NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » ISTORIJA SRPSKE CRKVE

ISTORIJA SRPSKE CRKVE

 

ISTORIJA SRPSKE CRKVE
 

 
Patrijarsi obnovljene Pećke patrijaršije[1]
 
Patrijarh Dimitrije umro je 6. aprila 1930. godine a sahranjen 10. aprila u manastiru Rakovici kod Beograda po naročitoj svojoj želji. Novi patrijarh Varnava, dotadanji mitropolit skopski, izabran je 12. aprila 1930. godine i ustoličen u Beogradu 13. aprila a u Peći 6. jula 1930. godine.
U vreme patrijarha Varnave (Rosić) (1930-1937) izvršena je dalja organizacija Srpske crkve. Sveti arhijerejski sabor doneo je Ustav crkveni (1931). Osnovane su nove eparhije Zagrebačka i Mukačevsko-prjaška, kao misionarska za povratak pounijaćenih Čeha i Slovaka u prikarpatskim delovima Rusije. Broj eparhija posle 1931. godine popeo se na 27, dok je u Albaniji osnovan vikarijat u Skadru. U vreme patrijarha Varnave izgrađen je veliki broj hramova. Mnogi hramovi su pohranili kosti izginulih u Prvom svetskom ratu. U Beogradu je izgrađen manastir Vavedenje, dvor Patrijaršije u Beogradu. Godine 1935. počela je izgradnja hrama Svetog Save na Vračaru u Beogradu.
U godinama koje su prethodile Drugom svetskom ratu, velika kriza je pogađala i Srpsku crkvu u Kraljevini Jugoslaviji. Nastavljeni su intenzivni pokušaji države Vatikan za potpisivanje konkordata sa Jugoslavijom. Kralj Aleksandar Karađorđević je ubijen u Marseju (9. oktobar 1934). Konkordatska kriza se zaoštrila. Srpska crkva, prirodno, protivila se velikim povlasticama rimokatolika u Jugoslaviji koje su proisticale iz konkordata, koji se našao u Narodnoj skupštini na izglasavanju. Posebno se potpisivanju konkordata protivio episkop Nikolaj (Velimirović) (†1956). U jeku konkordatske krize iznenada, pod nerazjašnjenim okolnostima, noću 23-24. juna 1937. preminuo je patrijarh Varnava. Kasnije je Vlada povukla konkordat.
Patrijarha Varnavu nasledio je patrijarh Gavrilo (Dožić) (1938-1950), koji je bio na čelu Srpske crkve u teško vreme Drugog svetskog rata i poratnim godinama. Patrijarh Gavrilo bio je obrazovan čovek, dobar organizator, strpljiv, iskusan u poslovima vođenja Crkve. U njegovo vreme izgrađena je zgrada patrijaršijske biblioteke u Sremskim Karlovcima i zgrada za studente Bogoslovskog fakulteta u Beogradu na Karaburmi – po projektu Aleksandra Deroka. Ubrzo je izbio Drugi svetski rat, veoma tragičan za Srpski narod i njegovu Crkvu. Sveti sinod na čelu sa patrijarhom protivio je pristupanju naše zemlje Trojnom paktu. Posebno je naša Crkva i narod stradala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, Vojvodini, Bosni i Hercegovini. Mučenički su postradali dabro-bosanski mitropolit Petar, banjalučki episkop Platon, gornjo-karlovački episkop Sava, češko-moravski episkop Gorazd. U toku rata ubijeno je ili nestalo 515 sveštenika, monaha i veroučitelja, mnoge crkve i manastiri su porušeni i opustošeni, a njihova imovina razgrabljena. Godine 1942. mošti Svetog kneza Lazara i drugih srpskih svetitelja prenete su iz fruškogorskih manastira u beogradsku sabornu crkvu. Sam pak patrijarh Gavrilo bio je od Nemaca uhapšen u manastiru Ostrogu zajedno sa episkopom Nikolajem i interniran u manastir Rakovicu kod Beograda, zatim u manastir Vojlovicu kod Pančeva, a potom su prebačeni u nacistički koncentracioni logor Dahau kod Minhena u Nemačkoj, gde su, sa ostalim logorašima, dočekali kraj Drugog svetskog rata. Patrijarha je u odsustvu zamenjivao Sveti arhijerejski sinod na čelu sa skopskim mitropolitom Josifom (Cvijović). Nakon mnogo peripetija, u zemlju se 16. novembra 1946. godine vratio patrijarh Gavrilo. Posledice rata, siromaštvo, nova komunistička vlast – bezbožna i militantna u svom ideološkom opredeljenju, nedostatak sveštenstva – samo su neke od mnogobrojnih teškoća u kojima se našla Srpska crkva i narod u celini. Ustav nove Jugoslavije odvojio je Crkvu od države i školu od Crkve. Na osnovama takozvanog naučnog marksizma po uzorima na boljševike Sovjetskog Saveza, očekivalo se da religija potpuno iščezne kao klero-nacionalističo-monarhistička potpora kojoj nema mesta u naprednom socijalističko-komunističkom društvu. Godine 1947. Sveti arhijerejski sabor je osnovao nove eparhije i izabrao nove episkope, prerađen je i dopunjen crkveni Ustav iz 1931. godine. Patrijarh Gavrilo je iznenada, pod nejasnim okolnostima, umro 7. maja 1950. godine.
Po završetku Drugog svetskog rata Srpskoj pravoslavnoj crkvi nije isplaćena ratna šteta u iznosu od 3.311.637.509 dinara. Sem toga, nova komunistička vlast od Srpske crkve je oduzela oko 70.000 hektara zemlje i šume, 1.180 zgrada, sve u vrednosti od osam milijardi dinara. Takođe su od Crkve uzete matične knjige rođenih, krštenih, umrlih i venčanih i nikada Crkvi nisu vraćene.
Patrijarha Gavrila nasledio je patrijarh Vikentije (Prodanov) (1950-1958). Pritisak komunista na Crkvu i dalje je nastavljen. Ubijani su nepoželjni episkopi i sveštenici, bez suđenja. Godine 1952. Bogoslovski fakultet u Beogradu je izbačen iz sastava Beogradskog univerziteta, čiji je on jedan od osnivača 1905. godine. Patrijarh Vikentije je izbegavao i odugovlačio, koliko je mogao, da razmotri pitanje takozvane „Makedonske pravoslavne crkve“ u južnoj Srbiji, odakle su srpski episkopi proterani u Drugom svetskom ratu, a poratna komunistička vlast nije im odobravala da se tamo vrate. Zbog takvog patrijarhovog protivljenja, po svedočanstvu savremenika, patrijarh Vikentije nije umro prirodnom smrću 1958. godine.
Patrijarh German (Đorić) (1958-1990; †1991) najduže je od svih crkvenih poglavara bio na čelu Srpske crkve. Taktičan i mudar, svestan okolnosti u kojima su Crkva i narod, radio je na revitalizaciji crkvenog života od teških posledica rata kao i od planskog marginalizovanja Crkve od strane komunističke ideologije. U tom cilju obnovljeni su ili osnovani novi listovi i časopisi: Misionar, Zvonce, Pravoslavlje, Teološki pogledi, Bogoslovlje. Obnovile su rad dve bogoslovije: u manastiru Krka u Dalmaciji i u Sremskim Karlovcima. Za potrebe naših iseljenika osnovane su nove eparhije: Zapadno-evropska (1969), Australijska (1973), Kanadska (1983), zatim Vranjska (1978), Srednjo-zapadno-američka, Zapadno-američka, Bihaćko-petrovačka. Nastavljeni su radovi na spomen hramu Svetog Save na Vračaru u Beogradu (1985), svečano je obeležena 600. godišnjica Kosovske bitke (1389-1989), izgrađena je nova zgrada Bogoslovskog fakulteta u Beogradu.
Dogodila su se dva raskola u Srpskoj crkvi: u južnoj Srbiji je stvorena takozvana Makedonska pravoslavna crkva sa sedištem u Skoplju. Ovo je učinjeno uz pomoć državne vlasti, a motivi nisu crkvene prirode. Ovu nekanonsku i veštačku tvorevinu nije priznala nijedna pravoslavna crkva u svetu. Drugi raskol, skoro istovremeno izbio je u Americi, gde je tamošnji episkop Dionisije (Milivojević) odbio da prizna odluke Svetog arhijerejskog sabora iz 1963. godine o osnivanju novih eparhija u Americi. Pokrenut je dugogodišnji sudski postupak pred američkim sudovima. Ovaj raskol je prevaziđen 1992. godine, ali su posledice još prisutne.
Patrijarh Pavle (Stojčević) (1990-) izabran je na vanrednom zasedanju Svetog arhijerejskog sabora u decembru 1990. godine, takoreći u predvečerje raspada Jugoslavije. Od Jugoslavije se najpre nasilno otcepila Slovenija i Hrvatska, a zatim je 1992. godine izbio rat u Bosni i Hercegovini (1992-1995). Stvorena je Savezna Republika Jugoslavija – od Srbije i Crne Gore, dok se Makedonija odvojila mirnim putem. Pravoslavni Srbi, posebno u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, stradali su, raseljeni, hramovi opustošeni. Prestale su takoreći da postoje eparhije: Dalmatinska („oluja“ avgusta 1995), Slavonska, Zagrebačko-ljubljanska, Gornjokarlovačka. Episkopi, sveštenici i narod, izbegli su, ili u Srbiju ili u inostranstvo. Donekle su normalno nastavile da postoje eparhije: Banjalučka, Dabrobosanska – sedište je iz Sarajeva premešteno u Sokolac na Romaniji, Zvorničko-tuzlanska – sedište je iz Tuzle izmešteno u Bijeljinu, Zahumsko-hercegovačka – sedište je iz Mostara premešteno u Trebinje i manastir Tvrdoš u Hercegovini. Bogoslovija iz manastira Krka u Dalmaciji premeštena je, najpre na Divčibare kod Valjeva a sada se nalazi u Srbinju (bivša Foča), gde je otvorena i Duhovna akademija.
U poslednjim ratnim godinama na prostorima bivše Jugoslavije, osnovane su nove eparhije: Britansko-skandinavska, Srednjo-evropska, Mileševska, Osječko-poljska i Zapadno-evropska. Nakon pada takozvanog Berlinskog zida (1989) i skidanja gvozdene zavese u istočno-evropskim zemljama, došlo je do određenog stepena oslobođenja od krutih ideoloških stega totalitarnog komunističkog sistema, koji je istočnoj Evropi nametnut uz pomoć takozvane zapadne demokratije. Međutim, suštinske promene se nisu dogodile. I dalje je nametnut i strogo kontrolisan ideološki pogled na svet, odnos Crkve i države u najnovijoj Jugoslaviji ostao je nepromenjen (Crkva je odvojena od države, i škola od Crkve, verska nastava je zabranjena u osnovnim i srednjim školama, Crkvi nije vraćena nasilno oduzeta imovina kao i matične knjige, Bogoslovski fakultet i dalje nema mesta na Beogradskom univerzitetu). Ukratko, verska prava kao osnovna i zagarantovana međunarodnom poveljom Ujedinjenih nacija, nisu i dalje ispoštovana.
 


 
NAPOMENA:

  1. Deo „Patrijarsi obnovljene Pećke patrijaršije“ dopunio od svih poslednji, bogat gresima, siromašan dobrim delima, protojerej Radomir V. Popović.
Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *