NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Knjige i izabrani članci » HRAM SVETOG ARHIĐAKONA STEFANA-UMETNOST I ARHITEKTURA

HRAM SVETOG ARHIĐAKONA STEFANA-UMETNOST I ARHITEKTURA

 
Protojerej – stavrofor Srboljub M. Miletić

HRAM SVETOG ARHIĐAKONA STEFANA
UMETNOST I ARHITEKTURA

 
PRAVOSLAVNA ARHITEKTURA
 
Kada je car Konstantin 330. godine premestio prestonicu Rimskog Carstva u Carigrad – Novi Rim, to jest Konstantinopolj, u Istočnom Rimskom Carstvu se postepeno počela razvijati karakteristična pravoslavna arhitektura.
Rana romejska (vizantijska) arhitektura je bila nastavak rimske. Postepeno, pored tesanog kamena, u upotrebu su sve više ulazili cigla i malter, kojima su na spoljnim zidovima postizane lepe i kompleksne šare. Klesane paganske rimske kamene figure i ukrase na fasadama, koji su se do danas zadržali u Zapadnoj arhitekturi, u pravoslavlju su zamenile dekorativne šare u arhitekturi spoljnih zidova. Na unutrašnjim zidovima mozaik je sve više zamenjivao reljef i duborez; masivne kupole i polukružni svodovi su zamenili ravne ili blago povijene tavanice; a manji, kružni prozorski otvori (okulusi) zastakljeni alabasterom, omogućili su nežno osvetljenje enterijera.
Mnogi primeri rane pravoslavne arhitekture su i do danas očuvani u Konstantinopolju, kao i u Raveni (Italija), a tu je i crkva Sv. Sofije u Sofiji (Bugarska).
Ove i uopšte sve crkvene građevine, mogu se podeliti na dve osnovne grupe:
1) crkve sa centralnom osnovom i
2) crkve sa podužnom osnovom.
U prvu grupu spadaju okrugle crkve (rotonde), osmolisti, šestolisti i trolisti, a u drugu grupu jednobrodni i trobrodni hramovi, kao i građevine sa osnovama u obliku izduženog krsta, u koju spada i naša crkva Sv. arhiđakona Stefana. Takvi karakteri-stični primeri iz doba cara Justinijana do danas postoje u Raveni, gde je bazilika Sv. Apolinarija Nuovo (Sant’Apollinare Nuovo) sa podužnom osnovom, kao i osmougaona crkva Sv. Vitalija (San Vitale) sa centralnom osnovom.
U arhitekturi hrama postoji zakon harmonije brojeva, ali ne u antičkom smislu, već je on samo sredstvo po kome je Bog skladno uredio ovaj svet i stvari. Srednjevekovna proporcija (kao i antička) jeste svaki pravilni odnos između brojeva (bilo da se radi o laktima, stopama, ili metrima), a hramovi su imali određeni broj „m“, pomoću koga je rešavana čitava arhitektura hrama. Čak su i likovi, scene i figure svetitelja, rađeni tako da se uklapaju u proporcionalne odnose arhitekture hrama.
Najvažniji doprinos Justinijanovog perioda predstavljaju pandantifi, trouglasti polukružni prostori u centralnom delu hrama između vrhova nosećih stubova i početka kružnog zida kupole. Ovo arhitektonsko rešenje omogućilo je skladan prelaz sa četvrtastog oblika centralnih zidova na kružnu kupolu, koja predstavlja Nebo nad hramom.
 

Svodovi obnovljene crkve
U srpskoj srednjevekovnoj crkvenoj arhitekturi razlikujemo tri osnovna arhitektonska stila:
a) raški – od Nemanje (kraj XII v.) do kralja Milutina (kraj XIII v.);
b) srpsko-vizantijski ili klasični stil – od Milutina skoro do kraja XIV veka;
v) moravski stil, koji počinje od kraja XIV veka i traje do poraza Srpske despotovine (1389 do 1459).

 
RAŠKI STIL
 
U najranijem periodu izgrađene su dve značajne crkve: Sveti Nikola u Toplici i katedrala u vizantijskom Kotoru. Tipu raških građevina pripada i čitav niz važnijih crkava, kao što su Studenica, Mileševa, Žiča, Morača, Sopoćani, Gradac, crkva Sv. Ahilija u Arilju iz XIII veka, i druge. Prostrana i osvetljena unutrašnjost hrama bila je pogodna za monumentalno freskoslikarstvo. U obradi fasada pojedinih hramova zapaža se i snažan uticaj Zapadnog, romanskog stila.
 
SRPSKO-VIZANTIJSKI STIL – SRPSKI KLASICIZAM
 
Nastao je za vreme vladavine kralja Milutina, pripada stilu renesanse Paleologa. Osnovna odlika ovog stila je to što su građevine imale obeležja tradicije vizantijske umetnosti, ugledajući se na gradnju crkava u Carigradu i Solunu. Reč je o trobrodnim ili petobrodnim crkvama sa razuđenim svodovima, sa jednom ili pet kupola. Osnova je u obliku upisanog krsta. Najvažnije crkve u ovom stilu su Gračanica i Staro Nagoričino. Ovom stilu pripada i hram Sv. Stefana u Ruti Hilu.
 
MORAVSKI STIL
 
To je crkvena arhitektura koja je nastala u vreme vladavine despota Stefana Lazarevića, krajem XIV i u XV veku. Arhitektura je postala kitnjasta, a u osnovi crkava se pojavljuje oblik trolista. Veće građevine imaju pet kupola, a manji je broj sa jednom. Ovom stilu pripadaju Lazarica u Kruševcu, Ravanica, Ljubostinja, Kalenić i Manasija.

Jedan komentar

  1. Blazena Stojna Monahinja Jefimija moli Gospoda Boga za nas.

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *