NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » ISTORIJA SRPSKE CRKVE

ISTORIJA SRPSKE CRKVE

 

ISTORIJA SRPSKE CRKVE
 

 
III. Srpska crkva po pokrajinama
 
Srpska crkva pod Austrijom
 
Opšte napomene – Dok je postojala Pećka patrijaršija, Srpska crkva imali je svoj centar oko koga se savijala. Ukidanjem patrijaršije taj je centar izgubljen za srpski narod, jer Carigradska patrijaršija bila je neprijateljski raspoložena ne samo prema crkvi, nego i prema narodu. Cilj njezin kao crkve nije bio da ublaži narodu tugu i bol u teškom ropstvu, već da ga dotuče, da ga liši, pomoću grčke jerarhije, narodne svesti i pomoću grčkih škola nacionalnih osećanja, kako bi ga lakše jelinizirala radi osnivanja grčkog carstva.
Prema tome, Carigradska crkva ovakvim svojim radom stavila se u službu političkih ideja Grka, te je prirodno izazvala gnušanje srpskoga naroda prema ovom antihrišćanskom i antičovečanskom radu. Usled toga otpočinje nova borba, upravo otvara se nov front borbe, prema nedostojnoj prevlasti Grka na crkvenom polju. Ta borba vodi se tiho, lagano i vrlo teško. Ona se prostire na pokrajine koje su pod Turcima, a granice turske u to doba bile su po Beogradskom miru 1739. godine, na severu Dunav i Sava do ušća Une, a dalje preko Velebita do mora.
Svi, dakle, ovi krajevi potpali su pod Carigradsku patrijaršiju. Ona je tamo slala vladike iz Carigrada uvela je službeni i bogoslužbeni jezik grčki; zavodila je škole grčke itd. Prema tome, sve te pokrajine nemaju svoje nacionalne crkve, te ni crkvene istorije u pravom smislu te reči. Istorija njihova ostaje samo u borbi, borbi za oslobođenje od grčke prevlasti, pod političkim ropstvom turskim.
Krajevi, pak, preko Dunava i Save bili su pod Austrijom. Kao što znamo, patrijarh Arsenije III prevodeći narodu u Austriju, postarao se, te je dobio povlasticu, da Srbi u novoj postojbini mogu ostati u svojoj veri i imati narodnog starešinu. Ali to je bilo samo kratko vreme, dok je bilo ratne opasnosti. Čim je ta opasnost prešla, od Srba počeli su oduzimati jednu po jednu povlasticu. No najteže je Srbima padalo to što su ih na silu prevodili u uniju i katolicizam. Na taj način i ovde otpočinje jedna očajna borba za očuvanje vere i narodnosti. Ta je borba išla dotle da kad im je bila ugrožena vera jedan deo odselio se čak u Rusiju.
Treća pokrajina koja je pokazala malo više života jeste Crna Gora. Do 1766. godine ona je bila potčinjena Peći, od toga vremena ona je formalno trebalo da pripadne Carigradu, kao i sve druge eparhije, ali Crnogorci su se otimali svom snagom da se ne potčine fanariotima. I uspeli su. Za uprave vladike Petra I (1784-1830) ruski Sveti sinod priznao je autokefalnost pravoslavne crkve u Crnoj Gori, te se tako ova pokrajina spasla grčke napasti.
Mi ćemo sada pregledati crkveni život kod Srba pod Austrijom, pošto su oni po sili povlastica imali autonomiju crkvenu sa nacionalnim klirom; potom prošlost Srba u Crnoj Gori jer su i oni došli do autonomije i naposletku borbu Srba u Turskoj za crkveno oslobođenje.
Srpska crkva pod Austrijom do seobe 1690. godine – Mi smo ranije govorili da je Srba bilo preko Save i Dunava još i pre seobe i da ih je bilo mnogo čak i u X, XI, XII i XIII veku. Za dokaz služi nam to što je prva katolička episkopija osnovana u Sremu tek 1229. godine sa zadatkom da katoliči pravoslavne. Kao pouzdaniji dokaz može nam poslužiti i to što je naslednik Svetog Save Arsenije Sremac bio iz Srema. Najzad i to što je car Dušan činio represalije protiv katolika u svojoj državi kao odgovor Mađarima što su gonili pravoslavne u Mađarskoj.
Ali svi bi ti pravoslavni Srbi iščezli da nije bilo priliva iz Srbije. Bežeći ispred Turaka, mnogi Srbi iz južnih krajeva nisu se zadržavali u Srbiji, već tražili sigurnije mesto i sklanjali se u Mađarskoj (brat kraljevića Marka Dimitar postao župan 1404. Aradske županije i Vilagoša). No uveliko Srbi počeše naseljavati za vreme Đurđa Brankovića i naročito posle pada despotovine 1459. godine. Bežeći ispred Turaka Srbi su naseljavali pogranična mesta u Ugarskoj Banat, Srem, Slavoniju i Hrvatsku. Ugarski kralj Matija (1458-1490) predviđao je skori sukob sa Turcima, pa je računao da 1471. godine naseli Srbe na granici da mu štite državu. U tom cilju on je postavio i za starešinu Srbima unuka Đurđa Brankovića despota Vuka Brankovića – Zmaja Ognjenog Vuka – a u Bosni kralja Nikolu Iločkog. Ovi su prevodili narod iz Turske u Ugarsku da bi ojačali odbrambenu snagu. Ovo preseljavanje uzelo je takve razmere da su početkom XVI veka krajevi između Moriša i Dunava kao i između Tise i Dunava, Drave i Save bili naseljeni većinom Srbima, tako da docniji pisci te krajeve i nazivaju Srpskom državom (Raczorzag). To se vidi i po ulozi koju su Srbi igrali posle Mohačke bitke kad je car Jovan Nenad Crni imao svoju vojsku sastavljenu isključivo od Srba – oko 20.000 vojnika. No turskoj se navali nije moglo odoleti, oni održaše bitku na Mohaču 1526. godine a 1529. godine pojaviše se pred Bečom. Uskoro se Turci raširiše prema Erdelju, te 1552. godine zauzeše Temišvar i dalje a 1566. godine zauzeše Đurlu, te na taj način potpadoše pod Turke i najudaljeniji krajevi gde su se Srbi naselili. Na zapadnoj strani 1528. godine zauzeli Liku i Krbavu a uskoro zatim i druge krajeve te je graničarska linija išla Senj, Sisak, Drava prema Varaždinu.
Za nas je potrebno znati kako su se držali ti Srbi izbeglice u verskom pogledu. Odmah možemo reći da su bili verni i odani veri svojih otaca. Posle toga nastaje drugo pitanje. Kako je bio uređen njihov crkveni život? O tome nemamo podataka, ali najverovatnije da je za vreme despota Stevana Visokog beogradski mitropolit vršio arhijerejsku dužnost (posvećivanje sveštenika) svima izbeglim Srbima i u Ugarskoj. Kad je po smrti despota Stevana pripao Beograd opet Mađarima, u Beogradu je ostala mitropolija i dalje, i ona je, jamačno, vodila vrhovni crkveni nadzor nad Srbima u Mađarskoj. No u izvesnim krajevima učinjen je pokušaj organizovanja pravoslavne crkve u Mađarskoj. Naime, po smrti Zmaj Ognjenog Vuka, sina Grgura-Slepog, kralj Matija dovede za despota Đorđa i Jovana Brankovića (unuke Đurđeve od sina Stevana Slepog); Đorđe se uskoro zakaluđerio u Kupinovu i dobio ime Maksim (1495). Kako je Jovan umro 1502. godine i za despote behu postavljeni Mađari, Maksim ode u Vlašku na poziv vojvode Radula te postade mitropolit, pa kad se vrati on osnova srpsku mitropoliju, kojoj je i bio na čelu prvi put 1507-1510, pa se povuče, ode u Vlašku, a drugi put 1512. godine na kratko vreme. Sedište mitropolije bilo je u manastiru Krušedolu. Umro je 18. januara 1516. godine. Posle njegove smrti stolica srpskih episkopa bivala je i u manastiru Hopovu.
Uskoro posle toga dešava se bitka na Mohaču, raspad Mađarske, te nema verovatnoće da je bilo i nekog rada na crkvenom polju. Ali kad je obnovljena Pećka patrijaršija 1557. godine, patrijarh Makarije je organizovao crkvu i u ovim krajevima. Po podacima koji su do danas pronađeni od Makarija do seobe 1690. godine pominju se ove eparhije: Sremska sa sedištem u Krušedolu; Požeška sa sedištem u manastiru Remeti, koji se docnije naziva Orahovica – varaždinski generalat; Marčanska sa sedištem u manastiru Marči južno od Zagreba; Budimska sa sedištem u gradu Budimu; Segedinska sa sedištem u Segedinu, pod nju je potpadala crkva u Bačkoj; Jenopoljska koja se zove i Aradska, verovatno da je menjala sedište; Temišvarska sa sedištem u Temišvaru; Vršačka sa sedištem u Vršcu; Bečkerečka sa sedištem u Velikom Bečkereku; Mohačka ili Sigetska; Hopovska i još se spominju: Čanadska, Đulska, Lipovska, Veliko-vardarska i Jegerska za koje su podaci nesigurni.
Srbi u Dalmaciji, Lici i Krbavi (1528-1699. godine pod Turcima) potpadahu pod Dabro-bosanske mitropolite, a oni oko Žumberka, Plaškog, Gomirja i Ponikava, pod neposrednu vlast pećkog patrijarha.
O vladikama ovih eparhija iz ovoga doba znamo vrlo malo i to samo za one koji su se istakli kao vođe narodne u ustancima proti Turaka kao na primer vladika vršački Teodor (buna 1594), ili po podacima vatikanskim o onima čije je ime vezano za uniju (Epifanije Stefanović), ili o onima koji su odlazili u Rusiju (vršački Teodosije).
Srpska crkva u Austriji za vreme patrijarha Arsenija III – Patrijarh Arsenije III kao i srpske izbeglice verovahu zadugo da će se vratiti na svoja ognjišta, ali kad Turci pređoše Dunav i Savu izgubiše i poslednju nadu. Kad to vide patrijarh Arsenije preže da uredi Srpsku crkvu. Kao što znamo u povlastici od 21. avgusta 1690. godine car Leopold zajemčio je Srbima slobodu vere i unutrašnju autonomiju u verskim stvarima kao i izvesne druge povlastice. Glavne tačke povlastice na koje su Srbi najviše polagali bile su: priznanje od strane vlasti pravoslavnim Srbima starog julijanskog kalendara kao i praznovanje praznika po tom kalendaru; oslobođenje od davanja desetka katoličkom sveštenstvu; pitanje o crkvenoj jurisdikciji nad Srbima doseljenim pre 1690. godine osobito na hrvatsko-slavonskoj granici i odnos pravoslavne crkve u Austriji prema pećkom patrijarhu. Sve je ovo trebalo urediti više zbog zahteva katoličke crkve, nego li države, jer je katolička crkva imala plan da sve Srbe prevede prvo u uniju, kao što je i uspela u Erdelju 1697-1698. godine pa posle u katolicizam. To je dobro znao patrijarh Arsenije, te poče svom snagom raditi na orijentaciji srpske crkve. I već 4. marta 1695. godine on u tome uspeva dobivši naročito povlasticu za organizaciju crkve. Kako su mnoge srpske episkopije već postojale u tim krajevima, to patrijarh poče raditi na njihovom uređenju. Episkopije koje se sada pominju jesu: u Sent Andreji (budimska), Temišvaru, Segedinu, Aradu, Vršcu, Hopovu (slavonska), Sremska (Krušedol) i Mohačko-sigetska, a u Hrvatskoj su postojale u manastiru Marči (marčanjska) te sad bi ustanovljena Karlovačko-senjska i Zrnopoljsko-lička (4. marta 1695). Slavonska (hopovska) i Sremska (karlovačka) ostadoše patrijarhu s tim da može stanovati u manastiru Orahovici (Slavonska) ili u Vrdniku. No, patrijarh je mnogo putovao te je našao za potrebno da i u tim episkopijama postavi episkope, a sam je najviše provodio vremena u Beču i Sent Andreji boreći se za pojedine povlastice. Treba znati da povlastice koje je bio dao car Leopold nisu bile prošle kroz ugarski zemaljski sabor, te ih ugarske vlasti i ugarski klir nisu na praksi priznavali. Isto tako nije ih priznavao ni katolički klir naročito u Hrvatskoj, zbog toga je patrijarh najveći deo vremena i provodio u Beču, boreći se za povlastice a bavio se u Sent Andreji u manastiru Kovinu na ostrvu Čepelu, Sečuju i drugim većim mestima. No, kao da mu je najviše zadavala posla borba sa unijom.
Kad je Austrija posle Mohačke bitke (1687) sišla na Dunav i Savu počela je da uređuje osvojene krajeve i postavila komesare da uvode reforme. Ti su komesari bili, razume se, katolici i naklonjeni katoličkoj crkvi, ali tu se odmah stvoriše i jezuiti koji su sebi bili izradili pravo da stiču i nepokretna imanja u Ugarskoj, te jezuiti stadoše energično raditi na uvođenju unije. Oni zadobiše ubrzo Jova Rajića, nastojatelja manastira Orahovice, čiji je brat Longin Rajić već bio episkop unijatski. Longin umre 1694. godine te dođe Petar Ljubibratić kao unijatski episkop Srema i Slavonije. On se nastani u Pakracu gde kupi kuću i u njoj osnuje crkvu. Patrijarh Arsenije imao je veliku muku sa ovim unijatima Petrom Ljubibratićem (†1704) i njegovim rođakom Janićijem Ljubobratićem. Narod ne znajući šta je to unija a videći da su njihovi sveštenici kao i naši obučeni i služe službu na slovenskom jeziku, povede se za njima. Zbog toga je patrijarh Arsenije odlazio u Slavoniju i Hrvatsku baveći se naročito u manastirima Lepavini i Marči. Tu je on odvraćao narod od unije i bodrio ga da ostane veran pravoslavlju. Povodom rada unijata skupljen je bio i sabor u Kamenskoj (1700) od monaha i predstavnika narodnih na kome je rešeno da iako je Petar Ljubibratić Srbin, ne može se priznati za episkopa, jer ga nije posvetio patrijarh Arsenije. Sa Janićijem Ljubobratićem je, pak, patrijarh Arsenije raščistio na taj način što je kupio od njega kuću, davši mu što je tražio, te on ode iz Pakraca u Rusiju. Na mesto njegovo patrijarh uspe da postavi za episkopa u Pakracu Sofronija Podgoričanina (potonjeg mitropolita).
I u Marčanskoj eparhiji u Hrvatskoj koja nije ni bila pod Turcima, bili su još u XVI i XVII veku zadobiveni Srbi episkopi za uniju tako da narod nije ni znao na primer da je episkop Danilo (u prvoj polovini XVII veka) bio unijat. Katolička crkva nije prezala ni od kakvih sredstava da narod preobrati u uniju. Tako episkop marčanski Gavrilo Mijakić (1661-1668) kad se odupre uniji bio je prvo bačen u tamnicu u Križevcima, tu je trebao biti i otrovan, ali pošto je narod bodro pratio rad vlasti, to se ove pobojaše bune, te ga prvo sprovedoše u Grac, u tamnicu, a posle u Glac, u Šlesku, gde je i umro. Potonji marčanski episkopi (Pavle Zorčić, Marko Zorčić i Isaija Popović) bili su unijati, ali patrijarh Arsenije uspe da narod obrati pravoslavlju te episkop Isaija ostade bez pastve.
Videći njegov uspeh u radu i odanost koju je narod pokazivao prema njemu, rimokatolička crkva činila mu je smetnje na svakom koraku. Tako su uspeli da mu zabrane da nosi titulu patrijarha (1701) i samo blagodareći Rakocijevom ustanku, kada su carskom dvoru zatrebale hrabre mišice srpskih vojnika, vraćeno mu je pravo na titulu patrijarha. Sem toga činjene su mu i smetnje prilikom putovanja po Hrvatskoj, naročito po zemljama koje je Austrija ranije držala, jer su vlasti bile stale na gledište da se privilegije odnose samo na novodoseljene Srbe a ne i na one koji su se zatekli pre 1690. godine.
U takvim mukama i borbama patrijarh je dočekao i smrt 1706. godine u Beču, gde je bio radi narodnih poslova. Sahranio ga u Beču vladika Isaija Đaković a docnije su kosti njegove prenete u manastir Krušedol gde i danas počivaju.
Karlovačka mitropolija do seobe pod Arsenija IV – Posle smrti patrijarha Arsenija, po odobrenju carevu, primi upravu vladika jenopoljski Isaija Đaković. Njegova je prva briga bila da na osnovu privilegija izdejstvuje odobrenje za saziv sabora radi izbora novog mitropolita. Posle mnogih teškoća bi odobreno da se prvi sabor održi u Krušedolu 13. oktobra 1707. godine. No i ovde se naišlo na izigravanje povlastica. Rimokatolička crkva koja je imala jak uticaj na carskom dvoru stade na gledište da se carske privilegije odnose samo na Srbe doseljene 1690. godine. Kako je Austrija Karlovačkim mirom (1699) dobila i zemlje južno od pruge Senj-Sisak čak do Velebita, gde je patrijarh osnovao Karlovačko-senjsko vladičanstvo i Zrinopoljsko-ličko (1695), to rimska crkva nastojavaše da se Srbi iz Hrvatske ne sjedinjuju sa onima iz Srema, te vladici i narodnim poslanicima ne bi dozvoljeno da idu na sabor u Karlovce. Račun je rimokatolika bio u tome, da se Srbi iz Hrvatske ne sjedinjuju sa Srbima iz Srema i Slavonije da bi ih lakše mogli pounijatiti. No gornjo-karlovački vladika i pored sviju zabrana i pretnji ipak uspe da dođe u Krušedol i javi se saboru. Carski komesar se protivio njegovom prisustvu, no Srbi se pozivahu na privilegije. Ovo pitanje se najzad rešilo time što i Gornjo-karlovačka eparhija bi prisajedinjena mitropoliji.
Druga teškoća bila je u tome što je narod srpski u novoj postojbini osećao duhovno jedinstvo sa svojim saplemenicima u Turskoj. U tom cilju novu mitropoliju smatrao je sabor kao sastavni deo Pećke patrijaršije. Zbog toga jerarsi su želeli da održavaju duhovno jedinstvo sa Peći. No tome se protivila vlada opet pod uticajem rimokatoličke crkve a naročito jezuita. Ona je stajala na gledištu da se te veze kidaju, ili bar oslabe što više mogu. Kad je na saboru to opaženo bude izrađena formula zakletve koju treba da polaže novi mitropolit i tu dođe odredba: „Da će patrijarha slovensko-srpskoga i arhiepiskopa iećkog priznavati za starešinu…“
I tako sabor donese svoje odluke mimo želja carskog komesara, kako o sjedinjenju gornjo-karlovačkog vladičanstva mitropoliji tako i o potčinjenju pećkom patrijarhu.
Tom prilikom bi rešeno da mitropolit srpski stanuje u manastiru Krušedolu i da se mitropolija naziva „Krušedolska“.
Za prvog mitropolita posle patrijarha Arsenija bi izabran episkop jenopoljski Isaija Đaković (1707-1708) koga je car uskoro potvrdio kao i odluke saborske.
Mitropolit Isaija nije bio duga veka, on ode u Beč radi svršavanja narodnih poslova i tamo umre „na prečac“ 20. jula iste 1708. godine.[1] I njegovi su smrtni ostaci preneti u manastir Krušedol.
Posle njegove smrti, drugi sabor sazvan je opet u Krušedolu u aprilu 1710. godine. Za mitropolita bi izabran episkop pakrački Sofronije Podgoričanin (23. aprila). Po tekstu zakletve sa prvog krušedolskog sabora, novi mitropolit trebao je da položi zakletvu pećkom patrijarhu, no vlada stade na put tome, te pećki patrijarh Kalinik i priznade autokefalnost srpskoj crkvi pod Austrijom 18. maja 1710. godine.
I Sofronije nije sastavio ni godinu dana na mitropolitskoj stolici. On umre 7. januara 1711. godine u Karlovcima gde je i sahranjen.
Izborni sabor i treći put sastade se u Krušedolu 1713. godine gde bi izabran za mitropolita budimski episkop (25. aprila) Vićentije Popović (1713-1725).
Kao što znamo iz istorije, 1716. godine napadnu Turci na Austriju u nameri da povrate zemlje kojima su vladali, i dođu do Petrovaradina gde ih dočeka princ Evgenije Savojski, potuče, i protera iz Srema i Banata. Ovaj je rat završen Požarevačkim mirom 1718. godine po kome je Austrija dobila celu Severnu Srbiju do Zapadne Morave (Bijeljinu, Valjevo, Čačak, Stalać, Paraćin i Negotin).
Prilikom nastupanja 1716. godine Turci pošto zauzeše Krušedol, zapališe manastir i uništiše mošti srpskih despota koji se u manastiru čuvahu. Mitropolit se ovoga puta nemaše gde vratiti u Krušedol, već se nastani u Karlovcima kao mestu mnogo zgodnijem zbog veza na Dunavu. Od toga doba do naših dana sedište mitropolita ostaju Karlovci, te se i mitropolija nazva Karlovačka.
Kad Austrija zauze Beograd sa Banatom i jednim delom Vlaške – Malu Vlašku (rimnička episkopija) – Srbi održe sabor u Novom Sadu (Varaždinskom Šancu) 1722. godine i tražili su da se Karlovačka mitropolija spoji sa Beogradsko-banatskom mitropolijom[2]. Vlada se, pak, tome odupiraše. Usled toga otpočinje sada borba za spajanje. Teškoća je glavna bila u tome što je Beograd imao svoga mitropolita još iz turskog vremena a Karlovac opet svoga; no kad umre karlovački mitropolit Vićentije Popović 1725. godine crkveni sabor izabra beogradskog mitropolita Mojsija Petrovića (1726-1730) i za karlovačkog 1726. godine. Na taj način bi izvršeno spajanje Karlovačke mitropolije sa Beogradskom. Mitropolit Mojsije Petrović imao je mnogo muka oko uređenja crkve u Beogradskoj mitropoliji. Toga radi nastojao je da obuči sveštenstvo koje je bilo ne samo polupismeno, no često i nepismeno, u vođenju knjiga rođenih, venčanih i umrlih. Zatim se starao da podigne što veći broj crkava koje su bile od Turaka porušene, te se narod molio Bogu u crkvama od pruća ispletenih i slamom pokrivenih. Sem toga u narodu behu preotele maha razne praznoverice, te ga je trebalo poučiti i od rđavih navika odvraćati. Toga radi on je izabrao izvestan broj sveštenika koji su u ime njegovo odlazili u narod kao ispovednici te ga poučavali.
On je propisao sveštenicima i kaluđerima kakvo odelo da nose, jer su pre toga nosili odelo kao i seljaci.
Sem toga u to vreme u Karlovačkoj eparhiji beše se osetila potreba za jačom prosvetom. Tamošnji Srbi, nalazeći se pod uticajem jake zapadne kulture, morali su ići napred sa duhom vremena. Oni nisu smeli izostajati naročito zbog silnog uticaja unije i rimokatolicizma. Sveštenstvo je moralo često da vodi religiozne dispute sa zaštitnicima unije. Međutim, pravoslavna knjiga i pismenost behu u to vreme zapušteni; škole nisu ni postojale. Zbog toga mitropoliti, kao vođe naroda, nemajući vere u zapadnu kulturu, a naročito u rimokatolicizam i uniju, obratiše se Rusiji za pomoć koja u to vreme beše daleko izmakla u prosveti. Mitropolit Mojsije dobavi iz Moskve profesora Suvorova koji donese sobom nekoliko bukvara, te bi otvorena u Karlovcima prva osnovna škola 1826. godine i uskoro srednja škola 1731. godine u kojoj su se spremali budući sveštenici i drugi prosvetni radnici. Taj jezik je bio sloveno-serbski, a u crkvi napusti se staro srpsko-slovensko čitanje i preote maha rusko-slovensko čitanje. I staro pevanje po crkvama bi zamenjeno novim pevanjem koje je docnije prozvano karlovačko.
Mitropolit Mojsije Petrović nije bio duga veka, umro je 27. jula 1730. godine.
Za izbor novoga mitropolita skupi se sabor u Karlovcima 1730. godine na Spasovdan te bude izabran aradski episkop Vićentije Jovanović (1730-1737). On je nastavio rad mitropolita Mojsija Petrovića i uradio mnogo na prosvećivanju naroda. Kao naročitu zaslugu njemu pripisuju rad na uređenju manastirskog i monaškog života. On je propisao 1733. godine monaška pravila koja vrede i danas u Karlovačkoj mitropoliji. On je uredio i škole za sveštenike u Beogradu i Karlovcima. Umro je u Beogradu 6. juna 1737. godine (njegove kosti prenete su docnije u manastir Rakovac u Fruškoj gori).
Karlovačka mitropolija od Arsenija IV do Toleranz-Patent-a – Seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem IV koja je oslabila srpski živalj u staroj postojbini, imala je tu dobru stranu što ga je ojačala u novom centru -Karlovačkoj mitropoliji. Patrijarh Arsenije IV nije tražio nikakve povlastice, već se zadovoljio onim što je već postojalo, mada je bilo mesto i potrebe posle bune kapetana Pere Segedinca 1735. godine za novim povlasticama. Prešavši u Srem, kako je mitropolija smrću Vićentijevom bila upražnjena, to mu bude poverena uprava mitropolijom prvo privremeno, a docnije na molbu sveštenstva i naroda bude potvrđen od carice Marije Terezije 1. oktobra 1741. godine za arhiepiskopa i mitropolita karlovačkog s pravom da nosi i titulu patrijarha.
Patrijarh Arsenije upravljao je Karlovačkom mitropolijom od 1737. do 1748. godine. Njegova uprava nema povoljan odziv. Ne zna se pravi razlog zašto, tek on zatvori školu u Karlovcima, vraća Ruse profesore u Rusiju i nije nastavio delo crkvenog uređenja koje tako oduševljeno behu otpočeli mitropoliti Mojsije i Vićentije.
Za njegovo vreme, usled neuspeha austrijskog oružja, Turci zauzehu sve srpske zemlje južno od Save i Dunava i Malu Vlašku (rimničku episkopiju), te se ubuduće ne naziva Beogradsko-karlovačka, već samo Karlovačka mitropolija. Pod njom su i dalje ostale episkopije u Banatu Vršačka i Temišvarska.
Patrijarh Arsenije umro je 6. januara 1748. godine i sahranjen u Krušedolu.
Posle njega došao je za mitropolita episkop aradski Isaija Antonović koji je upravljao od avgusta 1748. godine do 22. januara 1749. godine. Umro je u Beču a sahranjen u Budimu.
Posle Isaije izabran je na saboru 1749. godine[3] Pavle Nenadović gornjo-karlovački episkop (1749-1768). On je živeo u vreme kad Austrija nije ratovala, već je mirovala. Međutim, Austrija je bila raspoložena prema Srbima samo onda kad je bila u opasnosti i kad su joj trebale srpske mišice da je spasavaju, a čim bi prešla opasnost odmah je zaboravljena na svekolike usluge. Austrijska politika prema Srbima u ovo doba mira teži tome da srpske privilegije suzi, a delom gotovo i da ih uništi. Carica Marija Terezija 1751. godine izdaje edikt o inkorporaciji Banata Ugarskoj. Po tom ukazu izvršeno je ukidanje jednog dela Vojničke Krajine, te su Srbi izgubili sve ranije privilegije u imovinskom pogledu i imali su da postanu kmetovi-čivčije zato Mađari po tom ukazu stadoše potiskivati Srbe od Tise i Moriša na jug. Među Srbima zavlada veliko nezadovoljstvo utoliko pre što su ih nasilno gonili na uniju i rimokatolicizam (u reskriptu Marije Terzije od 1741. godine ušao je član 46. po kome u Trojedinici neće se trpeti nijedna druga vera sem rimokatoličke). Sve to pobudi narodne vođe Ivana Horvata, Jovana Ševića, Rajka Preradovića i Tekeliju da se obrate Rusiji, te da im Rusija odredi zasebno zemljište, gde će se naseliti i osnovati „Novu Srbiju“. Rusija im dozvoli da se nasele u Ekatarinoslavskoj guberniji i taj okrug bi nazva „slavjano-serbski“. On je predstavljao sobom opet vojničku krajinu protiv krimskih Tatara koji još ne behu tada proterani sa Krima. Seoba je izvršena od 1751-1753. godine a preselilo se preko 100.000 Srba. Seoba je trebala da se nastavi i dalje, ali se tome usprotiviše vojni krugovi u Beču, jer istočna granica prema Turcima ostade prazna. Međutim, Srbi su odvajkada važili kao dobri vojnici. Na mesto iseljenih Srba naseliše se Rumuni, te tako srpski elemenat oslabi a rumunski ojača.
Za vreme mitropolita Nenadovića vrši se u Hrvatskoj nasilno prevođenje u uniju. Žumberak (kraj koji zahvata žumberačke planine) sav prelazi u uniju; Marčanska episkopija više ne postoji, manastir Marča propao; Gornjo-karlovačka episkopija takođe pod velikim verskim terorom rimokatoličkih sveštenika a naročito jezuita. Mitropolit Nenadović pokušava da brani pravoslavlje, ali 1757. godine dobija oštru naredbu od same carice da se ni on, ni njegovi episkopi, niti iko od pravoslavnih narodnih vođa, ne sme odupirati širenju unije, inače će ih postići najstrožije kazne. No i pored svih tih teškoća mitropolit Nenadović je neumorno radio na svima poljima. On popravi greške patrijarha Arsenija IV te obnovi školu za sveštenike, i ustanovi odmah 1749. godine školski fond koji je docnije prozvan klerikalni fond iz koga se imale izdržavati škole. Taj fond je ostao do naših dana.
Iz njegove ostavštine osnovan je po njegovoj želji 1769. godine tzv. neprikosnoveni fond iz koga se daju plate episkopima i za druge crkvene potrebe.
Za vreme mitropolita Nenadovića učinjen je pokušaj da Srbi dođu do jedne štamparije, ali su tu stvar omeli katolički biskupi. Zbog toga Srbi sa ruskom pomoću uspeše da osnuju štampariju u Veneciji, te se za dugo vreme srpske knjige tamo štampale.
Mitropolit Pavle Nenadović umro je 15. avgusta 1768. godine u Karlovcima gde je i sahranjen.
Zahvaljujući miru u državi vlasti su upotrebljavale zgodnu priliku da se što više umešaju u srpske unutrašnje stvari na štetu narodnih prava i pravoslavne vere. Tako po smrti Nenadovića bi sakupljen sabor u aprilu 1769. godine u Karlovcima radi izbora novog mitropolita. Prema ustanovljenom redu i običajima trebalo je prvo izabrati mitropolita pa pod njegovim predsedništvom svršavati druge poslove. Ali se tome usprotivi carski komesar (grof Hadik) i zahtevaše obrnuto, jer je vlada imala planove da suzi ranije povlastice i da se što više meša u unutrašnje poslove. Prema tome, sav rad ovoga sabora bio je pod pritiskom komesarovim. Tu se rešavalo o kontroli rada crkvene vlasti, o ograničenju mitropolitskih prava, o uređenju eparhija, o svešteničkim taksama itd. Kad je sabor posvršavao sve stvari, kako je komesar hteo, izabran je za mitropolita episkop vršački Jovan Đorđević (1769-1773).
Na osnovu ovih saborskih odluka, carica izdade 27 septembra 1770. godine jednu uredbu o Karlovačkoj mitropoliji pod imenom Regulament. No ona je izazvala kod sveštenstva i naroda silno nezadovoljstvo, jer su mnoge povlastice bile okrnjene. Zbog toga državna vlast bi prinuđena da povuče tu uredbu, pa je uputi na primedbe Arhijerejskom Sinodu. U to vreme umire mitropolit Jovan Đorđević 13. maja 1773. godine i dolazi za mitropolita episkop temišvarski Vićentije Jovanović Vidak (1774-1780). On uskoro saziva sabor da stavi primedbe na Regulament od 1770. godine. Sabor stavlja primedbe, ali vlada ne usvoji te primedbe, već izda Drugi regulament 2. januara 1777. godine koji izazva još veće nezadovoljstvo, jer u njemu Srbi nađoše težnju za unijaćenjem, te dođe i do krvi. Novi regulament je bio povod te je ukinuta Ilirska dvorska deputacija 2. novembra 1777. godine i Srbi stavljeni pod Mađarsku dvorsku kancelariju a graničari pod Dvorski ratni savet.[4]
Nezadovoljstvo protiv drugog regulamenta beše razlog te i on bi povučen i izdata (16. jula 1779.) nova uredba pod imenom Deklaratorija (Rescriptum declaratorium Illyricae nationis). Za graničare tekst je izdat na nemačkom jeziku a za oblasti civilne uprave na latinskom jeziku. Osnovna težnja države i u Deklaratoriji bejaše da suzi privilegije i potčini pravoslavnu crkvu što više pod svoju vlast. U tom cilju ustanovljeno je da se sednice sinodske ne mogu držati bez odobrenja vlasti; da na njima prisustvuje državni komesar (po ugledu na Rusiju – oberprokuror); da vladike ne mogu činiti kanonske vizitacije bez odobrenja vlasti; pregled crkvenih računa da se vrši i u prisustvu oficira ili državnih činovnika; po državnoj potrebi pregled manastira od strane državnih komesara itd.
Ova deklaratorija dobila je svoju dopunu 17. juna 1782. godine u konzistorijalnoj sistemi. Po njoj svaka eparhija dobila je svoju konzistoriju (duhovni sud), a kao viša vlast određena je apelatorijska konzistorija. Osnovna ideja provedena i kroz konzistorijalnu sistemu jeste jak državni nadzor; vlast arhijereja bila je ovom uredbom još više sužena. Konzistorijalna sistema važila je do 1871. godine.
Na taj način organizacija srpske crkvene autonomije otpočeta povlasticama 1690, 1691, 1695. godine, objašnjavana raznim patentima dobila je izraz potpuno sređene pravne organizacije u konzistorijalnoj sistemi.
Za vreme mitropolita Vićentija između 1771-1779. godine ukinuto je 12 srpskih manastira i od toga vremena ne postoje više ženski manastiri.
Mitropolit Vićentije umro je 18. februara 1780. godine.
Za vreme ova dva poslednja mitropolita širenje unije ne samo što nije prestalo, već se pojačalo. Naime, sad unija pokušava da se širi preko škole. U tom cilju vlasti žele da nametnu rimokatolički katihizis (Petra Kanizija †1597.) za srpske škole koje je mitropolit Pavle Nenadović bio podigao. Tome se usprotivi pravoslavno sveštenstvo na čelu sa Jovanom Rajićem tada najučenijim čovekom svoga vremena. Jovan Rajić zbog toga napiše pravoslavni katihizis koji bude primljen Sinodom 1774. godine i po kome se predavala veronauka po srpskim školama sto godina, sve do 1870. godine. On je bio preveden i na rumunski jezik te se po njemu predavalo i u rumunskim školama[5].
Austrija je svojom politikom mešanja u srpske stvari išla na to da zavadi narod i sveštenstvo. I to kao da joj je pošlo za rukom naročito od mitropolita Jovana Đorđevića. Mitropoliti i vladike pod pritiskom vlasti morali su da popuštaju a predstavnici narodni opazivši to, počinju ih sve više napadati. Usled toga između sveštenstva naročito višeg i naroda (vođa) otpočinje nepoverenje i omraza. I mitropolit Vićentije kao da nije bio pošteđen od toga. Posumnjalo se u čistotu njegovih namera što je pristao na neke reforme koje je vlada htela da naturi Srbima. No s druge strane, ako se uzmu u obzir teške prilike i pritisak, stvar se može uzeti tako da je on od dva zla imao da bira manje. Zbog toga je i pristajao na izvesne ustupke vladi kao manje zlo po život narodni i crkveni. U tom smislu mnogi ga i pravdaju.
Karlovačka mitropolija od Toleranz-Patent-a do Mađarske bune 1848. godine – Politika koju su vodili carevi Leopold (1658-1705), Josip I (1705-1711) i Karlo VI (1711-1740) imala je u prvom redu vojničke državne ciljeve te se u pojedinosti nije ni upuštala. U tom smislu treba razumeti i davanje povlastica Srbima zbog njihovih odlika u ratovima. Ali ako već za vreme cara Karla opažamo uticaj jezuita i oduzimanje datih povlastica Srbima, to za vreme Marije Terezije (1740-1780), kad je Austrija decenijama bila bez rata, gaženje datih povlastica, naročito u čisto religioznom pogledu, dostiglo je vrhunac. Rimokatolički sveštenici a naročito, jezuiti behu gospodari bečkog dvora za vlade Marije Terezije. Jezuiti su se još drskije ponašali i prema protestantima. Sve je to učinilo da se nasuprot mišljenju koje je vladalo za vreme Marije Terezije na dvoru, stvori drugo mišljenje da jedna država u kojoj ima raznih vera treba da vodi politiku verske trpeljivosti prema drugim religijama, a ne politiku verskog terora u korist rimokatolicizma. Narodi druge vere veoma su osetljivi kad im se dira u veru, za državu ta politika verskog terora remeti mir te je treba napustiti. Ta nova struja posle smrti Marije Terezije našla je izraza u nasledniku caru Josifu II (1780-1790). Uskoro po stupanju na presto on izdaje ukaz Toleranz-Patent (1781) kojim proklamuje slobodu vere. To se odmah pokazalo i na praksi. On ukazom od 1781. godine poboljšava položaj pravoslavnih prema katolicima; 1783. godine izdaje naređenje da se u krivičnim i građanskim parnicama postupa sa pravoslavnim sveštenicima kao i sa rimokatoličkim; godine 1787. pravoslavni dobijaju pravo da na svojim crkvama mogu podizati tornjeve i kubeta; godine 1788. da pogrebi mogu biti slobodni po obredima svake vere[6]; 1789. godine dopušta da vrata pravoslavnih crkava mogu biti okrenuta na glavnu ulicu; 1790. godine izjednačuje se u pravima pred zemaljskim zakonima pravoslavno sveštenstvo sa rimokatoličkim itd.
Za vlade cara Josifa II bio je mitropolit Mojsije Putnik (1781-1790), ranije episkop temišvarski. On je imao prvi da oseti sve blagodeti Toleranz-Patent-a, ali i njegove rđave strane. Politika Josifa II počivala je na drugim načelima nego što ih je imala carica Marija Terezija. Austrija nije bila nacionalna država, već je imala mnogo narodnosti. Među njima nije bilo nikakvog duhovnog jedinstva: razni im bili jezici, razne vere, razna istorijska i kulturna prošlost. Sve te raznolikosti trebalo je na neki način ujediniti. Dok se krajem XVII i početkom XVIII veka ratovalo, na to se nije pomišljalo, već su davane povlastice radi umirenja i pridobijanja raznih naroda. Za vreme Marije Terezije stalo se na gledište da to duhovno jedinstvo naroda treba da bude provedeno kroz katolicizam, odnosno uniju. No ta politika nije urodila dobrim plodom. Narodi su u svojim religijama najosetljiviji i najkonzervativniji. Sto godina rada nisu doneli gotovo nikakvih rezultata a izazvali su mržnju i antipatiju prema vladajućim krugovima. Zbog toga Josif II stade na gledište da u državi treba prvo sprovesti strogu centralizaciju, uzdići državu i državnu vlast nad svima crkvama i svima narodima i uzdići vladajući elemenat germanski, nemački, kao gospodareći, a ostaviti svakome slobodu u pogledu vere. U tom smislu kroz zakonodavstvo, vojsku, škole i sve javne i državne ustanove stade sprovoditi centralizaciju i germanizaciju. Kako je u zemlji bilo i suviše katoličkih manastira, to on mnoge ukine u korist škola, a po školama uvede kao nastavni jezik nemački. Kad su došli na red srpski manastiri, beše izneta formula da se nekoliko njih ukinu u korist srpskih škola a naročito u korist osnivanja jedne uređene duhovne seminarije. Mitropolit Putnik prihvatio je u osnovi ideju osnivanja jedne uređene duhovne seminarije, ali nije mogao da prihvati ideju o ukidanju manastira, jer je nalazio da su to jedini bedemi koji imaju za cilj da odbijaju jake i snažne talase unije i katolicizma. Zbog toga je potražio druge izvore za seminariju a osnovao je i fond za stipendije. Ukinuto je samo nekoliko manastira.
Kad je bila reč o školama, vlada je tražila da se za sve škole u ime jedinstva uvede latinica, ali je mitropolit uspeo da odbrani ćirilicu, kao pismo sa kojim se saživeo pravoslavni srpski narod.
Za njegovo vreme 1782. godine, kao što smo kazali, doneta je nova uredba pod imenom konzistorijalna sistem o kojoj smo napred govorili.
U ovo vreme 1783. godine dobili su Rumuni u Erdelju (Sibinjska eparhija) svoga episkopa koji je u dogmatskom pogledu bio potčinjen karlovačkom mitropolitu. To je isto učinjeno i sa Bukovinskom (ranije Radaučka) episkopijom, koja je deobom Poljske pripala Austriji. On je rukopoložio crnogorskom mitropolita Petra I u Karlovcima 1784. godine, te se na taj način Crnogorska crkva odvojila od Carigradske patrijaršije kao autokefalna.
Mitropolit Petar 1790. godine ode u Beč radi narodnih poslova i tamo „na prečac“ umre 28. juna. Sahranjen je u Sent-Andreji.
Njega je nasledio Stevan Stratimirović (1790-1836). On je bio episkop budimski i po godinama najmlađi, ali je bio školovan, svršio je bio filosofiju, te je uživao glas učenog čoveka. Izborni sabor ovoga puta beše se sastao u Temišvaru 1790. godine. Taj je sabor u istoriji srpskog naroda u Austriji važan zbog toga što je tražio zasebno zemljište (teritoriju) za Srbe (Vojvodinu). Ovoga puta Srbi nisu uspeli da ostvare želju svoju, ali su je ostvarili 1848. godine. Neposredna, pak, dobit zahteva ovoga sabora bila je ta što ugarski sabor 1791. godine, jamačno iz straha da Srbi ne cepaju jedan komad tzv. ugarske istorijske teritorije, darova Srbima građanska prava koja pre toga nisu imali. Tako Srbi na ugarskoj teritoriji Toleranz-Patent-om dobiše slobodu vere a od ugarskog sabora i građanska prava, te malo dahnuše dušom[7].
Mitropolit Stratimirović (od 9. novembra 1790. do 23. septembra 1836.) upravljao je srpskom crkvom za vreme careva Leopolda II (1790-1792) i Franje I (1792-1735). Za to vreme odigrali su se veoma krupni događaji: tu je Francuska revolucija, tu je Napoleon i njegovi ratovi protiv Austrije, tu je pad Napoleona i Bečki kongres 1814. godine, tu je najzad ustanak pod Karađorđem i propast 1813. godine; tu je ustanak pod knezom Milošem i obnovljenje Srbije do 1836. godine i u svima tim događajima mitropolit Stratimirovića bio je veoma aktivan. No, on redovno gleda na Beč i prema njemu podešava svoje držanje. Mađarima se nije dopao Temišvarski sabor (1790) i on više ne saziva sabor do svoje smrti, sve povike protiv nesazivanja on prećutkuje ili ih umiruje. On piše memoar ruskom caru o oslobođenju hrišćana od Turaka; pomaže Karađorđa da dođe do municije itd.
No, ako se tako držao u političkim stvarima, patrijarh Stratimirović bio je energičniji u čisto religioznim pitanjima. Za vreme cara Franje beše uspela unija da obnovi svoju akciju protiv pravoslavnih Srba iznoseći protiv njih političke klevete. Naime, usled toga što se jedna grupa Srba bila odselila u Rusiju još 1753. godine; što su se Srbi za prosvetu, knjige i crkvene stvari obraćali Rusiji; što je Rusija pomagala akciju Srba u Srbiji za oslobođenje itd. katolici uspeše da ubede dvor da je spas od Srba samo u tome da se prevedu u uniju pa će posle sami napustiti Moskvu i Rusiju i obratiti se Rimu. U tom smislu imao je ne jednom car Franja razgovor sa mitropolitom Stratimirovićem i car mu je jednom otvoreno kazao država (Austrija) mora nastojati na unijaćenju Srba zbog toga što su Srbi stalno u nekoj vezi sa Rusima, te su zbog svojih verskih veza nepouzdan elemenat za državu. Na to mu je mitropolit odgovorio: „Ne treba se bojati tih veza, ako nam je ovde dobro; no ako nam ovde ne bi bilo dobro, tada i da smo rimokatolici potražili bi inoverne saveznike“.
No i pored svega toga, vlada je pomagala rad na uniji. Plan je bio ovaj – da se na Srbe učini pritisak da prime prvo novi kalendar (gregorijanski) te da se napravi zabuna kod Srba; posle toga da se uvede latinica mesto ćirilice i kada se tako zamute odnosi kod Srba lakše će se uspeti sa unijom. U tom smislu u oktobru 1814. godine sam car napisao je svojeručno pismo mitropolitu Stratimiroviću u kome ga poziva da u cilju zbližavanja naroda u Austriji primi novi kalendar. Stratimirović je odbio taj predlog pozivajući se na odredbe vaseljenskih sabora. To mu se i pripisuje u najveću zaslugu.
Dvadesetih godina XIX stoleća beše se pojavila tzv. tržićska unija, gde je vlada novcem nagrađivala one Srbe koji prime uniju. No, i ovaj pokušaj imao je slab uspeh i to samo kod Srba u Hrvatskoj.
Mitropolit Sratimirović neosporno ima zasluge i na polju prosvete. Za vreme njegovo osnovana je Karlovačka gimnazija (1791. godine uz pripomoć zanatlije Dimitrija Sabova) docnije i Novosadska gimnazija (1816) zauzimanjem episkopa bačkog Gedeona i prilozima trgovca Save Vukovića. On je pomogao te je osnovana 1794. godine Karlovačka bogoslovija. U nju je uveo arhimandrita Jovana Rajića onda najučenijeg bogoslova srpskog. I uopšte nastojao je da se podigne obrazovanje i sprema sveštenstva. Za vreme njegovo osnovana je i prva učiteljska škola u Sent Andriji (1812), pa je docnije preneta u Sombor (1816).
Isto tako veoma je cenio te i pomogao razvoj manastira. On je često govorio: „Srpski su manastiri i kaluđeri stub u Srpskoj crkvi“.
Zamera mu se što se usprotivio osnivanju jedne velike seminarije koju je predlagala Dvorska kancelarija i Temišvarski sabor, već se zadovoljio onda dosta slabom uređenom Karlovačkom bogoslovijom. Za njegovo vreme uvećana je Karlovačka mitropolija time što je i posle Bečkog kongresa 1814. godine Austrija dobila Dalmaciju i Istru. Tamo je osnovana episkopija prvo sa sedištem u Šibeniku a od 1841. godine u Zadru.
Umro je 4. oktobra 1836. godine.
Posle smrti mitropolita Stratimirovića, izabran je bački episkop Stevan Stanković (1837-1841). O njemu se veli da je živeo više za sebe, nego li za crkvu i narod. Videći njegov nerad, javno mnjenje je zahtevalo da se skupi sabor radi raspravljanja tekućih pitanja, on je najzad pristao, ali vlada nije odobrila ovaj saziv. Umro je u Karlovcima 1841. godine. Nasledio ga je Josif Rajačić, episkop vršački.
Karlovačka mitropolija od 1848. od 1920. godine – Da bismo shvatili odlike novoga doba, treba se setiti velikog progresa što ga zapad beše učinio. Apsolutizam beše ustupio mesto demokratizmu a ovaj svu svoju snagu beše upotrebio da što više prosveti narod kao masu. Usled toga bejaše nastalo proučavanje narodnih umotvorina sviju vrsta i te narodne tekovine bejahu stavljene kao osnova za jezik, poeziju, književnost i umetnost. U celoj Evropi beše zavladalo opšte oduševljenje za sve ono što je narodno i taj pravac ostavio je traga kod sviju naroda pod imenom romantizma. Praktična posledica romantizma bila je razvijanje nacionalne svesti i lične vrednosti prostoga naroda, što ranije nije postojalo jer se ranije vodilo računa o plemstvu i o sveštenstvu, a o prostom narodu – plebsu niko nije vodio računa.
Te zapadne ideje o slobodi i nacionalnosti počele su uzimati maha i u Austriji. Ona je imala pod sobom Mađare, Hrvate, Srbe, Čehe, Poljake i Rumune. Brojno najjači bili su Mađari i kao što smo do sada videli oni su zadavali dosta posla Beču i ranije, a sada se beše kod njih probudila želja, pod uticajem Francuske revolucije 1848. godine, za potpunom samostalnošću. Usled toga i digoše revoluciju.
Taj opšti talas za samostalnošću ponese i Srbe te i oni na majskom saboru u Karlovcima (1. i 3. maja 1848.) proglasiše Vojvodinu kao zasebnu teritoriju i mitropoliju za patrijaršiju, izabravši Stevana Šupljikca za vojvodu a mitropolita Josifa Rajačića za patrijarha.
U to vreme i Hrvati behu razbuđeni. Osnivanje Ilirske kraljevine od strane Napoleona, pokret Ljudevita Gaja poznat pod imenom Ilirizma, a naročito teror Mađara nad Hrvatima da uvedu u Hrvatskoj po sudovima, školama i svima nadleštvima mađarski jezik kao zvanični, izazva bujicu nezadovoljstva kod Hrvata, te na glas o mađarskoj revoluciji digoše se i Hrvati (najvećim delom inteligencija a ne mađaroni) pod predvođenjem bana Jelačića.
Ban Jelačić je odmah stupio u vezu sa Srbima u Vojvodini ugovorivši savez, a patrijarh Josif Rajačić posveti Jelačića za hrvatskog bana.
Prvi put u istoriji Srbi i Hrvati pružaju jedni drugima ruke i zajednički izlaze da se bore za slobodu i za samostalnost. Istina, Srbi i Hrvati s Austrijom zajedno nisu imali uspeha na bojnom polju; Mađari su bili tučeni tek kad su Rusi pritekli u pomoć, ali je ovde važno istaći ovu zajednicu i uzajamnost između Srba i Hrvata i širokogrudost pravoslavnog mitropolita Rajačića koji prima na sebe da inovernika – katolika Jelačića, posveti za bana. Dok, međutim, vidimo da sveštenstvo, naročito više, kod Hrvata snom mrtvim spava u doba jednog tako krupnog narodnog događaja, gotovo pre da služi Austriji, nego svome narodu.
Beč u početku nije bio voljan da prizna ni patrijarha, ni vojvodu, i, tek, posle uspeha Mađara na bojnom polju, bio je prinuđen da potvrdi i Vojvodinu i Patrijaršiju (15. decembra 1848). No, kao što znamo, Vojvodina nije bila duga veka, vojvoda Stevan Šupljikac umro je naprečac 3. decembra 1848. godine, te sam car uze na se titulu srpskog vojvode, a 1861. godine bila je potpuno ukinuta. Na taj način Srbima ostade samo prazna titula patrijarha.
Patrijarh Rajić svu svoju snagu trošio je na čisto narodne stvari koje je vodio sa puno razumevanja i patriotizma. Posle događaja 1848. godine on je sazvao i rukovodio blagoveštenski sabor u Karlovcima 1861. godine na kome je doneto ustrojstvo za srpsku Vojvodinu, koja je, kao što rekosmo, uskoro ukinuta.
Na crkvenom i pravoslavnom polju zabeleženo je da je 1844. godine uspeo u Budimu da se novi kalendar ne uvodi kod Srba. Sem toga, nabavio je u Karlovcima štampariju u kojoj su se štampale srpske knjige za crkvu i školu.
Umro je 1. decembra 1861. godine u Karlovcima.
Posle Rajačića došao je za patrijarha episkop temišvarski Samuilo Maširević (1864), ali sada nastaje sasvim drugi život u crkvi. Posle ukidanja Vojvodine srpski sabori nisu imali više šta da rade na nacionalnim stvarima, već svu pažnju posvećivahu autonomiji crkvenoj, naročito školskim i imovinskim stvarima. Tu se sada javljaju dve glavne struje konzervativna koju predstavljaju vladike i sveštenstvo koja se oslanjala na tradicije da crkveni predstavnici upravljaju po svom nahođenju, i slobodoumna koja je išla uglavnom za tim da se patrijarhu i vladikama što više suzi vlast u rukovanju narodnom, crkvenom i manastirskom imovinom, i da se njihov rad podvrgne kontroli i izloži javnosti. Oko toga sada idu nedogledne prepirke. Ovde je stvar dolazila do toga da je patrijarhu osporeno bilo i pravo na predsedničko mesto u saboru, mada se dotle smatrao patrijarh – mitropolit kao prirodni predsednik sabora.
Ova borba protiv konzervativne struje naročito naraste kad Rumuni (1864) dobiše mnogo slobodnije crkveno ustrojstvo od srpskog. Na čelu pokreta javlja se sada dr Svetozar Miletić te 1869. godine počinju ogorčeni sporovi između klira i naroda, dok se ne završiše 1875. godine saborskim ustrojstvom, po kome u saboru 2/3 predstavljaju mirjani a 1/3 sveštenstvo. Po tome ustrojstvu postoji narodno-crkveni sabor za celu mitropoliju; svaka eparhija ima svoj duhovni i jedan svetovnjački senat; svaka eparhija ima svoju skupštinu i razne odbore: eparhijski, gde su 2/3 svetovnjaka, i školski, gde su 15 svetovnjaka i 2 duhovnika; u parohijama upravljaju parohijani preko stalnih crkvenih odbora i lokalnih crkvenih skupština. Sveštenika bira sebi svaka crkvena opština.
Kao što se iz samog ustrojstva vidi, vlast su bili preuzeli svetovnjaci, zbog toga ustaju duhovnici da u ime kanona povrate svoj uticaj na tok crkvenog života. Vlada, pak, jedva je čekala ove sporove te ih koristi u cilju ograničavanja autonomije. Sem toga, neće da potvrđuje za patrijarha i episkope ljude koje sabor, odnosno skupštine, izaberu, već stvar odugovlači postavljajući privremeno otpravnike poslova. U tim međusobnim borbama izmenili su se ovi patrijarsi: Prokopije Ivačković (1874-1879), Đerman Anđelić (1881-1888), koga je 1881. godine naimenovao car za patrijarha protiv volje sabora; Georgije Branković (1890-1907) i Lukijan Bogdanović (1908-1913). Za vreme poslednjega izdan je tzv. sinodalni statut[8] od 1911. godine kojim je uništena skoro svaka autonomija. Godine 1912. vlada je uništila autonomiju potpuno i sa njom sva stečena prava i povratila stanje pre 1868. godine. Patrijaršijska stolica posle tragične smrti Lukijana Bogdanovića nije popunjavala za sve vreme rata do oslobođenja. Po oslobođenju izvršeno je ujedinjenje crkava o čemu će docnije biti reč.
 


 
NAPOMENA:

  1. U to vreme bio je primas Ugarske kardinal Kolonić. On je neobično mrzeo „rackog šizmatika“ Đakovića. Njegov ispovednik Gavrilo Hevenaši u jednom pismu savetuje caru Josifu I da se Đaković ukloni sa ovoga sveta na način kako će on to caru lično saopštiti…
  2. Patentom cara Karla VI od 5. novembra 1720. beogradskoj mitropoliji pridodat je Banat i Mala Vlaška te beogradski mitropolit Mojsije Petrović imađaše pod sobom sem beogradske i vaseljenske episkopije još i vršačku, temišvarsku i rimničku.
  3. Do 1749. godine poslanike su imenovali sami arhijereji od viđenijih ljudi svojih eparhija. Godine 1743. to je pitanje rešeno na taj način što je 1/3 izbornog sabora trebala da bude sveštenstvo a 2/3 mirjani. Poslanika je imalo da bude 75 i to: sveštenika, 25 oficira i 25 mirjana iz građanskog reda. I ove su poslanike u početku imenovali arhijereji a docnije je dato pravo svima staležima da učestvuju u izboru narodnih predstavnika. Godine 1871. izišao je izborni red za crkveno-narodni sabor po kome svih 75 predstavnika biraju sveštenički i svetovni birači zajedno. Delokrug rada sabora prvi put je bio određen u Deklaratoriju (1779) a potpuno utvrđen u saborskom ustrojstvu od 1875. godine.
  4. Car Leopold II ukazom od 20. decembra 1791. godine obnovio je: Ilirsku (srpsku) dvorsku deklaraciju i odvojio srpske stvari od mađarskih, ali ju je car Franja (1792-1835) ukinuo 3. juna 1792. godine i opet preneo poslove na ugarsku dvorsku kancelariju.
  5. Jovan Rajić imao je muke sa mitropolitom Jovanom Đorđevićem koji je bio vladin čovek te se zbog katehizisa nije hteo da zameri vladi. Zbog toga Rajić u spisima napada Đorđevića: on veli, kad mu je podneo na odobrenje svoj katihizis mitropolit Đorđević mu je kazao: „Nauka je za sveštenike u troparima i kondacima“. Za vreme Đorđevića i Vićentija Vidaka bile su pozatvarane mnoge škole.
  6. Srbi su imali običaj da mrtvaca nose do groba sa otvorenim sandukom, to im je uskraćeno Drugim regulamentom (1777), pa im sada car odobrava da po svojim običajima ukopavaju mrtvace.
  7. Tu su se upravo borile dve srpske stranke: jedna je bila za zasebnu teritoriju (eksproprijaciju) a druga za priznanje građanskih prava Srbija (inartikulaciju) tvrdeći da će se u Ugarskoj uvek više poštovati zakonita prava nego srpske povlastice, makar to bilo i priznanje zasebne teritorije u oblasti Mađarske. No ovo je u stvari bila borba između Beča i Pešte, i kako je traženje zasebne teritorije išlo u korist Beča, to za Srbe 20. februara 1791. godine bude ustanovljena Ilirska (Srpska) dvorska kancelarija. Time se odvojiše srpske stvari od mađarskih. Ali kako je to proizvelo ogromno nezadovoljstvo kod Mađara to 3. juna 1793. godine bi ukinuta Ilirska dvorska kancelarija i srpski poslovi pređu na Ugarsku dvorsku kancelariju, jer su Srbi zakonom od 1791. godine bili primljeni u ugarsko državljanstvo.
    U crkveno-nacionalnom pogledu Temišvarski sabor važan je zbog toga što su izjednačeni pravoslavni arhijereji sa katoličkim, jer su postali članovi mađarske skupštine (zakon 1792. godine čl. 10); i što je odobrena ćirilica u nastavi; što je rešeno da se osnuje bogoslovija u Karlovcima; zasnuje štamparija itd.
  8. Po ovom statutu crkvom upravlja Sinod koji pored redovnih članova arhijereja ima i vanredne i to su: vikarni episkop u Karlovcima i po jedan sveštenik iz svake eparhije koji se imenuje na predlog episkopa. Sinod se sastaje dva puta godišnje. Sinod ima svoju kancelariju čiji je šef vikarni episkop.
Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *