NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Knjige i izabrani članci » HRAM SVETOG ARHIĐAKONA STEFANA-UMETNOST I ARHITEKTURA

HRAM SVETOG ARHIĐAKONA STEFANA-UMETNOST I ARHITEKTURA

 
Protojerej – stavrofor Srboljub M. Miletić

HRAM SVETOG ARHIĐAKONA STEFANA
UMETNOST I ARHITEKTURA

 
KARAKTERISTIKE
SRPSKO-VIZANTIJSKOG
ŽIVOPISA
 
„Umetnik crkvenog slikarstva nije opterećen slavoljubivom idejom da mora da stvara donoseći po svaku cenu nešto svoje. Nije mu važno da li je on prvi ili stoti koji govori istinu. Jer, hri-šćanina proganja misao da li živi po istini ili ne. Njega ne muči misao da li je njegov život sličan životu njegovog prijatelja ili nije, jer veruje da je život za Istinu, svakog čoveka, uvek ličan i neponovljiv.“[1]
 
Kada je u pitanju oslikavanje crkve, tačno se zna gde, kako i šta se oslikava na zidovima hrama, u oltaru, kupoli, naosu,[2] priprati,[3] itd. Postoje jasno određena ikonografska pravila, koja su i u ovom hramu imala odlučujuću ulogu. „Program živopisa u pravoslavnim hramovima mora biti u skladu sa određenim pravilima, kanonima koji počivaju na topografskoj simbolici hrama i bogoslužbenoj, na prvom mestu liturgijskoj nameni njegovih delova i prostora. Ti kanoni, kao spisak ili zbirka uputstava ili propisa, nisu doneti odjednom, u nekom određenom trenutku već, kako su se bogoslovska misao i tumačenje liturgijskog obreda razvijali, kako se razvijala crkvena umetnosti uopšte, tako se javljala i potreba da se tradicionalni element i obrazac sačuvaju i ovekoveče.“[4]
 

 
Strukturalni odnos arhitekture i slikarstva predstavlja odsjaj, sliku kosmičkog uređenja, to jest, svet harmonično satkan u duhovnom i fizičkom smislu. Tako je:
Naos simvol zemaljskog okruženja.
Oltarska apsida – Bogorodica Širšaja Nebes, predstavlja Crkvu.
Oltar, najsvetiji deo – Časna Trpeza, Pričešće apostola i Hristos Večiti Arhijerej.
Hram je uvek svojim oltarom okrenut prema istoku, pa je i simvolika njegovog živopisa orijen-tisana na sledeći način:
zapad – strana smrti, Smrt Bogorodice (nagoveštava rođenje na istoku)
istok – Vaskrsenje Hristovo, u oltaru Bogorodica – crkva
sever – Hristove muke, Raspeće Hristovo (od severa ka zapadu)
jug – strana života, Hristov život i čudesa.
Pravoslavni hram simvolično predstavlja čitav kosmos. Tako se crkva hijerarhijski živopiše po vertikali:
U glavnoj kupoli, koja simvoliše nebo, nalazi se ogromno poprsje Hrista Svedržitelja, „koji svojim pogledom obuhvata ceo svet“. Oko Njega se nalaze arhanđeli, anđeli, apostoli i proroci, kao neka naročita straža.
Tambur – starozavetni proroci koji su nagovestili Hristov dolazak.
Na pandantifima su četiri Jevanđelista, koji na sve četiri strane sveta šire reč Božiju. Oni predstavljaju sponu između neba i zemlje.
 
Ispod toga – u gornjem nivou hrama su scene iz Hristovog života, a u donjem jevanđelski život i likovi svetih ljudi i žena. Poslednji deo, do visine od nekih 90 sm od poda, oslikani su nabori šatora od sastanka – starozavetne skinije, kao što „Gospod reče Mojsiju govoreći: Prvi dan prvoga mjeseca podigni šator, šator od sastanka“ (II Mojs. 40, 1-2). „A posle neka dođu Leviti da služe u šatoru od sastanka“ (II Mojs. 29, 24).
Osnovu i pravac u kome je slikarstvo crkve Sv. Stefana išlo u svome razvoju, pružili su i odredili arhitektura i kolorit hrama, a talentovani freskopisac je oplemenjivao i dograđivao postojeće.
Živopis je izrađen prema usvojenom elaboratu rasporeda scena u crkvi, u tradicionalnom i prepoznatljivom srpskom klasicizmu. Urađen je u al seco tehnici, pigmentnim bojama, kaparolom i jajčanim vezivom. Skladni oblici zdanja crkve omogućili su da kompozicije budu urađe-ne kao jedna celina. Tako, na primer, neuobičajena scena u našem živopisu, Kolo anđela u vrhu centralnog svoda naosa, ne ograničava, već tematski i prostorno povezuje i proširuje kompo-zicije sa obe strane svoda u brodu crkve.
Isto tako i prostor arhitekture hrama, bez obzira na njegovu, skoro minimalnu visinu, svojim skladnim lukovima privlači, ali ne ograničava posmatrača. Obzirom da crkva ima 476 likova, koji čine 51 scenu i kompoziciju, za svoj unutrašnji površinski prostor od oko 740 m2 – ona je prebogata likovima, događajima i ornamentima. Međutim, i pored tolikog broja likova i scena na ovoj kvadraturi, ne stiče se utisak skučenosti. To je postignuto na dva načina: prvo, napra-vljena je vrlo uspešna sinteza arhitekture i slikarstva; i drugo, gotovo cela površina hrama je tretirana kao jedno platno. Stoga, freske ne samo da ne sužavaju ovaj osvećeni prostor, već naprotiv, otvaraju ga i čine vizuelno širim i višim nego što on ustvari jeste.
Freske ovog svetog hrama predstavljaju jedan lep primer novoobnovljene srpsko-vizantijske ikonografske škole, u kojoj postoji i određeni iskorak. On se sastoji u tome što su odabrane kompozicije i freske iz raznih vremenskih perioda i stilova, koje su umetniku poslužile kao uzor, pretočene u jedan rukopis, koji je umetnik usvojio izučavajući na Svetoj Gori.
U osnovi vizantijske umetnosti leži ideja da je ikona deo bogosluženja – svojevrsna molitva na zidu. Stoga je i sam proces slikanja ikone, potez rukom, takođe – molitva na zidu. Tako se lik nanosi malom četkicom i sitnim potezima, što svakako, odnosi mnogo više vremena i truda. Lik, kao i reč, služi da se iskaže verska istina; slika je dopuna onoga što se izgovara na Liturgiji.
Ikonografija je predstavljanje svetinje: ovaploćenja Božanstva – Hrista, predstava Bogorodice, bestelesnih nebeskih sila – anđela, svetitelja – ličnosti koje su vezane za Božansko i onostrano (transcendentalno). Ona teži da predstavi pojam o duhovnom svetu, koji je za nju prava realnost i osnovna istina. Njene principe ne određuju svetski ili akademski umetnici, već sveti Oci, čije misli ona interpretira do nijansi. Živopis hrama nije izraz čulnog, već duhovnog sveta.
U srpsko-vizantijskom stilu preovlađuje sveštena, ali ne kruta mirnoća svetih likova, svečani stav odmerenih pokreta i plemenitih gestova. Ipak, gde je potrebno, izražena je i dinamička radnja, pa čak i siloviti pokret (na primer, Hristos koji silazi u Ad, pad čoveka sa lestvice vrlina u ognjenu reku, nagli pokret nekog anđela u akciji, i slično).
Međutim, bez obzira da li je figura u statičnom stavu, ili u dinamičnom pokretu, izbegava se realistično prikazivanje prirodnog telesnog stava i pokreta. Figura kao da više lebdi nego što stoji ili sedi; ona je ponekad više razigrana u spletu oblika i linija, nego što vrši neku telesnu radnju. Telo se nikada ne prikazuje anatomski, muskulaturno i fizički realno. Ukoliko se oslikava neka radnja (mučenici, Raspeće), ona se ne prikazuje kao antički akt, već se ono što je telesno preobražava i „dematerijalizuje“ tako da služi kao sredstvo za izražavanje duhovnog.
Stoga, upravo taj likovni duhovni preobražaj, ili „dematerijalizacija“ fizičkog, jeste ono što se naziva „vizantijska apstrakcija“.
Pravoslavno srpsko-vizantijsko slikarstvo teži ka dvodimenzionalnoj predstavi, ali njegova dvodimenzionalnost nije apsolutna, kao na primer, u Egipatskom slikarstvu. Već samim tim što se do izvesne mere služi senčenjem, utisak potpune dvodimenzionalnosti (realne površine) je poremećen. Ipak, vizantijski živopis se odriče iluzije prostora. Figure su predstavljene jednostavno, na plavoj ili zlatnoj podlozi.
Kada se u kompoziciju unose elementi arhitekture ili pejsaža, njihova uloga je da objasne mesto dešavanja radnje; oni su određeni kao dekorativni, gotovo narativni dodaci, a ne kao sastojci koji se sa figurama uklapaju u jedinstvenu prostornu celinu. Sekundarnom ulogom i dekorati-vnom namenom tih dodataka, slikana arhitektura se pretvara u idealizovani splet geometrijskih formi i kaligrafskih elemenata. Takvom principu je prilagođeno i slikanje stena i oskudnih motiva vegetacije.
Pojedini predmeti – delovi zgrada, stolovi, prestoli – predstavljeni su ponegde u takozvanoj obrnutoj perspektivi, i idu ka posmatraču, stvarajući zakon iracionalnog, neki novi sistem prostorne dubine koja se pruža prema gledaocu.
Pored ove perspektive, primenjuje se i skijagrafija[5] – formulisanje svetlosnih efekata tako da se dočara dubina prostora. Trenutna svetlost nije važna, slika je očišćena od efekata atmo-sfere. Teži se predstavljanju svevremenske, ili nadvremenske atmosfere, iza i izvan fizičkog viđenja. Ako je Bog prisutan na slici, svetlosni izvor je definisan – sam Hristos je izvor svetla.
Ornamenti na haljinama se doslovno kopiraju sa pravog tekstila. Isto tako, doslovno se kopiraju šare ili žile mermera.
Oblici lica, ruku, uvojaka kose, nabora, dekoracije, sastoje se iz ustaljenih formula koje je slikar do izvesne mere tretirao na svoj način. Ponekad ih je usavršavao i bogatio, ali ih u bitnom nije menjao. Međutim, njegova inventivnost se sastoji upravo u tom iznalaženju kombinacija ili u umnožavanju formula koje se uklapaju u stil.
 


 
NAPOMENA:

  1. http://www.pravoslavlje.rs/broj/951/tekst/o-simbolici-svetlosnog-oblikovanjaikone/print
  2. Grčka reč ναός znači – hram, unutrašnja odaja hrama u klasičnoj arhitekturi.
  3. Priprata ili narteks (grč. Νάρθηκας) ponekad i preprata ili paperta, je zapadni ulazni deo pravoslavne crkve koji je od ostatka crkve odvojen zidom i vratima. Nastao je iz funkcionalnih razloga za potrebe vršenja službe. Ponekad se ispred njega postavlja i egzonarteks ili tzv. spoljna priprata.
  4. Smiljana Ćurčić: Razvoj sveštene umetnosti, Pravoslavlje, Beograd, Broj 1014, Rubrika Događaj.
  5. Skijagrafija (grč. σκιά = senka, γραφήα = beleženje, crtanje), veština određivanja vremena prema senci, ili veština pravljenja sunčanika, sunčanih časovnika; skiografija, izrađivanje fotografskih rentgenskih snimaka.

Jedan komentar

  1. Blazena Stojna Monahinja Jefimija moli Gospoda Boga za nas.

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *