NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » ISTORIJA SRPSKE CRKVE

ISTORIJA SRPSKE CRKVE

 

ISTORIJA SRPSKE CRKVE
 

 
Ukidanje Pećke patrijaršije
 
Da bi nam bio što jasniji uzrok ukidanja Pećke patrijaršije treba se s jedne strane setiti revolucionarnog rada svih srpskih patrijarha počinjući od patrijarha Jovana i do Arsenija IV, a s druge strane situacije političkih prilika, naročito posle ratnih uspeha Austrije i Rusije protivu Turaka. U celoj Evropi beše stvoreno u to doba mišljenje da je Turcima došao kraj, i da je samo pitanje vremena kada će iščeznuti iz Evrope.
Austrija još za vlade cara Leopolda beše silazila do Skoplja i Velesa; istina, ona potom bi vraćena, ali za vlade Karla VI u ratu 1716-1718. godine opet zauze nešto zemlje na Balkanskom poluostrvu. To jasno svedoči da je Austrija već bila upravila pravac svoje ekspanzije protiv Turske.
Rusija za vlade cara Petra Velikoga (1682-1725) beše zauzela Azov i spustila se na Crno more. Ruski uspesi naročito behu pojačani za vlade carice Katarine II (1762-1786). U ratu 1768-1774. Rusija potuče tursku flotu u Česmenskom zalivu (na maloazijskoj obali), a njena suvozemna vojska spusti se niz Moldaviju i Vlašku i prodre u Bugarsku, opkoli velikog vezira kod Šumena, te bi zaključen Kučuk-kanajrdžijski mir (1774) na obali Crnoga mora. Po tom miru Vlaška i Moldavija dobiše autonomiju a Rusija protektorat nad hrišćanima u Turskoj.
Dalji planovi u pogledu deobe Turske jasno su ocrtani u savezu između Katarine II i Josifa II po kome je Rusija imala da dobije celu severnu obalu Crnoga mora i neka ostrva u Egejskom moru; Vlaška, Moldavija i Besarabija da obrazuju samostalnu državu Dakiju; Austrija da dobije Srbiju, Bosnu i Hercegovinu a od Mlečića Dalmaciju, s tim da Mlečići u naknadu zauzmu Krit i Moreju (Peloponez), a od ostalih delova Turske da se obnovi „Grčko carstvo“ s prestonicom u Carigradu a sa vladaocem, unukom ruske carice Katarine II. Takvi su planovi bili u XVIII veku.
Za nas je važno da centar Balkanskog poluostrva i južni njegovi delovi bili namenjeni obrazovanju „Grčkoga carstva“. Moramo napomenuti da se ta misao porodila kod Grka posle velikih poraza turske vojske pred kraj XVII veka, ali oko polovine XVIII veka beše već sazrela. Nosiocem njenim bila je Carigradska patrijaršija. Po njenom planu kad Austrija zauzme severnu polovinu Balkana a Rusija severnu obalu Crnog mora, možda Besarabiju, Moldaviju i Vlašku, Grci treba da budu spremni da mogu zauzeti centar Balkanskog poluostrva i južne delove. Ali njima je na putu stajalo to što je stanovništvo na celom tom prostoru bilo slovensko. Kao još jača istorijska prepreka behu Pećka patrijaršija sa slovenskim jezikom i Ohridska arhiepiskopija sa slovenskim stanovništvom i grčkim bogoslužbenim jezikom, ali i administracija sa nižim sveštenstvom na slovenskom jeziku.
Zbog toga Grci izrade plan da ukinu Pećku patrijaršiju i Ohridsku arhiepiskopiju, pa da u tim krajevima zavedu grčke arhijereje i sveštenstvo, odmah zatim grčko bogosluženje i škole, a već trgovinu su i inače držali Grci i Cincari, te kad se ukloni turska vojska i administracija njeno mesto da zauzme grčka, da se tako obnovi Grčko carstvo.
Usled toga kad izbeže patrijarh Arsenije IV upotrebiše Grci sve moguće intrige protiv Srba, te umesto da se nov patrijarh bira u Peći, na saboru, Grci izdejstvovaše kod Porte da novoga patrijarha izabere Carigradska patrijaršija (1739). I bi izabran Grk Janićije III Karadža. Ne zna se kakav je sporazum imao sa Turcima, ali je mrzeo i srpski narod i srpsko sveštenstvo. Njegov grcizam pokazao je odmah u tome što na mesto izbeglih arhijereja na upražnjene katedre nije hteo da postavi Srbe, već je postavljao Grke. Sem toga sveštenstvo i istaknutije ljude panjkao je i opadao kod Turaka i u Carigradu. Bio je veliki materijalista te je globio narod i sveštenstvo; najzad, opljačkao je patrijaršiju uzevši sve dragocenosti i krenuo se da beži za Carigrad (1746). Kaluđeri to odmah opaze, objave Srbima u Peći, te se ovi dadu u poteru za njim, stignu ga u Skoplju i otmu mu dragocenosti i povrate ih u riznicu. Sem toga mada je on uredno naplaćivao od naroda, crkava i manastira svoje prihode, nije plaćao Turcima razrez poreze na patrijaršiju te je ostavio prezaduženu[1].
Srbi su sada hteli da biraju sebi novog patrijarha, ali Carigradska patrijaršija koja beše posle Arsenija III uzurpirala to pravo Peći (Srbima), ne htede ga višu ispustiti iz ruku, te poradi kod Turaka da se novi patrijarh takođe bira u Carigradu. Zbog toga vidimo da po našim spomenicama posle Grka Janićija došao je za patrijarha Atanasije II 1747-1752 rodom iz Skoplja i kao mitropolit skopski pominje se do 1747. godine. Ne zna se tačno da li je poslat iz Carigrada ili je izabran u Peći. On je rukopoložio crnogorskog mitropolita Vasilija Petrovića Njegoša 1750. godine i dao mu titulu „egzarh Svetog Trona Pećkog“. Povratio je dragocenosti patrijaršije što ih je odneo sobom patrijarh Arsenije IV. Na prestolu je bio pet godina. Umro je 1752. godine. U početku te godine bio je u Crnoj Gori i otuda pisao carici Jelisaveti (Petrograd) u korist Crnogoraca.
Posle Atanasija došao je Gavrilo II Mihić. On je bio Bosanac, rodom iz Sarajeva. On se potpisivao: mitropolit dobro-bosanski i vselenskago patrijašeskago svjetjejšago trona carigradskog ekzarh.
Oko toga vremena nalazimo molbu bosanskog vezira Ahmeda i paše Parmakovića da se u Peći za patrijarha postavi Grk, jer Turci imaju više pouzdanja u Grke. U to vreme javlja se na patrijarškom prestolu u Peći zbilja patrijarh poslan iz Carigrada Gavrilo III. On izjavljuje da ne može da plaća dugove podvlasne mu niške mitropolije, usled toga pristaje da Carcgradska patrijaršija plati dugove i postavi mitropolita. Dalje, za njega se zna da je pokušao da nagovori Zećane, Belopavliće i druga plemena da ne priznaju crnogorskog mitropolita na Cetinju, već da im on postavi zasebnog mitropolita. No ovi mu na to odgovorili da oni imaju svoga mitropolita i drugi im ne treba. Godine 1758. on je dao ostavku i nastanio se u Carigradu; ne znaju se razlozi zbog kojih je dao ostavku.
Posle Gavrila III tj. 1758-1763. godine – do patrijarha Vasilja Brkića pominju se ovi patrijarsi: Vićentije; Pajsije II Grk; Gavrilo IV Grk i Kirilo. Ništa pouzdano ne zna se šta je ko radio.
Poslednji patrijarh Srbin bio je Vasilije Brkić (1763-1765). Za njega se zna da je bio arhiđakon patrijarha Arsenija IV; 1760-1763. godine bio je mitropolit u Sarajevu. Na presto je stupio pre avgusta 1763. godine a upravljao je do aprila 1765. godine. Njega je oklevetao kao izdajnika i špijuna Grk Kalinik da bi mu preoteo katedru. U to vreme (1763. i 1764.) bio je rat između Austrije i Turske i austrijska vojska koju su vodili banovi Nikola i Petar Zrinjski zauzela je Pečuj i došla do Oseka gde je spaljen most. Jamačno da je ovaj rat izazvao pokret i među Srbima, te je ovo dobro došlo Kaliniku da opadne patrijarha Brkića kod Turaka. Turci su ga poslali na zatočenje 1765. godine u aprilu na ostrvo Kipar. Odatle je izbegao u Crnu Goru gde je ostao do kraja 1766. godine. Kad je u Crnu Goru dolazio knez Dolgorukov zbog pitanja Šćepana Malog onda je Vasilije otišao sa njim prvo u Italiju a zatim u Rusiju. Rusija je u to vreme radila na obnovljenju grčkog carstva čiji imperator trebao je da bude sin Katarine II. Patrijarh Vasilije kao dobar poznavalac Balkana davao je knezu Orlovu odgovore na pitanja te je tako postao spis Opis turskih oblasti i život hrišćana u njima.
Poslednji patrijarh bio je Grk Kalinik II. Kad je on došao na patrijaršijski presto, jamačno pod pritiskom patrijarha iz Carigrada, napiše molbu sultanu Mustafi III (1757-1774) za koju zadobije i nekoliko srpskih arhijereja[2] da se Pećka patrijaršija prisajedini Carigradskoj.
Turci su od svoje strane odavno pomišljali na ukidanje, ali zahvaljujući prvo tome što je patrijaršija plaćala danak 70.000 akči godišnje (i za berat za novog patrijarha 100.000 akči) a drugo, zahvaljujući turskom javašluku, tu misao nisu privodili u delo. Ali kako je patrijaršija bila strašno prezadužena, osobito od kad su Grci počeli dolaziti za patrijarhe, to carigradski patrijarh imajući u vidu obnovljenje „Grčkog carstva“ uspe dokazati sultanu Mustafi III da zbog revolucionarnog rada pećkih patrijarha treba ukinuti to gnezdo srpsko i potčini ga pod carigradsku patrijaršiju koja je vazda bila „verna i odana sultanu“. Sad dođe na red pitanje dugova. No patrijarh Samuilo Hanceris (1766-1768) se i za to bio postarao. Uz pripomoć bogatih i uticajnih Grka u Carigradu Jovana Ipsilanti, velikog dragomana na Porti, Sucova, Muruzu i Rizo, on uspe da skupi potrebnu sumu novca i položi Porti. Sultan Mustafa III izda ferman 13. septembra 1766. godine po kome ukinu samostalnost Pećke patrijaršije, a njene eparhije potčini pod Carigradsku patrijaršiju. Da se pak ne bi opet pojavio u Peći koji samozvani patrijarh, bude u Peći ukinuta i arhijerejska katedra i Peć u crkvenom pogledu bi podvrgnut pod Prizren.
Odmah iz Carigradske patrijaršije dojure izaslanici koji uz pripomoć turskih vlasti dođu u patrijaršiju i pokupe sve zlatne i srebrne sasude i druge stvari kao i sve dragocenosti riznice Pećke patrijaršije od srpskih careva i kraljeva, kao i patrijarha, isto tako i prihode sa dobara patrijaršije i odnesu u Carigrad[3].
Zatim dođu novi episkopi Grci koji mimo svakog božjeg i ljudskog zakona, bez ikakva razloga i krivice, zbace sve Srbe arhijereje pomoću turskih vlasti i nameste Grke.
Novi grčki episkopi odmah izbace iz crkve slovenske knjige i slovensko bogosluženje i zavedu grčke knjige i grčko bogosluženje. Usled toga po crkvama više glave svetaca počeše Grci brisati i premazivati slovenske natpise i zamenjivati ih grčkim natpisima. Slovenske knjige, pak, spaljivahu i uništavahu u nameri da se utre svaki trag slavizmu, te da se pravoslavni Srbi jeliniziraju.
Kako je privilegijama crkvi pripadalo pravo otvaranja i škola to uskoro otvoriše Grci po svima većim mestima grčke škole da bi dovršili jeliniziranje.
Tako je završila svoj život Pećka patrijaršija u XVIII veku[4]
 


 
NAPOMENA:

  1. Mitropolit crnogorski Vasilije Petrović u svojoj knjizi Istorija Crne Gore koja je pisana 1754. godine kao savremenik za Janićija kaže: ,,…u godini 1737. Janićije Karadža, Grk iz Carigrada, dao je sultanu molbu u kojoj je predstavio kako su Srbi sa patrijarhom i arhijerejima svoje narodnosti bili neverni Turskoj šurujući čas sa Rusijom, čas sa cesarom (Bečom), čas sa Venecijom. To ga je preporučilo te je sultan Muhamed dozvolio da Janićije Karadža bude patrijarh srpski. On je mnogo ucvelio srpski narod. Idući sa sultanovim fermanom postavljao je Grke arhijereje, narod je mužio i novac nasilno iznuđivao… Najzad je pobegao opljačkavši i crkve i narod a naročito patrijaršiju“. Kad je pobegao iz Peći postavljen je za mitropolita ahlkidonskog, a 1760. godine postao je patrijarh carigradski (1760-1764). Mnogo je doprineo svojim radom da se ubrza ukidanje Pećke patrijaršije.
  2. Iz fermana o ukidanju Pećke patrijaršije vidi se da su taj akt potpisali: mitropolit niški Gavrilo (ranije patrijarh pećki pod imenom Gavrilo III); skopski mitropolit Konstantin, bosanski Serafim, užički Mitrofan, beogradski Jeremija, samokovski Neofit i ćustendilski Gavril.
  3. Carigradski je patrijarh ove stvari u Carigradu posle prodao sve na doboš, da bi došao do novca.
  4. Devetorica od ovih mitropolita i episkopa: samokovski, štipski, skopljanski, niški, beogradski, užički, novopazarski, bosanski i hercegovački obrate se preko mitropolita Save Petrovića (Crna Gora) za posredovanje Rusiji. Sava napiše pismo mitropolitu moskovskom Platonu, ali od svega toga nije bilo ništa. Svi su pomrli kao izgnanici.
Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *