NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » ISTORIJA SRPSKE CRKVE

ISTORIJA SRPSKE CRKVE

 

ISTORIJA SRPSKE CRKVE
 

 
Crkva u Bosni i Hercegovini
 
Crkva u Bosni do ukidanja Pećke patrijaršije – U drugom periodu mi smo opširnije govorili o crkvi u Bosni istaknuvši da su pred pad Bosne u njoj bile tri veroispovesti: bogumili, kojih je bilo najviše, katolici i pravoslavni. Bogumili su bili stalno u ratovima sa katolicima i kad su pred pad Bosne katolici nadvladali bogumile i konfiskovali njihova imanja (1451-1455), ovi odoše Turcima i pod turskim zastavama dođoše u Bosnu, da se osvete katolicima i povrate svoja imanja.
Ali ne treba zaboraviti da su Turci bili ne samo druge narodnosti, nego i druge vere. Dalje, njihova država bila je zasnovana na religioznoj a ne nacionalnoj osnovi, te narodnost nije igrala toliko važnu ulogu. Zbog toga kad Turci zavladaše Bosnom 1463. godine nisu odbacili usluge bogumila, ali su tražili od njih da pređu u islam. Usled toga sva vlastela i svi vlasnici imanja stajahu pred uslovom ili da sačuvaju imanja i pređu u islam, ili da sačuvaju veru pa da sirotuju i izmećare Turcima. Velika većina izabra prvi uslov, te od nekadanje vlastele postadoše bosanske age i begovi; drugi deo ne hte prevrnuti verom, ostadoše pravoslavni, te postadoše raja. U početku Turci su vrlo oprezno postupali sa osvojenim zemljama, naročito sa seljacima, te položaj raje nije bio tako nesnosan i težak, ali u toku vremena osobito usled opadanja ugleda centralne vlasti, položaj raje postao je sve teži i teži, zavladalo beše carstvo samovolje i zuluma aga i begova, te otuda vidimo u Bosni u tako velikoj meri pojavu hajduka i uskoka.
Na taj način u religioznom pogledu uskoro se gubi bogomilstvo a na njegovo mesto javlja se u Bosni islam. Katolici, kao što smo videli, izbegli su iz Bosne; ostao je jedan mali broj po najzabačnijim mestima, a broj pravoslavnih narastao je najvećim delom dolaskom raznih izbeglica sa Kosova i iz Srbije, a delom vraćanjem bogumila u pravoslavlje[1].
Za sve ovo vreme mi nemamo nikakvih podataka da znamo kako se svršilo poturčivanje bogumila, kao i prelazak u pravoslavlje. Zna se samo to da se muhamedanci u toku vremena nazivaju Turcima iako često nijedne turske rečenice nisu znali, a pravoslavni nazivali su sebe Srbima.
Pravoslavni u to doba imaju staru Dabarsku episkopiju o kojoj smo napred govorili. Dabarski episkop stanovao je prvobitno u Dabru – manastiru Svetog Nikole, a od krunisanja kralja Tvrtka I u Mileševu. Episkopi dabarski u Mileševu i nazivali se mitropoliti „bosanski“. U drugoj polovini XVI veka neko vreme dabarski episkopi stanuju u manastiru Banji (episkop Aksentije). Posle toga stolica se pomerala sve dalje u unutrašnjost Bosne, tako da krajem XVI i početkom XVII veka nalazimo da je u manastiru Rmnju (zapadna Bosna) a 1713. godine mitropolit Melentije premesti je u Sarajevo gde se i danas nalazi pod imenom Dabrobosanska mitropolija.
Isto tako ništa ne znamo o pravoslavnoj crkvi u Bosni za vreme borbe između Ohrida i Peći (1462-1557)[2]. Tek oko 1566. godine nalazimo pomen o dabarskoj episkopiji da je na katedri bio Varlaam koji je upravljao i pravoslavnom crkvom u Dalmaciji. Posle njega pominju se Simeon i Gavrilo. O Gavrilu se nešto više zna, on je bio egzarh Pećkog patrijarha za Dalmaciju, te je postavio igumana manastira Krke (1578) za svog namesnika. On se potpisivao mitropolit bosanski, kliški i lički. Njega je nasledio Aksentije (pominje se 1589-1601) koji je sedeo u manastiru Banji i nosio titulu dabarski i bosanski episkop. Savremenik patrijarha Jovana (1592-1605) bio je i Teodor (1601-1619). Posle njih ređa se do 1713. godine ceo niz arhijereja dabrobosanskih o kojima sem imena gotovo ništa više ne znamo,[3] do pred kraj XVII veka. Iz nekih očuvanih pisama vidi se da je sarajevska crkvena opština bila u zavadi sa mitropolitima čas zbog prihoda, čas zbog otkaza subordinacije. Toga radi opština se žalila patrijarsima u Peći i beogradskim mitropolitima protivu arhijereja Hristofora i Atanasija Ljubojevića. Izgleda da su mitropoliti bivali u dosluhu sa turskim vlastima, te radili protiv svoje pastve.
Kad je mitropolit Melentije (1713) preneo stolicu u Sarajevo, odmah je podigao crkvu Svetih Arhanđela Mihajla i Gavrila. Sem toga Melentije je regulisao odnose sa opštinom naročitim ustavom, koji je odobrio patrijarh Arsenije IV „za svetu crkvu i opšte dobro“.
Posle Melentija dolaze dva mitropolita Gavrilo Mihić (pominje se 1751) i Pajsije Lazarević (1752-1759) protiv kojih sarajevska opština iznosi opet tužbe.
Mitropoliti izgleda da su bili u dobrim odnosima sa muhamedancima – vlastodršcima. Podražavajući agama i begovima i oni su radi reprezentacije terali sjaj i živeli raskošno. To je probudilo sarajevsku opštinu da podnese arhijereju „zakon“ u kome traži da arhijerej po primeru Hrista da živi skromno, da ne nosi nepristojna odela, da ne jaše konje, da ne drže više od dve sluge, da ne stoje u dosluhu sa Judejima. Sem toga traže da vladika podigne jednu školu za obuku mladeži i da se brine o sirotima.
Posle Pajsija došao je za dabro-bosanskog mitropolita Vasilije Jovanović-Brkić (1760-1763) koji je bio izabran za patrijarha i o kome smo napred govorili.
Zvornička episkopija do 1766. godine – Mi smo napred videli da prilikom spora što ga je imao samozvani patrijarh Pavle sa ohridskim arhiepiskopima Dorotejem i Prohorom pominje se i zvornički episkop koji je bio odan Ohridu, dok su drugi bili uz Pavla a protiv Ohrida. Za nas je ovde važno utvrditi da je u XVI veku postojala zvornička episkopija. Od toga doba ona postoji stalno do danas, s tim da je docnije preneta u Tuzlu (1852), te se zove još i Zvorničko-tuzlanska.
Za istoriju crkve u Bosni važno je utvrditi vreme njenog postanka. Sudeći po narodnim tradicijama koje manastire u slivu reke Drine, u njenom srednjem i donjem toku, pripisuju kralju Dragutinu, može se uzeti kao najverovatnija pretpostavka da je Dragutin pored Mačvanske episkopije osnovao i Zvorničku, između 1282-1316. godine.
No, ako se ta pretpostavka ne bi usvojila, iz bilo kog razloga, onda bi se mogla učiniti druga, po kojoj bi postanak zvorničke eparhije mogao biti postavljen za vlade kralja Tvrtka I (1354-1391) koji se krunisao u manastiru Mileševu (1377). Sudeći po svima znacima, moglo bi se pretpostaviti da je Podrinje bilo čisto pravoslavno ili bar ogromnom većinom pravoslavno, te kao pendent mačvanskoj episkopiji koja je bila pod Mađarima, politička potreba iziskivala je da u tom kraju bude jedna episkopija koja bi potpadala pod Dabro-bosansku mitropoliju kralja Tvrtka.
Mi ovde moramo zabeležiti to da se, sudeći po do sada poznatim spomenicima, Podrinje u to vreme nigde ne računa u Bosnu, već uvek ide sa Mačvom. Pod Bosnom se obično računa sliv reke Bosne pa na zapad do Dinarskih planina i granice Dalmacije. Usled toga Zvornička episkopija nije nikako računata u bosansku crkvu, već je uvek smatrana kao zasebna.
O prošlosti Zvorničke episkopije nemamo podataka. Pored onog pomena napred, pre obnove Pećke patrijaršije, nalazi se pomen pod 1561. godinom da je u njoj bio „mitropolit zvornički Pavle“. U Sopoćanskom pomeniku nalazimo imena 12 zvorničkih episkopa (Georgije, Teodosije, Aksentije, Luka, Pajsije, Makarije, Timotije, Venijamin, Evstratije, Longin, Leontije i Isaija). Oni se pominju nezavisno od dabarskih episkopa. I dok dabarska episkopija još od kralja Tvrtka nosi često dodatak Bosanska, te se naziva i Dabro-bosanskom, a imamo i natpis mitropolit dabarski ili bosanski; episkopija zvornička smatra se uvek kao zasebna i ne pretenduje na to da bude i bosanska mitropolija ili episkopija.
Prema tome, fakt je da Zvornička episkopija postoji od XVI veka i to pre obnovljenja Pećke patrijaršije. Kad je obnovljena patrijaršija ona je ušla u njen sastav kao stara episkopija. Tamna je njena prošlost i kroz XVII vek,[4] tek prilikom rukopoloženja crnogorskog vladike Danila 1700. godine meseca juna nalazimo da je među drugim episkopima bio i zvornički kir Gerasim. Rukopoloženje Danila obavljeno je u Sečuju od strane Arsenija III i kir Gerasima.
No, Zvornička eparhija često je bivala bez arhijereja. U katalogu patrijarha jerusalimskog Hrizansta od 1715. godine ona se i ne spominje. Iz jedne sinđelije iz 1723. godine vidi se da je ona bila bez arhijereja i „većil“ (zastupnik) joj je dabro-bosanski mitropolit. Iz drugog jednog zapisa iz 1737. godine vidi se da je užički mitropolit (Aleksije Andrejević) bio i zvornički. I crnogorski vladika Vasilije Petrović (1754) ne spominje zvorničku eparhiju, međutim spominje užičku i valjevsku koja je 1793. godine preneta u Šabac.
No, od ukidanja Pećke patrijaršije ona se popunjuje. Prvi mitropolit njen bio je Grigorije koji je 1773. godine premešten u Kesariju kapadekijsku. O stanju za vreme fanariota govorićemo docnije.
Crkva u Hercegovini – Kad je bila reč o eparhijama Žičke arhiepiskopije, mi smo kazali da je Sveti Sava osnovao Zahumsku episkopiju u Stonu. Docnije ona je preneta u manastir Svetog Petra i Pavla, koji je služio Dubrovčanima kao karavanska stanica i oko njega obrazovala se varoš, današnje Bijelo Polje.
Do XV veka ta se zemlja zvala Hum ili Zahumlje, a u XV veku vojvoda Sandalj Hranić (11435) i njegov sinovac Stevan Vukčić-Kosača (|1466) otcepili su Hum od Bosne, obrazovali zasebnu državu i nazvali je Vojvodina Svetog Save ili Hercegovina. Hercegovina je obuhvatala oblast od mora pa do reke Lima i Belog Polja. Manastir Mileševo pripadao je takođe Hercegovini. Nepoznata je sudbina hercegovačke episkopije za dugo vreme i tek u XVI veku vidimo gde se ona deli na dvoje: na Petrovsku (Poluhercegovačku – sa stolicom u manastiru Svetog Petra i Pavla) i Trebinjsku (Hercegovačku – sa stolicom u manastiru Tvrdošu). Kad je varoš Bijelo Polje narasla, Turci su pretvorili crkvu Svetog Petra i Pavla u džamiju u drugoj polovini XVII veka, onda se i episkopija povukla iz manastira Svetog Petra i Pavla u Nikšić i naziva se Nikšićskom, Kolašinskom i Moračkom.
Tamna je prošlost i jedne i druge episkopije. Ali izgleda da se u XVI veku bolje održala Poluhercegovačka ili Zahumska, nego li Hercegovačka (Trebinje). Pod prvu su potpadali Nikšić, Morača, Tara, Piva, Mileševo, Vranštica, Pljevlja, Dubočica i dr; pod drugu oblast gde su manastiri Piva, Zavala, Trebinje, Duži.
Za Poluhercegovačku eparhiju važio je da napomenemo to što je ona dala dva patrijarha Antonija, bratanca patrijarha Makarija, koji je pre dolaska na patrijaršijski presto (1574-1575) bio mitropolit hercegovački i Savatija (1585-1587) koji je podigao manastir Pivu.
Hercegovačka eparhija imala je stolicu u manastiru Tvrdošu do 1694. godine kada ga Turci porušiše, a od tada u manastiru Duži. I o njoj skoro se ništa ne zna do pred kraj XVI veka kada je na prestolu bio mitropolit hercegovački Simeon (pominje se od 1615-1619) kao savremenik poluhercegovačkog episkopa Longina.
Najznatniji hercegovački episkop bio je mitropolit Vasilije Jovanović (1651-1671). On je bio mitropolit hercegovački (Trebinje) i njemu je patrijarh Gavrilo pridodao i drugu polovinu hercegovačke eparhije Nikšić, Planu, Kolašin i Moraču 1651. godine, te je pod svojom vlašću imao zemlje od mora do Bijelog Polja. Patrijarh Gavrilo naziva ga zahumsko-trebinjski. On je stajao u prepisci s papama Aleksandrom II i Klimentom X i radio na oslobođenju. Srpska crkva priznala ga je za sveca i slavi se 29. aprila pod imenom Sveti Vasilije Ostroški.[5]
No, ovo jedinstvo hercegovačke eparhije razbilo se uskoro posle smrti mitropolita Vasilija. Posle njega spominje se Hadži Simeon Ljubibratić koji je 1682. godine premešten za mitropolita beogradskog i kao takav dočekao Arsenija III u Beogradu, ali nije hteo s Arsenijom da beži, već je otišao u zemlje pod Mlecima, u Boku Kotorsku, gde je i umro između 1696-1703. godine. Njega je nasledio mitropolit Savatije. On je bio poreklom iz Pive od plemena Ruđića, stolica mu je bila u manastiru Trebinju. Kad su Turci posle ratnih uspeha 1690. godine potisnuli Mlečiće, on se sklonio pod zaštitu Mletačke Republike kod Novoga 1693. godine gde su trebinjski kaluđeri sa mitropolitom i igumanom Arsenijom obnovili manastir Savinu.
Ovo bekstvo Savatijevo poslužilo je kao povod te je opet obnovljena Petrovska eparhija, na kojoj nalazimo mitropolita Gerasima 1698-1717. No, i naslednik Savatijev u Trebinju Nektarije Zotović (1699-1710) reziduje u ovo isto vreme u Trebinju.
U XVIII veku od patrijarha Mojsija Rajovića Čurle (1712-1725) vidimo opet ujedinjenu hercegovačku eparhiju gde se ređaju ovi episkopi: Melentije, Arsenije (1715-1726), Aksentije I (1726-1739), Filotije Racanović (1740-1751), Aksentije II (1752-1760) i Stevan Trebinjac (1760-1766). Prvi Grk fanariot bio je Antim.
Crkva u Bosni posle ukidanja Pećke patrijaršije – U srednjem veku Bosna i Hum činile su kad jednu, kad dve političke celine; zato smo o njima i govorili posebno. Posle turske najezde one su sastavni deo turske carevine i predstavljaju zasebne pašaluke. U crkvenom pogledu, kao što smo videli, predstavljaju dve episkopije ili mitropolije. Od Karađorđevog ustanka Drina postaje međa između Srbije i Bosne, te i Zvorničko-tuzlanska episkopija prilazi Sarajevu. To je stanje ostalo do Berlinskog kongresa 1878. godine. Tada je Bosna i Hercegovina predata Austro-Ugarskoj radi uređenja. Na taj način sa političkom promenom nastaje i crkvena. Mi ćemo sada prvo pregledati istoriju crkve u Bosni od ukidanja Pećke patrijaršije do okupacije Austro-Ugarske, a posle od okupacije do oslobođenja.
Kad je 1766. godine ukinuta Pećka patrijaršija došli su u Bosnu fanarioti iz Carigrada i preuzeli upravu. Prvi se zvao Danilo (1766-1769)[6]. Prva im je briga bila da osiguraju sebi prihode, te odmah preuzeše pravo na prihod od „tepsije“ – crkveni tas, u koji prilažu prisutni hrišćani u crkvi. Da bi što više prihoda imali, naredili su da se tas pronosi za vreme službe i jutarnje po nekoliko puta. Ta čisto materijalna strana poslužila je vladikama kao povod te su obratili više pažnju na bogosluženje a i sami su često išli i obilazili crkve kontrolišući uglavnom da li se uredno pronosi „tepsija“.
Iz života i rada svih ovih mnogobrojnih mitropolita fanariota nemamo da zabeležimo nijedan pokušaj rada za dobro naroda i pastve. Za sto i više godina nije zapisano nijedno dobro delo fanariota, nijedna zadužbina, nijedan slučaj požrtvovanja vladika za narod i pastvu svoju. Prvi i poslednji cilj njihovog rada bio je eksploatacija pastve radi materijalne dobiti.
Zbog toga mitropoliti i njihovi dvorovi i ne bejahu nosioci religiozno-moralnog života i hrišćanskih ideala, već manastiri. Ko je želeo da se zapoji neporočnim religioznim duhom odlazio bi u manastir; manastiri su bili škole ne samo za verski život, nego i za negovanje pismenosti i spremu sveštenika. Nikakve naročite škole u to vreme nisu postojale, već jedino manastiri. Na taj način Bosna, koja, sudeći po do sada poznatim dokumentima, nije imala u srednjem veku nijedan veći poznatiji pravoslavni manastir, isključujući Podrinje i jugoistočne delove od Sarajeva, od XVI do XVIII veka puni se manastirima. Mi smo neke napred pominjali a ovde ćemo ih sve ponova pobrojati. U Krajini su bili Rmanj, Moštanica i Gomjenica; u Podrinju su bili Paparaća, Ozren i Tavna; u Hercegovini su bili Tvrdoš, Duži, Žitomislić, Zavala i Dobrićevo; pominju se još Vazuće na reci Krivaji, Lomnica i Gostović. Naročito, pak, izgleda da je u dolini reke Trebišnice bilo mnogo crkava i manastira, te se zbog toga i cela ta dolina zove i danas Popovo polje. U XIX veku pominje se oko 11 pravoslavnih manastira od kojih se najviše ističe Ozren.
Kao i svuda, tako su i u Bosni i Hercegovini vladike fanarioti pokušavali da uvedu grčki jezik pri bogosluženju, ali kako sem vladika i njihovih protosinđela niko ne znađaše grčki, to su se obično zadovoljavali da se za desnom pevnicom odgovara grčki a za levom slovenski. Kad nije bilo protosinđela onda je sam vladika pevao ili čitao grčki, naročito simvol vere, oče naš i druge molitve. No, one vladike koje su duže ostajale, po sili prilika, morale su i same učiti jezik svoje pastve, te su postajale popustljivije, naročito u docnije vreme kad je narodna svest bila već potpuno razbuđena.
Crkva u Bosni i Hercegovini od okupacije do ujedinjenja – Po rešenju Berlinskog kongresa (čl. 25) Austrija je dobila pravo da okupira Bosnu i Hercegovinu te da u njima uvede red, jer su u tim zemljama stalno bivale bune i nezadovoljstvo turskom upravom. Na osnovu tog rešenja Austrija je s vojskom okupirala Bosnu i Hercegovinu i počela njima upravljati. Ona je znala za nezadovoljstvo srpskog naroda fanariotskim vladikama te je u martu 1880. godine sklopila crkvenu konvenciju sa patrijaršijom (Joakim III), po kojoj je priznata crkvena autonomija Bosni i Hercegovini pod kanoničnom vlašću carigradskog patrijarha. Ova se potčinjenost sastojala u tome da mitropoliti moraju na službi pominjati ime Carigrad, patrijarha i plaćati iz bosanskog budžeta 58.000 groša (zlatnih) godišnje danka. Ali zato Austrija je izdejstvovala sebi pravo da, kad se uprazni koja katedra, car imenuje mitropolita, a patrijarh ima ga rukopoložiti.
Posle potpisane konvencije, dotadašnji sarajevski mitropolit Antim odstupi i car naimenova za mitropolita Savu Kosanovića arhimandrita. Rukopoložen je u Sarajevu 1881. godine[7]. On je odmah nastao da se uredi crkvena administracija po ugledu na Dalmatinsku crkvu, te je već 1882. godine osnovana konzistorija i odmah zatim i bogoslovija u Reljevu. Radio je takođe na osnivanju škola i na prosveti uopšte. Kako u to vreme beše nagrnula katolička propaganda u Bosnu i Hercegovinu sa Hrvatima, mitropolit Kosanović dođe u sukob sa vladom koja je pomagala katoličku propagandu na štetu pravoslavlja, te je morao odstupiti već 1885. godine (umro je u Crnoj Gori 1903).
Njega je nasledio mitropolit Đorđe Nikolajević (1885-1896) a ovoga Nikolaj Mandić mitropolit tuzlanski (1896-1907).
Posle Nikolaja Mandića, došao je za mitropolita u Sarajevo mitropolit banjalučki, Evgenije Letica (1907-1920), a posle ovoga mitropolit Petar Zimonjić (1921), ranije mitropolit mostarski.
Crkveni život za sve ovo vreme prolazio je kroz različite mene. Kad je ušla Austrija u Bosnu, u nacionalnom pogledu, svi su se osećali kao Srbi, te nacionalno pitanje nije ni potrzano. Ali kako je tamo bilo katolika oko 180.000 duša, to Austrija stade doseljavati Nemce i Hrvate a u isto vreme širom otvori vrata katoličkoj propagandi, te u cilju zavade stanovništva stvori nacionalno pitanje. Pomoću katoličke propagande sve katolike oglasi za Hrvate. U tom cilju u svima školama, osnovnim i srednji, poče postavljati za nastavnike zanešenjake Hrvate koji u Bosni stvoriše hrvatsku narodnost.
Kad je Austrija u tome uspela, počela je sve više raditi na zavadi pravoslavnih. Uspevši da naročito posle smrti mitropolita Đorđa Nikolajevića (†1896) zadobije moćni uticaj na jerarhiju i preko nje da radi šta hoće, izazva na drugoj strani uzbuđenje i nezadovoljstvo kod pastve. Na taj način otpočinje borba između jerarhije s jedne strane i pastve – naroda – s druge strane. Jerarhija i deo sveštenstva stoji sada uz vladu, a narod vodi borbu za crkvenu autonomiju i prava. Pišu se predstavke, odlaze deputacije čas u Beč, čas u Carigrad (patrijarhu), vodi se borba punih 10 godina i ta se borba završava crkvenim ustavom od 6. avgusta 1905. godine[8]. Po tome ustavu u Bosni postoje 4 mitropolije (sarajevska, mostarska, zvorničko-tuzlanska i banjalučka), najviše telo jeste Veliki crkveni sud, koji se sastoji samo iz sveštenih lica i veliki upravni i prosvetni savet koji se sastoji iz 28 lica od kojih su 17 mirjani. Svaka eparhija ima svoj eparhijski crkveni sud sa eparhijskim upravnim i prosvetnim savetom. Svaka crkvena opština ima svoju crkvenu skupštinu.
Ova crkvena borba nije ostala bez svojih posledica i na politički život. Srbi vazda svesni svoje nacionalnosti uspevši u crkvenom pitanju, pokrenuše sad pitanje o autonomnom uređenju Bosne i Hercegovine i u političkom pogledu koja je formalno pripadala sultanu, a de facto bila austrijska provincija. Srbi organizovaše svoju skupštinu, i zatražiše parlament za celu Bosnu i Hercegovinu. Austrija se poplaši od ovoga pokreta te izvrši aneksiju 27. septembra 1908. godine.
Posle aneksije Austrija je postala stvarni gospodar Bosne i Hercegovine i provodila je politiku svojih interesa. U crkvenom pogledu aneksija nije ništa izmenila, ostalo je sve po starom. Pokrenuto je bilo pitanje da bosanska crkva uđe u sastav Karlovačke mitropolije; toga radi u godini 1911. od strane crkvenog saveta traženo je od cara da se crkva u Bosni odvoji od Carigradske patrijaršije; traženo je da bogoslovija bude potčinjena samo mitropolitu i crkvenoj upravi a ne da vlada imenuje za profesora koga hoće; traženo je naročito da domaći sinovi budu postavljeni na sva mesta u zemlji, a ne ljudi sa strane; i uopšte kroz dalji život izbija težnja za samostalnošću. No, svetski rat prekinuo je sve, a posle njega nastalo je oslobođenje i ujedinjenje. Ubistvo pokojnog prestolonaslednika Franje Ferdinanda u Sarajevu na Vidovdan 1914. godine učinilo je da postrada mnogo Srba uopšte a srpskih sveštenika naročito.
Od okupacije u bosanskoj crkvi učinjene su ove promene. Godine 1899. odvojena je od Sarajevske (Dabro-bosanske) mitropolija Banjalučko-bihaćka sa sedištem u Banja Luci. Broj pravoslavnih po austrijskoj statistici iznosio je tada 280.000 duša. Prvi mitropolit banjalučki bio je Evgenije Letica (1900-1907), potonji mitropolit sarajevski, a za njim je došao mitropolit Vasilije (od 1908).
Godine 1924. odelila se Bihaćka eparhija od Banjalučke u samostalnu koja je prema statistici pokazala 150.000 duša; međutim, banjalučka ima preko 250.000 duša, tj. obe ukupno 400.000. Prvi bihaćki mitropolit bio je Nektorije koji je 1929. godine prešao za tuzlanskog episkopa.
Zvorničko-tuzlanska eparhija – I za vreme fanariota Zvornička eparhija nije igrala neku osobito vidnu ulogu po čemu bi se naročito istakla. Ređali se episkopi jedan za drugim koji nikakav osobiti spomen nisu za sobom ostavili po čemu bi se spominjali. Njihova glavna briga bila je skupljanje dimnice i drugih prihoda a kao Grci, čim bi nakupili toliko para, da mogu kupiti neku bolju eparhiju bliže Carigradu, napuštali bi Zvornik i išli u Malu Aziju, Trakiju, Istočnu Rumeliju i drugde. Tako prvi Grk Grigorije (1767-1773) otišao je u Ćesariju kapadokijsku. Posle njega pominje se Gerasim (od 1777). On je bio mitropolit za vreme ratova 1788-1790. godine. Kako su Austrijanci u tom ratu dolazili do Zvornika pa se posle povukli, to su sa Austrijancima izbegli i mnogi sveštenici koji su se posle nastanili po Karlovačkoj mitropoliji. Izgleda da je Gerasim ostao na strani Turaka te se samo privremeno uklonio iz Zvornika pa se posle opet vratio, te se spominje do 1804. godine.
U periodu 1804-1807. spominje se mitropolit Joanikije koji je bio Srbin, i to prvobitno kao vikar dabro-bosanskom mitropolitu Pajsiju (1779-1794) do 1804. godine a posle kao mitropolit zvornički. No, on nije bio duga veka; u Zvorniku se uskoro razboleo, otišao u Sarajevo radi lečenja, te tamo je i umro i bio sahranjen.
Posle Joanikija nema pomena o zvorničkim mitropolitima sve do 1818. godine kada se pominje Filimon Todorović, opet Srbin, starešina manastira Tronoše.
Oko 1837. godine spominje se mitropolit Gavril, Grk; on je bio sakat, te ga je po tome narod zapamtio. Ništa se rđavo o njemu ne pominje.
Posle Gavrila došao je Kiril (1837-1848), Grk iz Carigrada. Nije se ničim dobrim odlikovao a ni po zlu se ne spominje. Kad je nakupio novaca otišao je za mitropolita bliže Carigradu na eparhiju Ganohorsku (Dardaneli).
Kirila je nasledio Agatangel (1848-1861), Grk iz Magnezije u Maloj Aziji. Za vreme njegovo Omer-paša, poturčeni Srbin Mihajlo Latas, hoteći da izvede reforme protiv bosanskih aga i begova, izvršio je izvesnu političku podelu po kojoj 1852. godine prenese mitropoliju iz Zvornika u Tuzlu. To mu je odobrio patrijarh German IV i Zvornička mitropolija zauzela je šezdeseto mesto u Carigradskoj patrijaršiji.
Agatangela je zamenio Dionisije I (1861-1865) opet Grk, koga je nasledio Dionisije II Ilijević (1865-1868). Grci za njega vele da je Grk iz Carigrada a on je sam o sebi govorio da je rodom iz Berkovice u Bugarskoj (prema Zaječaru). On je iz Zvornika otišao u Sarajevo za mitropolita, gde je upravljao do 1871. godine.
Posle Dionisija II došao je Grk iz okoline Smirne Pajsije (1869-1871), odakle je otišao u Sarajevo za mitropolita, gde je umro 1874. godine.
Dionisije II iz Sarajeva morao je da ide u Carigrad i napusti katedru i kad je posle Pajsija Zvornička eparhija ostala upražnjena on bude, po želji naroda, vraćen za mitropolita zvorničkog, u kom je svojstvu dočekao austrijsku okupaciju i ostao na stolici do 1891. godine kada je otišao u penziju. Umro je u Carigradu 1894. godine.
Godine 1892. car naimenova za mitropolita arhimandrita manastira Gomirja Nikolaja Mandića. On je upravljao do 1896. godine kad bi premešten za Sarajevo.
Njega je zamenio arhimandrit Grigorije Živković (1897-1909). Posle Grigorija došao je Ilarion Radonjić 1909-1921, kada je otišao u Vršac, a zatim Nektarije, ranije episkop u Bihaću.
Crkva u Hercegovini pod fanariotima i Austro-Ugarskom okupacijom – Prvi fanariotski mitropolit u Mostaru bio je Antim. Njegov prethodnik Stevan Milutinović (Radivojević) živeo je u manastiru Dužima, tu je i umro 1777. godine. Antim je izabrao sebi za rezidenciju Mostar. O njemu se samo toliko zna da je bio neko izvesno vreme mitropolit, posle otišao u Carigrad, odakle se nije ni vratio.
Posle njega ređa se ceo niz fanariota[9] koji se ni po čemu dobrom nemaju spomenuti. U prvoj polovini XIX veka bio je mitropolit Aksentije iz Simokova. On je bio premešten u Veles i poznat nam je kao aktivni radnik na stvaranju egzarhije. Za njega je zabeleženo da je polazeći iz Mostara poneo sobom 12.000 dukata u zlatu. Bugarske narodnosti bio je i Prokopije (1864-1875) za koga je predanje ostalo da je polazeći iz Mostara odneo sobom 6.000 napoleona. Poslednji fanariot bio je Ignjatije (1875-1888). On je Grk sa ostrva Mitilene, svršio bogosloviju na Halki i naimenovan za hercegovačkog mitropolita 1775. godine. Dočekao je okupaciju 1878. godine i umeo je zadobiti simpatije Austrije te je ostao sve do 1888. godine.
I o ovim fanariotima nemamo ništa drugo da kažemo do ono što smo već napred kazali. Oni su kupovali svoje mitropolitstvo za novac i prema tome njima nije bio cilj da služe Bogu kroz Hristovu nauku, već da dođu do novca, kako bi zadovoljno proživeli. U tom smislu ne treba ništa da nas iznenadi da je narod, ne samo vladike, no i ljude koje su vladike sobom dovodile sinđele i đakone, nazivao kesedžijama i drugim pogrdnim imenima. Očuvano je predanje da je narod od intriga i opadanja od strane vladika i njihovih saradnika Grka, mnoge muke propatio. No, svi ti Grci što su nama dolazili nisu intrigirali samo protivu nas, no i između sebe. Tako na pr. oni su činili neke intrige pa čak i zaveru protiv patrijarha carigradskog Grigorija, te je mitropolit Josif bio pozvan u Carigrad, a Prokopije nije sastavio ni godinu dana pa je i on pozvat u Carigrad, a odatle poslan u Kesariju Kapadakijsku.
Svi ti Grci koji su k nama dolazili nisu znali ni reči svoje pastve, ali našavši se u sredini, gde opet niko nije znao reči grčke, bili su prinuđeni da štogod nauče srpski. Ali u crkvi, kad se služilo, obično su se starali da sve što arhijerej govori bude na grčkom jeziku i nastojali da desna pevnica takođe bude na grčkom jeziku. Ali u tome nisu uspevali.
Kad je Austro-Ugarska okupirala Bosnu i Hercegovinu onda je napravljen sporazum sa carigradskom patrijaršijom o čemu smo napred govorili. Prvi mitropolit Srbin posle Ignjatija bio je Leontije Radulović (od maja 1888. do oktobra 1888). On je bio istaknut kao nacionalni radnik još iz doba Prvog ustanka sa Lukom Vukalovićem, narodnim vojvodom. Posle smrti Leontija došao je za mitropolita arhimandrit manastira Žitomislića Serafim Petrović (1889-1903), njega je nasledio mitropolit Petar Zimonjić (1903-1921) koji je prešao u Sarajevo; a zatim episkop Jovan (od 1926).
 


 
NAPOMENA:

  1. Novija otkrića pokazuju velike tragove pravoslavlja u bogumilskim spomenicima. To je dalo povoda nekim naučnicima da tvrde kako u masama nije bilo pravo bogumilstvo, već da su to u stvari bili pravoslavni kojima je bogumilstvo bilo nametnuto, te su samo bili nominalno bogumili. To se dokazuje time što su imali hramove, vršili obrede, cenili materijalnu stranu, sve što je protivno bogumilstvu. Na osnovu toga mogla bi se učiniti pretpostavka, što je do Kulina u Bosni bilo pravoslavlje, da je Kulin sa vlastelom primio bogumilstvo i vlastela ga je održavala. Međutim, masa je po sili društvenog uređenja morala biti uz vlastelu. Prema tome, masa je nominalno bila bogumilska, ali stvarno ona je održavala tradicije pravoslavlja kao stranu. Takvim načinom kad je nastala turska najezda, vlastela je otišla u islam, a masa prišla pravoslavlju što je u stvari i bila. Ruvarac je dokazao da su svi bosanski manastiri postojali i pre Turaka i da ih je bilo mnogo više no u krajevima koji se inače smatraju kao čisto bogumilski.
  2. U Ohridu 1532. godine kada je osuđen samozvani patrijarh Pavle na saboru su bili: bosanski (Marko), hercegovački (Maksim), zvornički (Domatijan), niški (Matija), skopski (Pahmije), prizrenski (Nifon), beogradski (Roman), smederevski (Teodosije) i drugi.
  3. Sva ova imena nalaze se u Pljevaljskom i Sopoćanskom pomeniku, ali samo imena. N. Dučić je pokušao da odredi približno vreme i taj red postavio je ovako: posle Teodora došao Makarije (oko 1620), Isaija II (1628-1635), Login (1657). Hristofor (1671-1681), Atanasije Ljubović (1681-1688), Visarion (1690-1708), Isaija III (1708), Mojsije (1709-1713).
  4. U jednom rukopisu iz 1656. godine (vreme patrijarha Maksima) Šabac je potpadao pod zvorničku eparhiju. Iz toga zapisa vidimo da su pod istu potpadali: Šabac, Bijeljina, So (Tuzla), Gračanica, Loznica, Soko, Srebrenica, Sase i Krupanj.
  5. Navedenu tezu, koja se često ponavlja u (obično) necrkvenim sintezama srpske istorije, pobio je nedvosmislenim dokazima episkop Nikodim Milaš u radu Sveti Vasilije Ostroški, Dubrovnik 1913. /Prim. Uredništva sajta „Istorija Crkve“/
  6. Oni idu ovim redom: Ćirilo (oko 1779), Pajsije (1779-1794), Kalinik (1809-1817), Venijamin (1817-1835), Amvrosije (1835-1840), Ignjatije (1841-1850), Prokopije (1851-1853), Dionisije I (1856-1860), Ignjatije II (1861-1868), Dionisije II (1868-1871), Pajsije (1871-1874), Antim (1874-1880).
  7. Rukopoložili su ga prizrenski mitropolit Melentije, bivši sarajevski Antim i episkop bokokotorski Gerasim Petranović.
  8. Kao povod borbe može se smatrati crkvena konvencija od 1880. godine po kojoj je de facto svu vlast u svojim rukama imala vlada koja je uz to bila inoverna. Zahvaljujući tome što su arhijereji bili na državnoj plati, vlada je uspela da na katedre postavi sebi odane ljude koji su radili ono što je vlada htela i kako je htela. To je izazvalo nezadovoljstvo kod sveštenika i kod građana. To nezadovoljstvo prihvatile su crkveno-školske opštine, među kojima su se naročito istakle: sarajevski (Gligorije Jevtanović), mostarska (Vojislav Šola) i Lijevno (Kosta Kujundžić). Predstavnici ovih triju opština u ime mnogobrojnih crkveno-školskih opština podneli su tri memoranduma caru u Beču i nekoliko predstavki patrijarhu u Carigradu u kojima su tražili crkvenu autonomiju po ugledu na karlovačku. Posle duge borbe, 1905. godine izvojevana je autonomija.
  9. Ananija (1778-1802), Jeremija (1802-1815), Josif (1816-1835), Prokopije (1836-1837), Aksentije (1838-1848), Josif po drugi put (1848-1854), Grigorije (1855-1860), Prokopije (1864-1875), Ignjatije (1875-1888).
Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *