjenog episkopata, dopuštanja drugog braka sveštenicima i sl. Oslobođenje patrijarha i masovno istupanje naroda iz redova Žive crkve, koje je odmah zatim usledilo, primorali su lidere ove frakcije da opravdanje za vlastito postojanje traže izvan sfere politike, insistirajući u svojoj delatnosti na, navodno, reformi bogosluženja. U skladu s projektima liturgijske obnove, iznošenim tokom priprema i za vreme održavanja Pomesnog sabora Ruske Crkve 1917-1918. godine, pokret je dobio naziv obnovljenci.
Polenov, Vasilije Dmitrijevič (1844-1927) – ruski slikar. Njegov se slikarski dar najprirodnije ispoljavao u lirskim „pejzažima raspoloženja“ u duhu A. K. Savrasova. Takvi su Moskovsko dvorište (1878), Bakin vrt (1878), Zarasli ribnjak (1879; sve slike čuvaju se u Tretjakovskoj galeriji). Učestvovao je, kao dobrovoljac, u srpsko-crnogorsko-turskom ratu 1877-1878, stvorio mnoštvo batalističkih i etnografskih skica i studija. Bio je član Društva peredvižnika. Polenov je umro u svojoj vili-muzeju Borok u blizini Taruse, na reci Oki. Porodica Polenova uz velike je napore uspela da sačuva vilu u prvobitnom obliku tako što ju je pretvorila u muzej i kulturni centar (od 1931. – Polenovo).
pomenik – sveska ili ukoričena knjiga koja postoji u svakoj crkvi ili manastiru i služi da se na proskomidiji (pripremnom delu liturgije) molitveno pominju živi ili umrli ktitori, zadužbinari, priložnici i svi oni čija su imena uneta u ove spiskove. Pomenike mogu svešteniku davati svi članovi Crkve, radi pominjanja na proskomidiji, na pomenima za upokojene i tako dalje.
Pomesni sabor – najviše zakonodavno telo Ruske pravoslavne crkve, koje odlučuje o najvažnijim pitanjima ove pomesne Crkve; obavlja, između ostalog, kanonizaciju novih svetitelja, bira patrijarha i obavlja druge poslove od posebnog značaja. Sabor sačinjavaju, pored svih arhijereja, još i predstavnici klira (sveštena lica mirskog i monaškog reda) i verujućeg naroda.
Pomesni sabor 1917-1918. godine – Ovaj sabor, za koji su pripreme počele još 1907. godine, otvoren je u Moskvi na praznik Uspenja Presvete Bogorodice, 15(28). avgusta 1917. godine. U radu Sabora učestvovala su 564 člana. Počasni predsedavajući Sabora bio je mitropolit kijevski Vladimir (Bogojavljenski), a predsedavajući – mitropolit moskovski Tihon (Belavin). Najvažnija odluka Sabora jeste odluka o vaspostavljanju institucije patrijarha u Ruskoj pravoslavnoj crkvi.
poslušanje – zaduženje koje ima svaki monah u manastiru. U manastiru se svako prihvata rada prema svojim moćima i sposobnostima. Postoje stalna i privremena poslušanja. Najčešća stalna poslušanja jesu: poslušanje kelara (manastirskog ekonoma), kuvara, obućara, krojača, vratara, bolničara, kandilara, baštovana, vinogradara, gostoprimca, pekara, pokućara, kanonarha, taksijarha (nadzornika poretka) i tako dalje. Privremena poslušanja odnose se na boravljenje u hramu i vršenje bogoslužbenog poretka, na obavljanje najrazličitijih poslova na manastirskoj ekonomiji, ophođenje s posetiocima obitelji i manastirskim argatima (najamnim radnicima) i tako dalje. Oglušenje o obavljanje poslušanja povlači za sobom određene kazne – epitimije.
prezviter – sveštenik.
Prekovolški skitovi – severnoruske prekovolške zajednice monaha koje su se odlikovale najstrožim čuvanjem čistote zaveta Svetog Sergija Radonješkog – smirene krotosti, nesticanja, ljubavi, osamljivanja, predavanja bogomisliju i molitvi. Formirali su se u XV veku, a u polemici sa sledbenicima prepodobnog Josifa Volockog (v.) izgradili su poseban stil duhovnog života s odgovarajućim društvenim implikacijama. Tako, prekovolški starci u svemu polaze od ljubavi, a josifljani od straha Božjeg; prvi su skloni svepraštanju, drugi – strogosti prema grešnicima; prve odlikuje sloboda u ustrojstvu monaškog življenja, druge – stroga disciplina. Prekovolški starci osnovnu pažnju posvećuju sozercanju i umnoj molitvi, a josifljani spoljašnjoj lepoti, veličanstvenosti i svečanosti obreda. Napokon, prekovolški starci napajaju se tradicijama Istoka, dok su josifljani vezani za nacionalnu tradiciju i u svom delanju projavljuju „verski nacionalizam“. Prekovolški starci bili su potpuno nezavisni od svetovne vlasti, dok su josifljani aktivno sarađivali s njome, stavili se u službu jačanja samodržavlja. Najznačajniji predstavnik i duhovni vođa prekovolških skićana bio je prepodobni Nil Sorski (upokojio se 1508. godine), autor Predanja o skitskom životu.
prepodobni Isak Sirin – veliki sirijski podvižnik iz VIII veka, autor brojnih podvižničkih spisa prevođenih na latinski, grčki, arapski, crkvenoslovenski i druge jezike; ti spisi su izvršili značajan uticaj na formiranje monaške duhovnosti, asketike i dogmatike.
prepodobni Josif Volocki – predvodnik južnoruske struje u razvoju monaškog ideala od HV veka pa nadalje. Živeo 1439-1515, kanonizovan već krajem XVI veka. Autor je više poslanica i značajnog monaškog tipika (Duhovnaja Gramota); istakao se angažmanom na nacionalno-državnom planu, dosta je lično doprineo porastu samosvesti moskovskog kneza. U crkvenim poslovima imao je odlučujuću reč i upravo zbog njegovog autoriteta na Saboru 1503. godine pobedila je ideja „stjažateljstva“, odnosno neprikosnovenosti manastirskih poseda, iako je samodržac Ivan Treći intimno više cenio prepodobnog Nila Sorskog i njegovu koncepciju „nestjažateljstva“ (nesticanja). Josifove poglede definitivno će učvrstiti mitropolit Danilo, i sam učenik prepodobnog Josifa i jedan od igumana Volockog manastira. Ovaj manastir postaće rasadnik episkopa, čime Josifova struja u Ruskoj crkvi postaje dominantna.
prepodobni Serafim Sarovski – rođen je 19. jula 1753. godine u gradu Kursku, rodnom mestu utemeljitelja ruskog monaštva prepodobnog Teodosija Pečerskog, od oca Isidora Mošnjina, koji se bavio preduzimačkim poslovima. Na krštenju je dobio ime Prohor. Još od mladosti osetio je snažan poriv ka monaškom životu. U Sarovsku obitelj pristigao je 1778. godine i tu ostao do smrti. Najpre je bio iskušenik (v.), zatim jerođakon (v.), od 1793. jeromonah (v.), a 16 godina posle dolaska u Sarovsku obitelj starac Serafim krenuo je u pustinju – na jedno visoko brdo u gustoj borovoj šumi na obali reke Sarovke, pet-šest kilometara od manastira. Ovde je ispunjavao molitveno pravilo, a posle izvesnog vremena sastavio je i svoje pravilo, poznato pod imenom Kelijno pravilo oca Serafima. U jednom momentu preduzeo je neverovatan podvig – da hiljadu dana i hiljadu noći provede u neprestanom molitvenom podvigu, i u tome je i istrajao. Po izlasku iz zatvorništva poduhvatio se duhovnog rukovođenja monaha i mirjana. Dešavalo se da u nedeljne i praznične dane Starac primi i po pet hiljada ljudi. Prepodobni Serafim bio je načitan u delima Svetih Otaca. Učio je da istinski cilj života hrišćanina predstavlja sticanje Svetoga Duha Božjeg. Po njegovoj blaženoj končini objavljene su njegove duhovne pouke mirjanima i monasima u 43 poglavlja, među kojima preovladavaju ona o sticanju vrlina. Za rekonstruisanje njegovog bogoslovlja naročito je bitan razgovor s Motovilovom (v.).
prepodobni Simeon Novi Bogoslov – istaknuti duhovni pisac rodom iz Galate, obrazovan u Konstantinopolju, autor Slova o veri, Slova o tri načina molitve, Delatnih bogoslovskih poglavlja i drugih spisa. Upokojio se 1032.
„pres-komora“ (press-hata) – zatvorska prostorija u kojoj odabrani zatvorenici, po nalogu zatvorske uprave, muče novajliju do iznemoglosti, a ponekad i do smrti, iznuđujući od njega priznanje ili informacije.
pričešće – centralna i najvažnija Sveta tajna u životu Crkve i svakog njenog člana kao pojedinca. U njoj hrišćanin pod vidom hleba i vina prima istinsko Telo i Krv Samoga Gospoda Hrista, tajanstveno se sjedinjuje s Njim i postaje učesnik večnog života.
prozorljivost – dar Svetoga Duha, harizma koja svojim nosiocima omogućava viđenje budućnosti, prodiranje u srca ljudi, njihovo tešenje i utvrđivanje u veri na osnovu tih blagodatnih prozrenja, odnosno razobličavanje nečasnih ljudi. Dar prozorljivosti daje se samo podvižnicima uzvišenog duhovnog i moralnog života.
Prolog – poučni zbornik čiji prototip predstavljaju grčki zbornici kratkih žitija, raspoređenih prema danima praznika određenih Svetih i tokom čitave godine, iz meseca u mesec. Štiva iz Prologa po sadržaju obuhvataju kratka žitija Svetih, pouke i razna dušekorisna kazivanja, uključujući i stihove.
prosfora – hleb koji se koristi za savršavanje Evharistije (v.). Na gornjem delu prosfore otiskuje se pečat koji izobražava četvorokraki krst sa slovima IS HS NI KA (Isus Hristos pobeđuje). Prosfora se pravi isključivo od pšeničnog brašna, sa čistom vodom, bez ulja ili jaja, od kvasnog a ne beskvasnog testa.
Psaltir – knjiga Starog zaveta koja se, u prevodu sedamdesetorice tumača (Septuaginta), u hrišćanskom bogosluženju koristi od samog početka. Sastoji se od 150 psalama i jednog dodatka s devet biblijskih pesama. Psalmi su podeljeni na 60 antifona, koji su približno iste dužine. Tri antifona sačinjavaju jednu katizmu, što znači da se Psaltir deli na ukupno 20 katizmi, u koje spadaju i psalmi koji se upotrebljavaju svakodnevno, prilikom bogosluženja dnevnog kruga. Dvadeset katizmi (v.) pročita se jednom nedeljno, odnosno po tri svakog dana, dve na jutrenju i jedna na večernju. Tokom Velike Četrdesetnice ceo Psaltir pročita se dva puta nedeljno. Psalmi se, sem kontinuiranog pojanja, poju i po izboru na raznim bogosluženjima, analogno temi bogosluženja i psalama, ili kao prokimeni, alilujariji, pričasteni itd.
Pskovsko-Pečorski manastir – manastir koji se nalazi u gradu Pečori u Pskovskom okrugu, na severozapadu Rusije. Ne zna se tačno kada je sagrađen, ali je sigurno da se 1470. godine ovde podvizavao sveštenik Jovan, koji je primio monaški postrig s imenom Jona. Godine 1473. prepodobni Jona sagradio je Pešterni hram u čast Uspenja Presvete Bogorodice. Od 1558. do 1565. obitelj je bila ograđena visokim kamenim zidom. Pored Uspenjskog, u manastiru postoji još šest hramova: Blagoveštenski (1541), Pokrovski (1559), Svetog Nikolaja Čudotvorca (1565), Hram pravednog Lazara (1792), Hram Svetog arhistratiga Mihaila (1812) i Hram Sretenja Gospodnjeg (1870). Među najpoštovanijim relikvijama koje se čuvaju u ovom manastiru treba spomenuti ikonu Uspenja Presvete Bogorodice, čudotvornu Vladimirsku ikonu Majke Božje, drevnu ikonu prepodobnog Kornilija Pskovsko-Pečorskog i njegove svete mošti, mošti pskovskopečorskih ugodnika – prepodobnog Marka Otšelnika, prepodobnog Jone i monahinje Vase. Manastir nije prekidao svoju delatnost ni u vreme ateističkog sovjetskog režima.
putir – čaša u kojoj se na liturgiji uznosi i osvećuje vino pomešano s vodom, koje se pretvara u svetu Krv Hristovu. Izrađuje se od zlata ili srebra. Ukazuje na čašu u kojoj je Gospod Isus Hristos učenicima dao Svoju božansku krv na Tajnoj večeri, kao i na čašu stradanja Spasiteljevih na krstu.
rajkom – u SSSR (v.) rejonski komitet političkih organizacija – KPSS (v.) ili Komsomola (v.). „Rajkomovac“ je član oblasnog komiteta partije ili Komsomola, odnosno činovnik u rejonskom komitetu.
raskol obnovljenski – u revolucionarnoj eposi je unutar same Crkve, među sveštenstvom i vernicima, došlo do svojevrsnog raslojavanja i do zahteva za „revoluciju u Crkvi“, radikalno i svestrano „obnavljanje“ i „osavremenjivanje“ crkvenog života. Na vodeću ulogu u Crkvi pretendovala je grupa koja se formirala u Petrogradu 7. marta 1917, pod nazivom Sveruski savez demokratskog pravoslavnog sveštenstva i laika. Ovu grupu podržavala je Privremena vlada. Filijale ovoga Saveza, na čijem čelu se nalazio sveštenik A. I. Vedenski, otvorene su u Moskvi, Kijevu, Harkovu, Odesi, Novgorodu i drugim gradovima. Iako su bile relativno malobrojne, ove grupe nametale su vernicima svoja gledišta, a koristila su i sve privilegije koje su proisticale iz saradnje s državnim vlastima (v. pokret obnovljenstva). Dana 15. maja 1922. godine delegacija ovog pokreta izdejstvovala je zvanični prijem kod A. I. Kalinjina, predsednika Sovjetske vlade, da bi zatim zvaničnim pismom obnovljenci izvestili predsednika Vlade o stvaranju Najviše crkvene uprave, koja je „od 15. maja prihvatila vođenje crkvenih dela u Rusiji“. Na taj način izvršen je crkveni prevrat. Dana 29. maja obnovljenci su sazvali u Moskvi osnivačku skupštinu frakcije pod nazivom Živa crkva, čije su se osnovne postavke odnosile na reforme crkvenog ustrojstva, pa čak i na doktrine Crkve. Međutim, suština ovog pokreta pre se može okarakterisati kao prezviterijanski raskol protestantskog racionalističkog usmerenja, kao što su neki crkveni istoričari i pokazali.
raskol ukrajinski – još od 1917. godine ukrajinski separatisti pristupali su kampanji za odvajanje pravoslavne pastve Ukrajine od punoće Ruske pravoslavne crkve. I pored nastojanja patrijarha Tihona da očuva kanonsko jedinstvo Ruske pravoslavne crkve, nacionalisti su, uz pomoć sovjetske vlasti, uspeli da načine prve korake na odvajanju od Ruske pravoslavne crkve. Dana 1(14). oktobra 1921. godine Sveukrajinska pravoslavna crkvena rada sazvala je Sveukrajinski sabor predstavnika klira i laika, pod predsedavanjem V. Čehovskog, na kome je samovoljno i suprotno kanonima proglašena autokefalija Ukrajinske pravoslavne crkve. Pošto u ovom sabranju nije učestvovao niko od episkopa, autokefalisti su morali da oforme svoju crkvenu jerarhiju. Već 10(23). oktobra 1921. organizovana je lažna hirotonija protojereja Vasilija Lipkovskog, koji je imao zabranu sveštenosluženja i koji je nekanonski i nelegitimno dobio čin mitropolita kijevskog i sve Ukrajine. Sutradan je sam Vasilije nekanonski hirotonisao kijevskog klirika Nestora Šaranovskog, a zatim su bili rukopoloženi i. Teodorovič, A. Jereščenko, S. Orlik i drugi. Tako se za samo nedelju dana pojavila čitava jerarhija lažnih episkopa koji su, po imenu osnivača raskola, nazvani „lipkovcima“, dok ih je narod nazivao „samosvjati“. U takvoj atmosferi pojavili su se i novi pretendenti za poglavare samozvane autokefalne Ukrajinske pravoslavne crkve. Tako je već 1922. godine u Ukrajini proglašena druga samovoljna autokefalija, na čelu s nekadašnjim arhiepiskopom podoljskim i braclavskim Pimenom Pegovim, da bi u jesen 1924. Teofil Buldovski, nekadašnji episkop lubenski, u raskolu samozvani mitropolit harkovski, proglasio treću autokefalnu Ukrajinsku crkvu. Danas na teritoriji Ukrajine deluju i kanonska i samoproglašena Ukrajinska pravoslavna crkva.
rasoforna monahinja – monahinja koja je primila prvi stepen monaštva. Obučena je u podrasnik, pojas i rasu, a na glavi nosi kamilavku (v.) ili apostolnik (v.). Rasoforna monahinja koja se istakla marljivošću u monaškom životu može posle 40 godina života primiti malu shimu, a posle 50 godina veliku shimu (v.).
regent – dirigent crkvenog hora, lice s bogoslovskim i muzičkim obrazovanjem.
rizničar – monah koji se stara o manastirskoj riznici: čuva ključeve od nje, određuje u koje će se odežde oblačiti sveštenoslužitelji i dr.
ripide – bogoslužbeni predmet u vidu kruga na podužem drvetu, kojima se maše nad Svetim darovima. Ripide predstavljaju nevidljivo obletanje anđelskih činova, heruvima i serafima, oko Svetih darova.
Rogoškin, Aleksandar Vladimirovič (rođ. 1949) – filmski reditelj. Godine 1972. završio je Istorijski fakultet Lenjingradskog državnog univerziteta. Studirao je i na Umetničko-grafičkom fakultetu Lenjingradske pedagoške visoke škole „Hercen“. Radio je kao slikar na Lenjingradskoj televiziji, scenograf u filmskom studiju „Lenfilm“. Godine 1981. završio je režiju na VGIK-u (v.) u klasi S. Gerasimova. Narodni umetnik RF (2004).
Rodzjanko, Vdadimir Aleksandrovič (1915, imanje Otrada, Poltavska gubernija – 1999, Vašington), sveštenik, kasnije: episkop Vasilije. Potiče iz plemićke porodice, unuk poslednjeg predsednika carske Državne dume. Završio je Bogoslovski fakultet u Beogradu (1937), nastavnik veronauke u srpskim školama u Novom Sadu (1939-1941), a tokom rata zamenjivao je obolelog oca Sergija i bio poslednji ruski paroh Ruske crkve u Novom Sadu. Posle rata bio je paroh u bačkim selima Stanišić i Srpski Miletić (krstio je budućeg episkopa bačkog, njeg. preosv. Irineja Bulovića). Za revnosno obavljanje pastirskih dužnosti pri Srpskoj crkvi („nelegalnu religioznu propagandu“), komunističke vlasti su ga 1949. uhapsile i osudile na osam godina zatvora. Na intervenciju anglikanskog arhiepiskopa kentenberijskog, 1951. je pušten iz Sremske Mitrovice i proteran u Francusku, odakle je došao u Englesku, gde je postavljen za paroha hrama Srpskog patrijarhata u Londonu (1951-1979). Istovremeno je bio urednik i propovednik ruskih religioznih emisija na Bi-Bi-Siju (1955-1978), popularnih u celom svetu i SSSR. Kao udovac, zamonašio se i 1979. otišao u SAD, gde je postavljen za episkopa Autokefalne pravoslavne crkve u Americi. (A. Arsenjev, Kraj drugih obala: Ruska parcela Uspenskog groblja u Novom Sadu, 2009)
Ruska zagranična crkva – crkva koja je nastala i oformila se posle burnih događaja: Revolucije 1917. i građanskog rata. Nekoliko miliona pravoslavnih Rusa (pretpostavlja se, između dva i deset) bilo je prinuđeno da napusti svoju zemlju. Našavši se rasejani širom sveta, oni su bili primorani da se i crkveno organizuju, pošto veze s matičnom Crkvom – koja se u uslovima ateističkog i totalitarnog režima našla pod silnim i neskrivenim udarom uništenja i fizičke likvidacije – nije bilo moguće održati. Prvi sabor izbeglih Rusa u cilju crkvenog organizovanja održan je u maju 1919. na Kavkazu. Na čelu ruskog sveštenstva u egzilu odlukom ovog sabora našao se mitropolit kijevski i galicki Antonije Hrapovicki. Istovremeno je arhiepiskop Evlogije Georgijevski postavljen za upravitelja Ruske crkve u zapadnoj Evropi. Prvi veliki crkveni sabor Rusa u egzilu održan je u Sremskim Karlovcima 21(8). novembra 1921. Rad Sabora blagoslovio je sam patrijarh moskovski Tihon Belavin. Sedište Ruske pravoslavne zagranične crkve između dva svetska rata nalazilo se u Karlovcima. Mitropolita Antonija, kao njenog poglavara, nasledio je 1936. mitropolit Anastasije Gribanovski. Po završetku Drugog svetskog rata sedište RPZC je do 1948. bilo u Minhenu, a potom u Njujorku. Po podacima za 1999. godinu, ova organizacija, na čijem čelu se nalaze mitropolit, kao poglavar, tri arhiepiskopa i episkopi, imala je oko 150.000 vernika, 14 eparhija sa 333 parohije. RPZC dugo vremena stajala je u opoziciji prema Moskovskoj patrijaršiji, optužujući je za neprirodnu saradnju s državnom vlašću i za ekumenizam. S društvenim promenama u Rusiji stvoreni su povoljni uslovi za otpočinjanje pregovora o uspostavljanju kanonskog i evharistijskog opštenja između dveju Crkava. Uspostavljanje zajedništva postignuto je na Spasovdan, 17. maja 2007. godine, a Akt o kanonskom jedinstvu potpisali su, u prisustvu predsednika Ruske Federacije Vladimira Putina, patrijarh Aleksije Drugi i mitropolit Lavr.
Ruski muzej (Gosudarstvennый Russkiй muzeй) u Sankt Peterburgu – uz Tretjakovsku galeriju u Moskvi, najveći muzej ruske umetnosti. Osnovan je 1895. a otvoren 1898. Službeni naziv do 1917. glasio je: Ruski muzej imperatora Aleksandra III. Fondovi Ruskog muzeja obuhvataju kolekcije ruskog i sovjetskog slikarstva, on poseduje najbogatiju kolekciju skulpture u Rusiji, jednu od najboljih kolekcija gravira i crteža ruskih i sovjetskih umetnika, izuzetno zanimljivu kolekciju predmeta primenjene i narodne umetnosti. Danas muzej obuhvata kompleks zgrada od kojih je glavna bivši Mihajlovski dvorac i zgrada uz njega, koju je izgradio K. I. Rosi. U ovim zgradama smeštena je stalna izložba ruske umetnosti pre Revolucije.
sarafan – gornji haljetak ruskih seljanki, bez rukava, s poramenicama; seže do ispod kolena, a ima veliki izrez (dekolte) oko vrata. Staroobrednici svojim vernicama propisuju da na službe dolaze u sarafanima i s maramom, a muškarci na službe dolaze u kaftanima (starinskim dužim kaputima, obično od čoje).
Sarovski manastir – manastir koji se nalazi u Tambovskom okrugu, osnovan u XVII veku na mestu tatarskog grada Sarakle. Prva crkva ovde je izgrađena 1706. godine. Poznat je po strogosti asketskog života monaha, a posebno po podvizima otšelnika Marka i prepodobnog Serafima Sarovskog.
Sberbank – ruska komercijalna banka, jedna od najvećih u Rusiji i Istočnoj Evropi. Pun naziv glasi: Otvoreno akcionarsko društvo „Sberbank Rusije“.
Sveta liturgija – centralno bogosluženje Pravoslavne crkve. Sva ostala služenja imaju pripremni karakter za nju. Na njoj se prinosi beskrvna žrtva – hleb i vino, koji se u Svetoj tajni Evharistije pretvaraju u Telo i Krv Hristovu, kojom se sveštenstvo i vernici pričešćuju.
Sveti Jovan Zlatousti – arhiepiskop konstantinopoljski (347-407), znameniti bogoslov, autor niza omilija, tumačenja knjiga iz Svetog pisma i drugih bogoslovskih spisa, uključujući i one iz oblasti asketike. Skratio je čin Liturgije Svetog Vasilija Velikog, i ova njena varijanta naziva se Zlatoustovom liturgijom.
Sveti Tihon Zadonski – episkop voronješki i velecski, čudotvorac, najzaslužnija ličnost ruskog monaškog i duhovnog preporoda XVIII veka. Rođen je 1724. godine u porodici siromašnog seoskog crkvenjaka (svetovno ime bilo mu je Timotej Sokolovski). U uzrastu od 34 godine primio je monaški postrig s imenom Tihon. Već nakon nekoliko meseci rukopoložen je za jeromonaha i postavljen za prefekta (inspektora) Duhovne seminarije (bogoslovije); kasnije postaje arhimandrit, nastojatelj Želtikovog manastira i rektor Duhovne seminarije u gradu Tveru. Godine 1761. arhimandrit Tihon hirotonisan je za episkopa i postavljen za vikara Novgorodske eparhije. Već 3. februara 1763. godine vladika Tihon postaje arhijerej upražnjene Voronješke eparhije, u to doba veoma siromašne i oslabljene uticajem raskola, s jedne, i sujeverja i poroka među narodom, s druge strane. Naredne četiri i po godine proveo je na katedri eparhijskog arhijereja u Voronježu, da bi 1767. godine, na vlastitu molbu, napustio katedru. Posle toga život provodi u asketskom podvigu i unutarnjem delanju (molitvi i bogomisliju), te u pisanju bogoslovske literature. Glavna dela su mu: O istinskom hrišćanstvu (1770-1771), dva zbornika pisama – Pisma prijateljima i Pisma kelijska (1772-1775), sastavljena u obliku odgovora na pitanja koja su mu upućivana, zbornici Duhovno blago sabrano od sveta i O dužnostima hrišćanskim (1784). Zabeležio je i brojne pouke monasima, propovedi i poslanice.
Svetla sedmica – prva nedelja posle Pashe (Vaskrsenja Hristovog).
Severna Tivaida – naziv za manastire koje su učenici prepodobnog Sergija Radonješkog (1314-1392) osnovali na Volgi (u Vologodskoj i Kostromskoj oblasti – u Komeljskoj šumi, na Belom jezeru, na Kubenskom jezeru) i u Severnoj Rusiji.
Simvol vere – tekst koji se izgovara u mnogim bogoslužbenim činovima. Sadašnji Simvol vere preciziran je i pismeno fiksiran na prva dva vaseljenska sabora – Nikejskom (325) i Carigradskom (381), sazvanom protiv Arijeve i Makedonijeve jeresi, kako bi članovi Crkve imali jasno određenje svoje doktrine u odnosu na lažne učitelje. Izgovaranje Simvola vere predstavlja uslov krštenja, a zbog njegove velike važnosti neizostavni je deo Svete liturgije i drugih bogosluženja.
skit – jedan od tri osnovna oblika monaškog života. Tokom istorije monaštva razvili su se otšelništvo – anahoretsko življenje i podvizavanje u samoći (utemeljitelj ovog oblika monaškog života je prepodobni Antonije Veliki), opštežiće (kinovija) – življenje i podvizavanje većeg broja monaha zajedno (utemeljitelj ovog oblika monaškog života je prepodobni Pahomije Veliki, + 347) i skitski život, koji podrazumeva da monah živi s dva-tri brata, pri čemu su hrana, odeća i rad zajednički. Vreme se u skitu provodi u molitvi, bogomisliju, rukodelju, a tipik (v.) je stroži nego u velikim manastirima. Ovaj poslednji oblik podvizavanja, kao sredinu između prva dva, mnogi Sveti Oci nazivaju „carskim putem“. U Rusiji je skitski život utemeljio prepodobni Nil Sorski.
Skobceva, Irina Konstantinovna – supruga S. F. Bondarčuka (v.).
Služebnik – knjiga određena za prezvitera i đakona, po kojoj se služe crkvene službe – večernje, jutrenje i liturgija. Osim osnovnog dela, Služebnik ima i svoje dopune, u kojima su činovi i molitve, koje se neki put savršavaju zajedno sa službama dnevnog kruga (čin blagosiljanja koljiva, molitve pre i posle pričešća i dr.).
sozercanje – kontemplacija, viđenje, umno gledanje, posmatranje, jedna od stepenica poznanja i duhovnog uzrastanja smeštena između praktikovanja vrlina ili bestrašća i neposrednog gledanja Boga ili neposrednog sjedinjenja s Njim. Po Svetom Petru Damaskinu, sozercanje je u svemu pratilja molitve: „Um koji se moli bez sozercanja je poput ptice bez krila, koja nije u stanju da se uznese prema Bogu sa osećanjima uma stavljenim u pokret te da se potpuno odvoji od svega zemaljskog i približi se nebeskom sa svom jačinom duše.“ Po Svetom Maksimu Ispovedniku, sozercanje očišćuje um.
Solovecki manastir – stavropigijalni manastir (manastir pod neposrednom jurisdikcijom patrijarha) koji se nalazi u Arhangelskoj oblasti, na jugozapadnoj obali Soloveckog ostrva. Prvi naseljenici Soloveckog ostrva bili su monasi Kirilo-belojezerskog manastira German i Savatije, koji su ovamo dospeli 1429. i koji su na ovom mestu sagradili omanju crkvu. Izgradnja manastirskog zdanja od kamena otpočela je 1558. godine. Manastir je predstavljao značajni strateški put za odbranu severnog primorja. Takođe je bio poznat kao mesto progona značajnih ličnosti poput znamenitog savetnika Ivana Groznog sveštenika Silvestra, poznatog kelara Trojice-Sergijeve lavre Avramija Palacina i drugih. Ovi progoni prekinuti su tek 90-ih godina XIX veka. U doba staljinističkog terora manastir je ponovo postao poznat kao mesto progonstva. Između ostalih, ovde je bio zatočen i znameniti teolog i filozof otac Pavle Florenski (godine 1882-1937).
Solovki – v. Solovecki manastir.
Sretenjski manastir – muški manastir koji se nalazi u centru Moskve, u Sretenjskoj ulici, osnovan 1395. godine. Saborni hram posvećen Vladimirskoj ikoni Majke Božje sagrađen je 1679. U manastiru se čuvao deo moštiju prepodobne Marije Egipćanke i jedan izuzetno vredan krst izrezbaren u drvetu.
SSSR, Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika, Sovjetski Savez – savezna država, stvorena 1922. na teritorijama Ruske imperije posle Revolucije 1917. i građanskog rata 1918-1921. Ova država postojala je do 1991. SSSR je bio na prvom mestu u svetu po teritoriji (gotovo 1/6 ukupnog naseljenog kopna) i trećem po broju stanovnika. Država je stvorena 30. decembra 1922. kao rezultat ujedinjenja država nastalih tokom revolucije: Ruske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike (RSFSR), Ukrajinske Sovjetske Socijalističke Republike (USSR), Beloruske Sovjetske Socijalističke Republike (BSSR) i Zakavkaske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike (ZSFSR). Tokom 1990-1991. ova se država raspala: savezne republike, jedna za drugom, proglasile su svoj suverenitet, a od septembra 1991 – svoje istupanje iz savezne države; 8. decembra 1991. šefovi država Rusije, Ukrajine i Belorusije objavili su prestanak postojanja SSSR, a 21. decembra 1991, na samitu u Alma Ati, lideri 11 (od nekadašnjih 15) nekadašnjih članica potpisali su protokol o stvaranju Zajednice Nezavisnih Država. Organi SSSR konačno su prekinuli svoje postojanje sa ostavkom predsednika savezne države Mihaila Gorbačova – 25. decembra 1991.
starac – duhovni rukovoditelj, ava, grčki geronda, iskusan monah kome se mirjani i monasi poveravaju radi duhovnog rukovođenja (v. staraštvo), Po rečima Svetog Vasilija Velikog, starac treba da nepogrešivo ide ispred duhovnog čeda načinom života, da ume dobro rukovoditi one koji idu ka Bogu, da bude ukrašen vrlinama, da sopstvenim delima svojim posvedočuje svoju ljubav prema Bogu, da bude dobar poznavalac Svetoga pisma, ne rasejan, ne srebroljubiv, ne rastrgan mnogim brigama, pobožno tih, bogoljubiv, siromaštvoljubiv, ne gnevljiv, ne zlopamtiv, silan u nazidavanju (poučavanju) onih koji se zbližavaju s njim, ne sujetan, ne nadmen, ne laskav – jednom rečju, to je čovek koji ništa ne pretpostavlja Bogu. U ruskoj duhovnosti najpoznatiji starci bili su: prepodobni Antonije i Teodosije Pečerski, prepodobni Sergije Radonješki, prepodobni Nil Sorski, svetitelj Dimitrije Rostovski, Sveti Tihon Zadonski, starac Pajsije Veličkovski, prepodobni Serafim Sarovski, Sveti Ignjatije Brjančaninov, Sveti Teofan Zatvornik, te starci iz Optinskog manastira – prepodobni Amvrosije, Makarije, Leonid (Lav), Varsonufije i drugi. Služba duhovnog rukovođenja poveravana je i ženama – podvižnicama koje su prošle put askeze, koje za sobom imaju asketsku praksu, odnosno delo podvižničkog uzrastanja, sticanja vrlina – pre svega molitvenosti, poslušanja, rasuđivanja i smirenja. Služba duhovnih matera, starica, poznata je još u drevnom podvižništvu. O ovome svedoči Materik, spis Ave Isaije upućen svečasnoj monahinji Isidori, nastao oko 1200. godine, koji predstavlja zbornik mudrih pouka velikih starica – prepodobne Teodore, Sare, Sinklitikije, Melanije, Pelagije, Matrone – upućenih bezmolvnicama i monahinjama u opštežiću. Među ruskim staricama ostale su zabeležene podvižnice Dositeja iz moskovskog Novospaskog manastira, igumanija manastira Uspenja Presvete Bogorodice na staroj Ladogi Evpraksija, igumanija Teofanija, utemeljiteljka Novodevičkog manastira u Petrogradu, igumanija manastira Vozdviženja Časnog krsta u Bjelovu Pavlina, shimonahinja Platonida iz Stavropolja, Starica Darija, utemeljiteljka manastira Svetog Jovana u Sezenjevu i shiigumanija istog manastira Jeftimija, monahinja Magdalina i zatvornica Melanija iz Jeleckog manastira, igumanija Ust-Medvedicka Arsenija, igumanija Tajsija iz manastira Svetog Jovana Preteče u Leušinu i druge.
staraštvo – služenje duhovnog očinstva u Crkvi. Značaj duhovnog rukovođenja radi napredovanja u vrlinskom životu, a naročito u monaškom podvizavanju, potvrđuju svi Sveti Oci podvižnici (osobito prepodobni Jovan Kasijan Rimljanin, Sveti Jovan Lestvičnik, Sveti Vasilije Veliki i drugi). Imajući u vidu važnost duhovnog uzora, savetovanja i rukovođenja za monaško uzrastanje u vrlini, Crkva je ustanovila posebna pravila i dužnosti za one koji upravljaju monaškim bratstvima. Tako, Sveti Vasilije Veliki u svom monaškom tipiku propisuje da je „nastojatelj obavezan bratiji da bdije nad njihovim dušama i da se brine o spasenju svakoga od njih kao onaj koji je dužan da za njih da odgovor. Njegovo staranje o bratiji rasprostire se dotle da on svoju brigu o njima pokazuje sve do smrti, ne samo po Božjem zakonu ljubavi zajedničkom za sve nego i po posebnom zakonu onoga koji je rekao: Gotovi smo bili dati vam ne samo Jevanđelje Božje nego i duše naše. Od monaha i svakome ko se preda duhovnom rukovođenju zahteva se da bude pokoran učitelju kao apostoli Spasitelju“ (Sveti Vasilije Veliki, Pravila ukratko izložena kroz pitanja i odgovore, 98). Takav odnos prema starcu zahtevaju i drugi sastavljači najstarijih monaških ustava. Tako prepodobni ava Isaija Egipatski nalaže: „Ne skrivajte nikakve pomisli koje vas zbunjuju, ni žalosti, ni želje, ni osuđivanje bližnjih, nego ih sve otkrivajte svome avi, s verom prihvatajući ono što od njega čujete.“ Teodor Studit, osnivač Studitskog manastira u Konstantinopolju, kazuje: „Istinski poslušnik koji uvek, ne samo u neko određeno vreme, postupa po zakonu poslušanja, uvek se podvizava na isti način, tako što ne postupa po svojoj volji nego se u svome delanju upravlja po onome što odredi rukovoditelj, što je najuzvišenije od svih revnosno učinjenih dela.“ Preporuke o duhovnom rukovođenju bratije i o savršenom poslušanju duhovnom ocu i igumanu nalazimo i u ruskim monaškim ustavima, poput Ustava Varlama Hutinskog, Kirila Belojezerskog, Efrosima Pskovskog, Josifa Volockog, Kornilija Komeljskog, Nila Sorskog.
staroobredničke brojanice (rus. lestovka) – brojanice od kože sa 109 ili 150 čvorića, koje simbolizuju lestvicu duhovnog ushođenja (v. Lestvica) i ideal neprestane molitve (v. Isusova molitva). Omogućavaju vođenje računa o broju izgovorenih molitava (svaki staroobrednik dužan je da dnevno pređe 7 punih brojanica) i metanija (v. velika metanija).
Staropravoslavna crkva (rus. Drevlepravoslavnaя cerkovь) – nekanonska organizacija ruskih staroobrednika (staroveraca), koja danas u svom sastavu ima oko 60 parohija u Rusiji i zemljama iz regiona i 4 parohije u Rumuniji. Staroobrednici su ruski sveštenici i laici predvođeni protopopom Avakumom Petrovičem Kondratjevim, koji su odbili da prihvate reforme patrijarha Nikona (1652-1665). Kasnije se među njima formiralo više različitih crkvenih organizacija i pravaca (osnovna podela je na popovce i bespopovce). Pouzdanih statističkih podataka o njihovoj brojnosti danas nema; sredinom XIX v. broj staroveraca dostizao je između 8,5 i 9,5 miliona, što je iznosilo 10% ukupnog stanovništva Rusije ili 1/6 njenog pravoslavnog stanovništva, da bi se krajem XIX v. njihov broj, po podacima Sinoda RPC, popeo na 13 miliona. U pogledu socijalnog sastava, staroverce su sačinjavali uglavnom trgovci, sitni industrijalci, zanatlije, kozaci (poseban vojnički stalež) i seljaci. Osnovne tačke razmimoilaženja staroveraca sa zvaničnom Crkvom bile su: forma slaganja prstiju kod krsnog znamenja, tekst Simvola vere (v.) nikeo-carigradskog, pisanje imena Isus, način krštavanja (oblivanjem ili pogružavanjem), izgled krsta, suguba i trokratna aliluja, stilovi u ikonopisanju i crkvenoj muzici itd.
stihar – bogoslužbena odežda episkopa, sveštenika, đakona, obično bele boje; pokriva celo telo od vrata do dole.
stolpništvo – podvig koji se sastojao u stajanju na stubu. Pojavio se nešto pre IV veka na hrišćanskom Istoku. Podvižnici koji su na sebe uzimali ovaj podvig nazivali su se stolpnicima. Među njima najpoznatiji su Simeon Stolpnik, Simeon Divnogorac, Alimpije Stolpnik, a u Rusiji prepodobni Nikita Perejaslavski i prepodobni Sava Višerski.
Stradalna (Velika) nedelja – poslednja nedelja Velikog posta, koja je posvećena spomenu na stradanja Spasiteljeva. Bogosluženja ove sedmice vode poreklo iz rane Crkve i počinju sećanjima na ulazak Spasiteljev u Jerusalim. Svaki dan u okviru Stradalne nedelje naziva se Velikim (Veliki ponedeljak, utorak, sreda, četvrtak, petak i Velika subota).
shiiguman – iguman manastira koji je primio shimu (v. velika shima).
Talankin, Dmitrij Igorevič (rođ. 1960) – filmski reditelj, scenarista, pesnik, kompozitor. Završio je, 1982, s odličnim uspehom režiju na VGIK-u (klasa S. A. Gerasimova i T. F. Makarove). Radio je zajedno sa ocem, poznatim rediteljem Igorom Talankinim (rođ. 1927). U periodu 1996-1999. držao je predavanja na Katedri za teoriju muzike Moskovskog državnog konzervatorijuma „P. I. Čajkovski“. Od 1999. radi na Moskovskoj visokoj školi za radio i televiziju „Ostankino“, vodi klasu na Fakultetu za režiju. Član je Saveza filmskih umetnika.
Teofan Zatvornik – svetovno ime Georgije Vasiljevič Govorov (1815-1894); episkop tambovski i vladimirski, plodan bogoslov i duhovni pisac, autor Puta ka spasenju, Tumačenja poslanica Sv. apostola Pavla, Pisama o duhovnom životu, prevodilac svetootačke literature i drevnih monaških tipika s grčkog jezika na ruski. Od 1866, kada se povukao s episkopske katedre, do kraja života podvizavao se u potpunoj samoći (zatvorništvu) u Višenskoj pustinji.
Tivaida – pustinjska oblast u Egiptu u kojoj su se podvizavale brojne istaknute askete, između ostalih i osnivač opštežiteljnog monaštva prepodobni Pahomije Veliki (G 347).
tipik – bogoslužbena knjiga koja propisuje sistematski poredak i način svršavanja crkvenih službi. Ova knjiga sastoji se od tri dela. Na kraju tipika navodi se Pashalija.
Tihon Moskovski – svetovno ime Vasilije Ivanovič Belavin; patrijarh Moskovski i sve Rusije (1865-1925). Rođen je u Pskovskoj guberniji u porodici sveštenika. Po završetku Petrogradske duhovne akademije primio je monaški čin, bio predavač u duhovnim seminarijama i rektor, a zatim je postavljen na arhijerejsku službu. Na Sveruskom pomesnom saboru 1917-1918. (v.) mitropolit moskovski i kolomenski Tihon žrebanjem je izabran za prvog patrijarha moskovskog i sve Rusije, posle dva veka odsustva institucije patrijarha. U godinama progona i raskola uspeo je da sačuva Rusku crkvu u čistoti pravoslavne vere. Svetitelj je prizivao pastvu da se kloni destruktivne političke delatnosti. Bio je prinuđen da uspostavi kompromisne odnose s novom, bogoboračkom vlašću, koja je težila potpunom iskorenjenju pravoslavlja. Podnosio je klevete, napade, bio isleđivan i zatvaran, zbog čega je i kanonizovan u činu ispovednika.
tolstojevstvo – religiozno-moralno učenje o neprotivljenju zlu, koje predstavlja osnovu pogleda na svet Lava Tolstoja. Formulisano je u delima: Ispovest. U čemu je moja vera, Carstvo nebesko unutra je, u vama, Zakon nasilja i zakon ljubavi. Najpotpuniju realizaciju doživelo je u seoskim zajednicama organizovanim u skladu s Tolstojevim idealom bratstva među ljudima.
Trebnik – bogoslužbena knjiga u kojoj su izložena sveštenodejstva i molitvoslovlja posebnog (privatnog) bogosluženja, odnosno činovi Tajni i raznih crkvenih molitvoslovlja koja se svršavaju po potrebi jednog hrišćanina ili više njih. Ova sveštenodejstva i molitvoslovlja zovu se opštim imenom trebe, zbog čega je i sama knjiga dobila ime Trebnik.
Treći Rim – učenje o Moskvi kao središtu hrišćanskog sveta, nastalo posle pada Carigrada, „drugog Rima“, 1453. Formulisano je u poslanicama starca Filoteja iz Spaso-jeleazarovskog manastira u Moskvi, nastalim između 1514. i 1542. S vremenom se to učenje pretvorilo u ideološku potporu samodržavne vlasti moskovskih careva.
Trojice-Sergijeva lavra – velika svetinja koja se nalazi u Sergijevom Posadu u Moskovskom okrugu. Osnovao ju je 1337. godine prepodobni Sergije Radonješki. Najstariji hram Lavre jeste Sabor Svete Trojice, čija je izgradnja počela još 1422. godine. U ikonostasu ovog hrama nalaze se ikone prepodobnog Andreja Rubljova i Danila Černoga, monaha moskovskog Spaso-Andronikovog manastira. U ovom hramu počivaju i mošti prepodobnog Sergija Radonješkog. Od hramova koji se nalaze u Lavri treba spomenuti Hram prepodobnog Nikona, Hram silaska Svetog Duha na apostole, Hram prepodobnog Miheja, Hram prepodobnog Sergija, Hram Svetog Jovana Preteče, Smoljenski hram, a svojom lepotom pleni i zvonara Lavre (1769). Na čelu monaškog bratstva Lavre nalazi se Njegova Svetost patrijarh moskovski i sve Rusije, koji ima titulu sveštenoarhimandrita Trojice-Sergijeve lavre. U svakodnevnom životu Lavrom rukovodi arhimandrit – namesnik patrijarha. U okrilju Trojice-Sergijeve lavre nalaze se Moskovska duhovna akademija i Bogoslovija, u čijem sastavu deluje hram posvećen Pokrovu Presvete Bogorodice.
tropar – kratka bogoslužbena pesma, strofa od nekoliko redova, koja ulazi u sastav kanona (v.).
Fjodorov, Svjatoslav Nikolajevič (1927-2000) – ruski oftalmolog, dopisni član AN SSSR (od 1987), dopisni član RAN (1991). Godine 1960. načinio je veštačko sočivo i prvi u zemlji obavio operaciju njegove implantacije u ljudsko oko. Zbog Fjodorovljevog konflikta s direktorom bolnice, operacija je proglašena za „antifiziološku“, a on sam otpušten s posla; međutim, pošto su podaci o operaciji objavljeni u listu Izvestija, vraćen je na posao. U periodu 1961-1967. bio je upravnik Katedre za očne bolesti Arhangelske visoke medicinske škole. Godine 1967. prebačen je u Moskvu da rukovodi Katedrom za očne bolesti i Istraživačkom laboratorijom za implantaciju veštačke rožnjače Treće moskovske visoke medicinske škole. Godine 1973. prvi u svetu razradio je tehnologiju operacije za lečenje glaukoma u različitim stadijumima. Od 1974. laboratorija kojom je rukovodio Fjodorov izdvojila se iz visoke škole i dobila naziv Moskovska naučnoistraživačka laboratorija za eksperimentalnu i kliničku hirurgiju oka Ministarstva zdravlja SSSR. U periodu 1979-1986. bio je direktor Instituta za mikrohirurgiju oka, nastalog u okvirima laboratorije. Osnivač je i od 1986. direktor Interdisciplinarnog naučno-tehničkog kompleksa „Mikrohirurgija oka“.
Furceva, Jekaterina Aleksejevna (1910-1974) – sovjetski državni i partijski radnik. Bila je prvi sekretar Moskovskog gradskog komiteta KPSS od 1954. do 1957, član Prezidijuma CK KPSS od 1957. do 1961. i ministar kulture SSSR od 1960. do 1974.
harizma (grč. uarktda = milost, božanstveni dar) – blagodatni dar, na primer dar isceljivanja, činjenja čuda, prozorljivosti i sl.
hirotonija – rukopoloženje u čin đakona, sveštenika i episkopa. Polaganjem ruku, uz molitvu episkopa, na glavu kandidata i molitvom, priziva se na njega Duh Sveti i blagodat Božja, koja ga posvećuje i postavlja na izvestan stepen crkvene jerarhije, pomažući mu i krepeći ga za vršenje njegovih jerarhijskih dužnosti.
Hruščov, Nikita Sergejevič (1894-1971) – sovjetski partijski i državni radnik. Od marta 1953, posle Staljinove smrti, bio je sekretar, a od septembra 1953. prvi sekretar CK KPSS. Istovremeno je u periodu 1958-1964. bio predsednik Saveta ministara SSSR. Na plenumu CK KPSS 14. oktobra 1964. oslobođen je dužnosti prvog sekretara CK i člana Prezidijuma CK KPSS, a na njegovo mesto došao je L. I. Brežnjev. Sovjetska vlast držala se principa da je „religija opijum za narod“. Za vreme rata 1941-1945. Staljinu je bila potrebna moralna podrška Ruske pravoslavne crkve, pa je prekinuo besprimerne progone kojima je ona bila izložena posle Revolucije 1917. i pružio joj izvesnu slobodu. Hruščov ne samo što je obnovio već je i pojačao progone Crkve. Za vreme njegove vladavine srušena je ili zatvorena polovina od dotad sačuvanih crkava i tri četvrtine manastira, a ponovo su počela hapšenja sveštenoslužitelja i vernika.
Hruščovljeve hajke protiv Crkve – v. Hruščov, Nikita Sergejevič.
crkvene utvari – svešteni sasudi. Vršenje Svete tajne Evharistije i ostalih sveštenoradnji zahteva upotrebu određenih sasuda (posuda) namenjenih za korišćenje na bogosluženju; ti se sasude ne mogu upotrebljavati u druge svrhe. Većina sveštenih sasuda izrađuje se od metala ili drugog materijala koji odgovara njihovoj nameni i na osnovu određenih propisa. Ti sasudi su sledeći: diskos, sveti putir, zvezdica, koplje, kašičica, guba (sunđer), darci, vozduh, toplota, darohranilnica, časni krst, plaštanica, ripide, horugve, kadionice, kivot, svećnjaci, lahan za osvećenje vode, posuda za krštenje, posuda za sveto miro, pribor za pranje ruku, nalonj, klepala i zvona.
Čavčavadze, Zurab (rođ. 1943. u Parizu) – predsednik uprave Visokog monarhijskog saveta (VMS). Godine 1949. zajedno s porodicom repatriran je u SSSR. U vremenu između 1971. i 1989. radio je kao viši predavač na Katedri za nove nastavne metode Gruzijskog državnog univerziteta. Od 1990. do 1993. bio je predsednik upravnog odbora sovjetsko-britanske izdavačke kuće „Rjurik“; od 1995. savetnik predsednika Ruske nacionalne komercijalne banke. Godine 1990. bio je jedan od organizatora Ruske plemićke skupštine (Savez potomaka ruskog plemstva), a u julu 1993, na III sveruskom monarhijskom kongresu, izabran je za predsednika uprave VMS.
Čavčavadze, Lena / Jelena Nikolajevna (rođ. 1947) – novinarka, rediteljka, scenaristkinja. Od 1998. direktorka predsedničkih programa Ruskog fonda kulture, potpredsednica toga fonda. Dobitnica nagrade Ruskog biografskog instituta „Čovek godine 2005“ u nominaciji „kultura“. Dobila je i crkveno odlikovanje – Orden sv. ravnoapostolne kneginje Olge.
časna trpeza – najsvetije mesto hrišćanskog hrama. Pravi se od kamena (kamena ploča), prema rečima iz Jevanđelja: „A kamen beše Hristos“ (1 Kor. 10, 4), pričvršćuje se na jedan ili četiri stuba ili na ozidan oltar. U časnu trpezu se prilikom osvećenja polažu mošti mučenika. U pojedinim hramovima ona se prekriva mermernim ili drvenim baldahinom. Na časnu trpezu stavljaju se Jevanđelje, koje simbolizuje Hrista, dva svećnjaka u znak poštovanja i za osvetljenje i, prema novijem običaju, darohranilnica. Časna trpeza prekriva se s tri prekrivača, a to su sračica, inditija i iliton.
čekist – saradnik ČK, v. organi bezbednosti.
Čečenija, Čečenska Republika – oblast u sastavu Ruske Federacije; nalazi se na Severnom Kavkazu, u dolinama reka Terek i Sunža. U sastavu je Severnokavkaskog federalnog okruga. Prestonica joj je Grozni. Pokret za nezavisnost od SSSR (1990-1991) kulminirao je proglašenjem nezavisne Čečenske Republike Ičkerije, što je dovelo do konfrontacije s Rusijom i do tzv. Prvog (1994-1996) i Drugog čečenskog rata (1999-2000). Vreme koje se opisuje u knjizi jeste period političkih previranja i krhkog mira (1996-1999).
čtec – crkvenoslužitelj čija je dužnost čitanje Svetog pisma. On stoji u sredini Crkve, otkrivene glave, i narodu čita sveštene spise; ulazeći u oltar pali sveće, donosi svešteniku žeravicu (upaljen briket) za kađenje, ide pred Svetim darovima noseći svećnjake, donosi prosforu i toplu vodu (tzv. teplotu). Isto tako brine se za čistoću Crkve i za druge crkvene potrebe, poje božanske himne i stara se o sveštenim sasudima u Crkvi.

5 komentar(a)

  1. Slava Gospodu!

  2. Slatko nasmejala. Dobro zamislila… I malo zaplakala. I ponovo, ponovo čitala.
    Slava Bogu za sve!

  3. Hvala Gospodu Bogu na ovakvim rečima. Posle prvih par pročitanih stranica, otišao sam da uzmem sebi štampani primerak. Svakako jedno od najčitljivijih dela koja približuju spoznaju o Bogu.

  4. Pomaže Bog svima !
    Dali znate imali tonska knjiga neđe da se nađe !

  5. poštovani,
    zahvaljujem vam na latičnom izdanju ove predivne knjige i molim odgovor kako i gdje je moguće da je kupim za početak 5 komada. živim u Zagrebu (ja sam pročitala knjigu) ali bih ju rado poklonila dragim ljudima koji nažalost neznaju ćirilicu.
    još jednom zahavaljujem i srdačo pozdravljam!

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *