NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Istorija crkve » AMERIČKI RASKOL

AMERIČKI RASKOL

<p claProf. dr VELJKO Đurić Mišina

AMERIČKI RASKOL
 
(Iz knjige: German Đorić: Patrijarh u obezboženom vremenu, Beograd, 2012, str. 595-645)
 
Teško je utvrditi kada su se tačno Srbi počeli doseljavati u Severnu Ameriku, ali na osnovu zapisa može konstatovati da je ekonomskih emigranata sa naših etničkih prostora bilo već oko 1850. godine. Doseljavali su se krajeva obuhvaćenih Habzburškim carstvom i iz Crne Gore, a većina iseljenika poticala je sa teritorija zapadno od reke Drine.[1]
Na novim staništima, prve forme organizacija srpskih iseljenika predstavljale su crkveno-školske opštine, tadašnja središta društvenog života, jer su se tu okupljali radi uzajamne pomoći, zabave i slava. Posebno mesto za njih je u novoj postojbini pripadalo sveštenicima. Prva srpsko-pravoslavna crkveno-školska opština u Sjedinjenim Američkim Državama je, prema zapisima, osnovana 1893. u Džeksonu, Kalifornija, a sledeće godine sagrađen je i prvi srpski hram, zahvaljujući angažovanju arhimandrita Sevastijana Dabovića. Posle petnaestak godina, na američkom tlu bilo je nešto više od dvadeset crkvenoškolskih opština sa deset sveštenika.[2] (Prvi manastir, posvećen Svetom Savi, podignut je 1917. u Libertivilu.)
U početku su Srbi na bogosluženja odlazili u brojne ruske hramove, jer su Rusi na početku XX veka u Severnoj Americi imali svoju crkvenu organizaciju sa arhijerejima. Rusi su 1905. formirali Srpsku eparhiju u okviru svog egzarhata. Još tada su kod Srba ponikle inicijative da uspostave kontakt sa pokrajinskim srpskim Crkvama u Srbiji, Crnoj Gori, sa Karlovačkom i bosanskohercegovačkim mitropolijama, kako bi se verski organizovali pod njihovim okriljem. Jedan od začetnika te ideje bio je ugledni naučnik Mihailo Pupin, koji je o tome razgovarao sa Stevanom Karamatom, diplomatom koga je Vlada Kraljevine Srbije uputila 1910. godine u Ameriku.[3]
Na Crkveno-narodnom saboru 1913. doneta je odluka o istupanju iz organizacije ruske Crkve i stavljanju pod upravu srpske Mitropolije u Kraljevini Srbiji. Međutim, Prvi svetski rat je sprečio te inicijative. Ostvarenje je usledilo posle obnove Patrijaršije 1920. godine. Eparhija američko-kanadska, sa sedištem u Čikagu, osnovana je 1921, a činile su je parohije i crkveno-školske opštine u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi, podeljene u tri okružna protoprezviterijata. Organizaciju je sproveo episkop žički Nikolaj Velimirović u svojstvu administratora.[4] Veliku pomoć, pa i finansijsku, episkopu Nikolaju pružio je Pupin.[5]
Kako to nalažu crkveni kanoni, episkop Nikolaj je o svojim aktivnostima upoznao nadležne episkope ruske Crkve u Americi. On je bio administrator do 1923, kada ga je nasledio patrijarh Dimitrije, koji je za svog zamenika postavio arhimandrita Mardarija Uskokovića.
Eparhija američko-kanadska je, odlukom Sabora 1928, dobila svoj Ustav. Tekst tog akta je nešto izmenjen 1939. godine.[6]
Prvi episkop Američko-kanadske eparhije bio je Mardarije Uskoković[7] (1926-1935). Posle administriranja patrijarha Varnave i episkopa dalmatinskog Irineja Đorđevića, za eparhijskog arhijereja je 1940. izabran Dionisije Milivojević[8].
Srpski nacionalni pokret imao je sedište u Pitsburgu, država Pensilvanija. Rukovodstvo pokreta je birano na Vidovdanskim kongresima. To je bio takozvani Vidovdanski odbor.
Srpski narodni savez, jedna od najznačajnijih organizacija Srba u Americi, imao je i svoje glasilo Amerikanski Srbobran.
Episkop Dionisije obavljao je arhipastirsku službu u godinama Drugog svetskog rata kako je znao i mogao. Tako je, posle mnogih vesti o stradanju Srba u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, 17. januara 1942. pisao banu Banovine Hrvatske Ivanu Šubašiću.[9] To pismo bilo je povod za reakciju Save Kosanovića, ministra u jugoslovenskoj kraljevskoj Vladi, Srbina, inače sestrića uglednog pronalazača Nikole Tesle. Kosanović je pokrenuo kampanju protiv episkopa, a 1945, po završetku Drugog svetskog rata se priklonio Josipu Brozu i bio neko vreme ambasador u Sjedinjenim Američkim Državama.[10]
Drugu brigu episkopa Dionisija predstavljali su sveštenoslužitelji Srpske pravoslavne crkve zatočeni u nemačkim logorima, pa je već maja 1942. intervenisao kod Međunarodnog crvenog krsta u Ženevi.
Episkop Dionisije se opredelio za podržavanje pokreta Dragoljuba – Draže Mihailovića i ostao mu veran do kraja.
Od 1945. godine diplomatsko-konzularni predstavnici nove, komunističke Jugoslavije izveštavali su nadležne o raznim zbivanjima, pa i o aktivnostima episkopa Dionisija. Tako je generalni konzul u Čikagu 5. aprila 1945. izvestio Ministarstvo za inostrane poslove da je episkop, zajedno s predstavnicima Srpskog narodnog saveza i Srpske narodne odbrane, predao predstavku o prilikama u Jugoslaviji predsedniku Sjedinjenih Američkih Država, Ambasadama Sovjetskog Saveza i Velike Britanije i jednom američkom senatoru.[11] Iste organizacije su 30. septembra 1945. uputile pomenutim institucijama novi memorandum o političkim prilikama u Jugoslaviji.[12]
I generalni konzulati su pomno pratili delatnost episkopa Dionisija i sveštenoslužitelja Srpske pravoslavne crkve na američkom tlu i o tome izveštavali nadležne u Beogradu.[13] Na tom poslu su im izvesnu pomoć pružali i pojedini sveštenici.[14] Tako je protojerej dr Milan Popović sredinom avgusta 1945. državnim organima uputio objavljeno pismo patrijarha Gavrila i episkopa Nikolaja upućeno njujorškom biskupu Vilijamu Tomasu Maningu (William Thomas Manning) iz američke Episkopalne crkve.[15]
Kada je 1945. rat okončan, u logorima po Evropi i Africi bilo je mnogo zatočenika iz Jugoslavije, a među njima i pravoslavnih sveštenika. Episkop Dionisije slao je pomoć u slučajevima kada je bio siguran da će ona stići do onih kojima je namenjena, a posebno se angažovao na dovođenju sveštenika u Ameriku, obraćajući se američkim i kanadskim državnim vlastima. Među onim koji su episkopu u tome pomogli bio je i Kenon Vest iz administracije Sjedinjenih Američkih Država, nekadašnji vojni sveštenik.[16]
Episkop se posle 1945. svesrdno zalagao za prihvatanje srpskih izbeglica iz Evrope, uglavnom ratnih zarobljenika koji nisu želeli da se vrate u Jugoslaviju i pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini generala Mihailovića. U periodu 1946-1952. u Sjedinjene Američke Države useljeno je oko 63.000 osoba, pa se njihov broj tako popeo na oko 150.000 ljudi. Oni su, s obzirom na to, odakle su dolazili, doneli novu svest, običaje i ponašanje i uticali na promene u crkvenom, društvenom i političkom životu stare srpske emigrantske populacije. Formirane su nove crkveno-školske opštine i brojno ojačane stare. Napredak se u tim aktivnostima osetio i u srpskim nacionalnim organizacijama – Srpskoj narodnoj odbrani, Srpskom narodnom savezu, Kolu srpskih sestara i drugim.
Pri Eparhiji je formirano telo za prihvat izbeglica koje je bilo u stalnom kontaktu sa državnim (američkim) Odborom za izbeglice u Vašingtonu i Svetskim savetom crkava, posebno po izboru episkopa žičkog Nikolaja za člana Odbora te zajednice u Nju Jorku.[17]
Mada je pomagao episkopima žičkom Nikolaju i dalmatinskom Irineju da dobiju dozvole za ulazak u Sjedinjene Američke Države, episkop Dionisije se potom razišao s njima iz straha da bi mu mogli ugroziti eparhijsku vlast.[18] Razlaz je takoreći ozvaničen 1951. posle dolaska delegacije iz Patrijaršije u Beogradu. Episkop Dionisije je negativno reagovao i na predloge episkopa Nikolaja koje je ovaj uputio Saboru, o administrativnom reorganizovanju Eparhije američko-kanadske, to jest podeli na više novih eparhija.[19] Uskoro je episkop Nikolaj napustio srpski manastir i preselio se kod Rusa.
Nova komunistička vlast u Jugoslaviji bila je vrlo zainteresovana za sve aktivnosti srpske emigracije u Americi, uglavnom okupljene oko episkopa Dionisija, pa se nije libila čak ni toga da otvara tuđu poštu.[20]
Prvi napad na episkopa Dionisija objavljen je u beogradskoj Borbi 12. oktobra 1946. godine. Josip Broz je 3. avgusta 1947. na Bledu u razgovoru s predstavnicima američke Episkopalne crkve, optužio episkopa Dionisija da je, zajedno sa episkopom dalmatinskim Irinejem, neprijateljski nastrojen prema komunističkoj Jugoslaviji, i zatražio od Sinoda i patrijarha da reše taj problem.[21]
Kada su nekolicina sveštenika Eparhije američko-kanadske otkazala poslušnost nadležnom episkopu, odmah su o tome nadležne u Beogradu izvestili službenici jugoslovenskih diplomatskih predstavništva u Americi.[22] Iz tog vremena datiraju i njihova nastojanja da te sveštenike pridobijaju u svakom pokušaju rušenja autoriteta episkopa Dionisija, a tada se začinje i velika kampanja protiv Srpske pravoslavne crkve, koja će trajati godinama, pa i decenijama.
 
***
Pitanje nadležnosti nad parohijama u Evropi inicirao je i uplitanje u tu problematiku jugoslovenske Državne komisije za verska pitanja. O tome su 2. marta 1950. Miloje Dilparić, predsednik Državne komisije za verska pitanja, i Nikola Vukčević, referent za Srpsku pravoslavnu crkvu, razgovarali sa patrijarhom Gavrilom, pomenuvši u negativnom kontekstu i delatnosti episkopa Nikolaja, Irineja i Dionisija.[23]
Izvesni činovnik američke Ambasade u Beogradu se još 28. aprila 1951. raspitivao kod Hranislava Đorića, tada referenta Sinoda, da li ta institucija može da smeni episkopa Dionisija. Prota Đorić je odgovorio da po kanonskim i crkvenim propisima to može da se desi samo u slučajevima dokazane nesposobnosti, krivice ili po svojoj ličnoj želji dotičnog arhijereja.[24]
Radi prikupljanja informacija o crkvenom životu Srba u rasejanju, Sinod Srpske pravoslavne crkve je januara 1951. odlučio da uputi delegaciju (prota Hranislav Đorić i profesori Bogoslovskog fakulteta dr Dušan Glumac[25] i dr Blagota Gardašević[26]) da posete crkvene opštine u Beču, Trstu, Parizu, Londonu i još nekim mestima u Evropi i Americi.[27] Put je, međutim, odložen iz nekoliko razloga, a jedan od najvažnijih bio je memorandum episkopa Dionisija upućen američkom Ministarstvu za inostrane poslove, o mogućoj propagandi gostiju u korist jugoslovenskog komunističkog režima, što je navelo Amerikance u prvi mah ne izdaju ulazne vize.[28] Dozvole su, doduše, odobrene posla dodatnih diplomatskih aktivnosti i razgovora patrijarha Vikentija i američkog ambasadora u Beogradu Džordža Alena 6. marta.[29]
Uoči polaska te prve crkvene delegacije, koju su činili episkop German i Dušan Glumac, na put u dijasporu, Državna komisija za verska pitanja sačinila je kratku belešku o istorijatu Eparhije američko-kanadske i episkopu Dionisiju za internu upotrebu, što će kasnije postati praksa.[30]
Delegacija iz Patrijaršije se posle Ženeve uputila za Ameriku. U manastir Svetog Save u Libertivilu su stigli 17. septembra 1951. godine.[31] Na povratku, delegacija je u Londonu boravila nedelju dana kao gost kenterberijskog nadbiskupa Džefrija Fišera, a potom se nekoliko dana zadržala u Parizu.[32]
 
***
Osnovni princip organizacije Crkve je geografski odnosno prostorni, a ne nacionalni i državni. Međutim, istorija obiluje brojnim primerima da se te dve činjenice poklapaju, pa su sticajem raznih, često trenutnim, okolnosti, nastajale takozvane nacionalne Crkve.
Od otkrivanja 1492. godine, američki kontinent je predstavljao misionarsko područje za hrišćanstvo. Posle Drugog svetskog rata na američkoj teritoriji preplitalo se desetak crkvenih jurisdikcija, pošto među pravoslavnim Patrijaršijama vlada shvatanje da je takvo stanje samo privremeno zbog misionarskog karaktera pravoslavlja na tom kontinentu. Stanje privremenosti bi, kako se smatralo u pojedinim krugovima, možda moglo da se okonča posle stvaranja Pravoslavne crkve Amerike, koja bi dobila autokefalnost od Ruske pravoslavne crkve ili Carigradske patrijaršije, ali je to pitanje o kome treba da se izjasni neki budući Vaseljenski sabor.
Shvativši kakvu bi snagu pravoslavlje moglo dobiti u Americi i u kom se pravcu razvijaju pravoslavne dijaspore desetak Crkava iz Evrope, Azije i Afrike, episkop žički Nikolaj Velimirović je više puta javno govorio i pisao o budućoj jednoj samostalnoj pravoslavnoj Crkvi u Americi: „Svi pravoslavni sveštenici u Americi posmatraju iz dana u dan tendencije svoje omladine ka nekoj autonomnoj pravoslavnoj crkvi. Ta autonomija može i doći u toku idućih 20-30 godina. Mi Srbi želimo da je gurnemo što dalje u budućnost. No sve druge pravoslavne Crkve predviđajući to, lagano i mudro pripremaju taj prelaz, kako bi bio s blagoslovom Matera Crkava, a ne revoltivno (knjige i propovedi i pojanje na engleskom jeziku, itd). I srpska Crkva treba da je dalekovidna, i da misli o budućnosti svoga naroda u ovoj zemlji. Zato joj je potrebno više episkopa sa intenzivnim misionarskim i pastirskim radom“, pisao je episkop Nikolaj.[33]
 
***
Sudbina vikarnog episkopa Varnave Nastića bila je predmet razgovora među uglednijim Srbima u Americi, isto kao i 1945. godine kada je trebalo pomoći patrijarhu Gavrilu i episkopu Nikolaju Velimiroviću, osim ostalog, i njihovim dovođenjem u Ameriku.[34] Tim pre što je uhapšeni episkop Varnava bio američki državljanin, episkop Nikolaj je u leto 1951. godine u razgovoru sa episkopom Dionisijem predložio da se zauzmu da Varnava dođe u Ameriku za vikarnog episkopu Dionisiju.[35]
Ta inicijativa je prvi put javno pomenuta u pismu episkopa Dionisija patrijarhu Gavrilu, odnosno Saboru 1948. godine. Episkop Dionisije je naveo da mu je zbog obilja obaveza neophodan pomoćnik. U prilog zahtevu kaže da i bolesti onemogućavaju episkope Nikolaja i Irineja da se uz njega više angažuju.[36] Potrebu za imenovanje vikara, episkop Dionisije je ponovo pokrenuo u pismu Saboru 1951. godine.[37]
Episkop Dionisije je u razgovoru zamolio profesora Dušana Glumca da prenese patrijarhu Vikentiju da odustaje od svog zahteva da mu se pošalje vikarni episkop. Kasnije je to isto naveo u pismu Saboru 10. januara 1952. godine.[38] Sabor je to primio k znanju.[39]
 
***
Ministarstvo za inostrane poslove je sredinom novembra 1951. od Ambasade u Vašingtonu bilo veoma iscrpno obavešteno o boravku vikarnog episkopa Germana Đorića i profesora Bogoslovskog fakulteta dr Dušana Glumca u Sjedinjenim Američkim Državama. Ministarstvo je izveštaj prosledilo Državnoj komisiji za verska pitanja. Po izveštaju iz Vašingtona, episkopi žički Nikolaj i dalmatinski Irinej i grupa okupljena oko Konstantina Fotića, bivšeg ambasadora Kraljevine Jugoslavije, razgovarali su o mogućnosti da episkopa Varnavu, koji se nalazio u zatvoru, dovedu u Sjedinjene Američke Države, kako bi na taj način, četvorica episkopa u dijaspori po kanonskim pravilima formirali Sinod koji bi mogao da donosi punovažne odluke bez traženja saglasnosti Patrijaršije iz Beograda.[40]
Ideja o formiranju zagraničnog Sinoda bila je interesantna i za Državnu komisiju za verska pitanja koja nije želela da izgubi kontrolu nad tim delom Srpske pravoslavne crkve, a samim tim i srpskom emigracijom. Istovremeno, komisija je bila svesna da bi u slučaju formiranja Sinoda u Americi moglo doći do ko zna kakvih intervencija diplomatskih predstavnika Sjedinjenih Američkih Država u Beogradu,. Na osnovu prikupljenih informacija, Komisija je sačinila elaborat o Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Evropi i Americi. U tom dokumentu je ukazano da američka Episkopalna crkva ne želi više da pomaže episkopa Dionisija i da razmišlja o novom arhijereju, možda episkopu Varnavu, ali bi njegov dolazak prethodno trebalo da dozvole jugoslovenske i američke vlasti ukoliko bi patrijarh Vikentije odlučio da ga pošalje kao vikara episkopu Dionisiju. Na kraju je zaključeno da bi za Australiju i Zapadnu Evropu trebalo kao mitropolita poslati poverljivog arhijereja i tako onemogućiti planove episkopa Nikolaja i Irineja, kao i mešanje biskupa američke Episkopalne crkve.[41] Imajući sve to u vidu, Državna komisija za verska pitanja je 24. januara 1952. zaključila da pri Patrijaršiji treba organizovati Kancelariju za spoljne poslove koja bi održavala vezu sa Svetskim savetom crkava i drugim pravoslavnim Crkvama. Takođe, kako je navedeno, treba pronaći odgovarajućeg kandidata za episkopa za Australiju, podržavati episkopa Dionisija i sprečiti odlazak episkopa Varnave u Ameriku.[42]
Na Sedmom crkveno-narodnom saboru 1952. godine, episkop Nikolaj je predlagao više episkopa za Ameriku i Kanadu.[43] Episkop Dionisije je bio odlučno protiv i svoj stav je obrazložio i u pismima patrijarhu Vikentiju, Sinodu i nekolicini arhijereja.[44] Ideja o izboru i ustoličenju više episkopa Srpske pravoslavne crkve u Americi i Kanadi u godinama koje su usledile dobila je sasvim drugačiji značaj – dovela je do crkvenog raskola.
Episkop dalmatinski Irinej umro je 27. avgusta 1952. godine u Engleskoj.
 
***
Patrijarh Vikentije je pozvan na razgovor u Državnu komisiju za verska pitanja 10. marta 1952. i tom prilikom je obećao da će na prvom Saboru on preuzeti nadležnost nad dijasporom, kako bi pomogao episkopa Dionisija u njegovom sukobu sa Irinejem i Nikolajem, dok će organizovanje kancelarije za spoljne poslove pri Patrijaršiji biti odloženo za kasnija vremena.[45]
Prilikom osvećenja hrama u Londonu 1952. sastali su se sveštenici Miloje Nikolić, arhijerejski namesnik u Engleskoj, Milan Jovanović, arhijerejski namesnik za Nemačku, Aleksa Todorović i Toma Ilić iz Nemačke, Dimitrije Najdanović iz Engleske i Čedomir Ostojić iz Belgije. Tada su potpisali i rezoluciju čiji je sadržaj, prema nekim podacima, diktirao episkop Nikolaj. Dokument je dostavljen samo episkopima izvan Jugoslavije Dionisiju, Nikolaju i Irineju. Dobivši taj tekst, episkop Dionisije ga je 16. avgusta 1952. prosledio patrijarhu Vikentiju i Sinodu, naglašavajući da je cilj rezolucije njegovo uklanjanje, a kako je smatrao da iza svega stoji prota Nikolić, predložio je patrijarhu da postavi novog namesnika u Londonu gde treba organizovati eparhijski centar za Veliku Britaniju, naročito zbog kontakata sa Anglikanskom crkvom.[46]
Patrijarh je 1. septembra 1952. pismo prosledio predsedniku Državne komisije za verska pitanja, istakavši da su predlozi vredni pažnje.[47]
Episkop Dionisije izvestio je 6. novembra 1952. patrijarha Vikentija o nedavno održanom trodnevnom Crkveno-narodnom saboru, na kome je, pored predstavnika srpskih nacionalnih organizacija, prisustvovalo i više od 40 sveštenika, a status specijalnog gosta uživao je episkop Nikolaj. On je tada u besedi pomenuo potrebu da Eparhija američko-kanadska bude podeljena na četiri dela sa isto toliko episkopa, što su podržale pristalice Dimitrija Ljotića, a među njima najpre sveštenici. Urednik Amerikanskog Srbobrana, profesor Milutin Devrnja je u tome video polaznu osnovu za buduću samostalnost Eparhije američko-kanadske, potonju njenu autonomiju i na kraju autokefaliju. Episkop Dionisije je istupao protiv predloga i promene Ustava eparhije. Na kraju pomenutog skupa zaključeno je ipak da Eparhija ostaje u kanonskom jedinstvu sa Srpskom pravoslavnom crkvom u Jugoslaviji.[48]
Sinod je odgovorio episkopu tek početkom juna 1953, posle rasprave na Saboru 29. maja, šturim rečima da je „sve primljeno k znanju“.[49]
Problem širenja crkvene organizacije dijaspore uspostavljanjem novih parohija bio je tema i prepiske episkopa Dionisija i patrijarha i tokom 1952. godine. Septembra 1952. postojao je inače šest parohija u Engleskoj, jedna u Francuskoj, sedam u Nemačkoj, pet u Australiji, jedna u Italiji, dve u Austriji, jedna u Belgiji, dve u Argentini, jedna u Južnoj Africi, a parohiju u Venecueli opsluživao je ruski sveštenik.[50]
U međuvremenu, državne službe su prikupljale podatke za dosije episkopa Dionisija nastojeći da ga, uslovno rečeno, politički eliminišu. U dosijeu su slagane i informacije dobijane od raznih ljudi, među kojima se posebno isticao račšinjeni sveštenik Vojislav Gaćinović, ranije na službi u Americi.[51]
Odnos episkopa Dionisija i četničkog vojvode iz Drugog svetskog rata Momčila R. Đujića posebno je zanimao jugoslovenske diplomate s obzirom na ugled koji je Đujić uživao.[52]
O organizaciji crkvenog života u dijaspori arhijereji Srpske pravoslavne crkve su razmatrali na Sinodu i na Saboru. U tom kontekstu episkop Nikolaj je 19. aprila 1953. podsetio patrijarha Vikentija na svoja ranija upozorenja da se ne prenagli kad je reč o metodama rada u dijaspori.[53]
Episkop Dionisije objavio je u Amerikanskom Srbobranu, u broju od 19/20. marta 1953. godine, opširan članak „Srpska pravoslavna crkva i novi zakon o verskim zajednicama u Jugoslaviji“, u kome je kritikovao jugoslovenski režim i pomenuti zakonski akt.[54]
Posle objavljivanja presude mitropolitu crnogorsko-primorskom Arseniju Bradvareviću[55], episkop Dionisije je, zajedno sa više srpskih nacionalnih organizacija, pokrenuo akciju za njegovo oslobađanje preko pisanja u emigrantskoj štampi i slanjem protestnih telegrama i pisama istaknutim ličnostima protestantskog sveta, predsedniku kanadske Vlade i pojedinim ministrima.[56] Bila je to još jedna akcija episkopa Dionisija koja nije bila po volji jugoslovenskih državnih vlasti.
 
***
Svetski savet crkava održao je od 15. do 27. avgusta 1954. u Evanstonu, u Sjedinjenim Američkim Državama, kongres na kome su učestvovali i episkopi Srpske pravoslavne crkve Nikolaj i Dionisije, i to protivno preporuci Sinoda i patrijarha. Episkop Nikolaj je održao besedu, a episkop Dionisije je uputio skupu veoma opširan memorandum naslovljen sa „Proganjanje Srpsko pravoslavne crkve u Jugoslaviji pod Titovim režimom“[57]. Taj dokument uputio je pretsedniku Vlade i ministru inostranih poslova Kanade, kao i svim kanadskim listovima. Kada su predstavnici Državne komisije za verska pitanja prigovorili patrijarhu i Sinodu zbog takvih istupa dvojice srpskih episkopa, dobili su odgovor da su oni to učinili na svoju ruku i da Patrijaršija ne snosi nikakvu odgovornost.[58]
Sinod je 12. oktobra 1954. uputio pismo episkopu Dionisiju podsećajući ga na stav da se treba suzdržati od svih političkih akcija i preporučujući mu da sve aktivnosti ograniči na sveštenstvo, što je on u odgovoru 28. decembra i obećao Sinodu. Istup na kongresu Svetskog saveta crkava je pravdao protivljenjem stvaranju samostalne Makedonske pravoslavne crkve i zahtevima za autonomiju delova Srpske pravoslavne crkve u Hrvatskoj i Crnoj Gori. Takođe je istupao protiv delovanja Saveza udruženja pravoslavnog sveštenstva i progona pojedinih arhijereja. Na kraju pisma je, pored svega, naveo da će i ubuduće reagovati na sve za što smatra da je protivno interesima Srpske pravoslavne crkve.[59]
Episkop Dionisije je 21. januara 1955. pisao patrijarhu Vikentiju o inicijativi da vikarni episkop Varnava bude doveden u Ameriku, da su već organizovani sastanci i upućena delegacija u Vašington, u američko Ministarstvo za inostrane poslove, kao i da se pronose glasovi da bi episkop Varnava mogao stići za mesec-dva. Po saznanjima episkopa Dionisija, iza te akcije stoji episkop Nikolaj sa planom da dvojica episkopa rukopolože trećeg, kako bi pokrenuli proces odvajanje Eparhije američko-kanadske od Patrijaršije u Beogradu, i da o tome jeromonah Arsenije Tošović, Srbin, klirik Ruske zagraničke crkve, otvoreno piše u jednim srpskim novinama koje izlaze u Čikagu.[60]
U jednom elaboratu iz 1956. godine Savezne komisije za verska pitanja o pravoslavnim u Sjedinjenim Američkim Državama pomenuta je mogućnost izdvajanja Eparhije američko-kanadske od Patrijaršije, uz konstataciju da bi to išlo veoma teško jer verni narod ne bi dozvolio odvajanje od Patrijaršije u Beogradu, pa su kao pravci daljeg delovanja preporučeni direktni kontakti Patrijaršije i dela Crkve u Americi kroz razne forme uzajamnih poseta, slanja crkvenih knjiga, školovanja svešteničkog kadra, podmlađivanja.[61] Bio je to izvestan putokaz za budući rad državnih institucija sa Patrijaršijom radi ostvarivanja kontrole nad Američko-kanadskom eparhijom.
 
***
Episkop Nikolaj je umro 5/18. marta 1956. u ruskom manastiru, nedaleko od srpskog u Libertivilu. Moglo bi se zaključiti da je tako njegovom i smrću episkopa Irineja, koji se posle Drugog svetskog rata, maja 1945, nisu vratili u Jugoslaviju, u svoje eparhije, oslabila namera za formiranje Sinoda u dijaspori nezavisnog od Patrijaršije u Beogradu. Problem vikara, međutim, aktuelizuje se na nov način.
U pismu patrijarhu Vikentiju od 16. marta 1956. episkop Dionisije opet traži da mu se, zbog obima posla, veličine episkopije na koju je nadležan, i mnoštva drugih razloga, dodeli vikar i predlaže da to bude arhimandrit Firmilijan Ocokoljić, sekretar Eparhije.[62] Pred zasedanje Sabora, opet se 22. maja, obratio pismom patrijarhu, podsećajući na težnje za zagraničnim srpskim episkopatom kao i da u tom svetlu treba gledati na nastojanja da episkop Varnava dođe u Ameriku. Naglasio je da neće odbiti da pruži pomoć Varnavi, pomenuvši da bi neke druge političke snage mogle da zloupotrebe nesreću tog episkopa.[63]
Sabor je 4. juna 1956. zaključio da se izbor vikara za Eparhiju američko-kanadsku treba odložiti i naložio Sinodu da prouči problem i predloge rešenja dostavi za sledeći Sabor.[64]
Crkveno-narodni sabor Eparhije američko-kanadske održan 18-20. septembra 1956. zaključio je da bi Svetom arhijerejskom saboru trebalo nametnuti obavezu da, ako bi na bilo koji način tron Eparhije američko-kanadska ostao upražnjen, tamošnja pastva i sveštenstvo zadržavaju isključivo pravo da predlože tri kandidata između kojih će se Sabor opredeljivati za novog episkopa. Drugi zaključak se odnosio na izbor dvojice vikara episkopu Dionisiju (arhimandrit Firmilijan Ocokoljić[65] i vikarni episkop Varnava), dok je treći zaključak bio da se ubuduće za sveštenike Eparhije američko-kanadske primaju samo kandidati rođeni u Americi. Četvrtim zaključkom je zatraženo da patrijarh preda episkopu Dionisiju upravu nad delovima Srpske pravoslavne crkve u državama Južne i Srednje Amerike.[66] U drugom pismu patrijarhu, episkop Dionisije je poručili da Patrijaršija treba da se angažuje oko sređivanja dokumentacije za slanje episkopa Varnave u Ameriku.[67]
Zaključci Crkveno-narodnog sabora su, prema oceni predstavnika Savezne komisije za verska pitanja, doneti radi ostvarivanja nekoliko ciljeva. Prvo, da srpska politička emigracija nastoji da potpuno preuzme i izoluje Eparhiju američko-kanadsku od Patrijaršije u Beogradu i od nje načini instrument u političkoj borbi protiv Jugoslavije. U istom smeru su išla i njena zalaganja za objedinjavanjem svih delova Srpske pravoslavne crkve izvan Evrope, ne bi li se na taj način osigurali od toga da bilo koji organ Patrijaršije može imati ingerencije nad radom tog dela Crkve.[68] Naravno u svim tim planovima episkopu Dionisiju pripadalo je posebno mesto.
 
***
U Beograd, u posetu Srpskoj pravoslavnoj crkvi, polovinom novembra 1956. stigao je gibraltarski biskup Anglikanske crkve. On je, kao izaslanik kenterberijskog nadbiskupa Džefrija Fišera, o aktuelnoj situaciji razgovarao sa patrijarhom Vikentijem. Na sledećem susretu u britanskoj Ambasadi, biskup je patrijarhu predao nadbiskupovo pismo u kome on podržava poziv sveštenika Miloja Nikolića iz Londona patrijarhu Vikentiju da poseti Englesku, i izražava želju da tom prilikom bude i gost Anglikanske crkve. Poruka gibraltarskog biskupa je hladno primljena, jer je patrijarh dobro pamtio pismo iz 1953. godine sa pozivom na rušenje komunističkog režima. Shvatio je novo pismo kao nastavak sličnih pritisaka odranije. Da je reč o koordinisanoj akciji potvrdilo je i pismo episkopa Dionisija od 3. decembra 1956. patrijarhu Vikentiju kojim ga poziva da poseti Sjedinjene Američke Države navodeći, između ostalog, da bi patrijarhov dolazak demantovao glasine o apsolutnoj kontroli jugoslovenskog režima nad Srpskom pravoslavnom crkvom. Glasinama bi na put stala i patrijarhova poseta nadbiskupu kenterberijskom, a obe bi posete donele i znatnu finansijsku korist srpskoj Patrijaršiji.[69] U istom pismu episkop Dionisije je preneo saznanja o mešanju članova jugoslovenske Savezne komisije za verska pitanja i Konzulata u Čikagu u problem izbora vikara. Na kraju pisma gotovo da je zapretio izjavivši da verni narod u Eparhiji američko-kanadskoj neće više slati novac Patrijaršiji ukoliko se nastavi takva praksa i ne budu izabrani vikarni episkopi.[70]
Patrijarh je u odgovoru episkopu Dionisiju naveo da Sinod smatra njegovo pismo diktatom, saglasivši se sa potrebom izbora vikara, ali u nekim drugim vremenima. Negirao je da su predstavnici Savezne komisije za verska pitanja nisu kod njega intervenisali povodom izbora arhimandrita Firmilijana, podsećajući da samo patrijarh predlaže Saboru kandidata za novog episkopa i da to ne može činiti niko drugi. Upozorio je da bi otcepljenjem Eparhije američko-kanadske od Patrijaršije u Beogradu tamošnje Srpstvo izgubilo i poslednji moralni oslonac koji ga vezuje sa Starim krajem, objasnivši da nije voljan sada da putuje kod drugih poglavara jer ima dovoljno obaveza u Patrijaršiji, pa je stoga i odbio ponudu kenterberijskog nadbiskupa. Na kraju je episkopa Dionisija obavestio o pomoći koju je Srpska pravoslavna crkva dobila od Svetskog saveta crkava.[71]
Episkop Dionisije odgovorio je patrijarhu 9. januara 1957., istakavši da se slaže sa odlukom Sabora po pitanju vikarnog episkopa i ponovio da postoji odluka Crkveno-narodnog sabora da se u Ameriku dovede vikarni episkop Varnava mada lično smatra da je arhimandrit Firmilijan bolje rešenje. Naglasio je da su Amerikanci episkopu Varnavi obećali dozvolu za ulazak ukoliko ga vlasti u Jugoslaviji puste. Predložio je da za Ameriku bude izabran jedan episkop između trojice kandidata čija bi im imena poslao tamošnji narod, a čime bi se predupredile tendencije za otcepljenjem. Izneo je i predlog, napominjući da nije njegov, da Eparhija američko-kanadska bude dignuta na viši, mitropolijski stepen.[72] Nije poznato da li mu je i ako jeste, patrijarh na to odgovorio.
Episkop Dionisije je 25. januara 1957. pisao patrijarhu da definitivno povlači svoj predlog o izboru vikara za Eparhiju američko-kanadsku.[73]
Pismo episkopa Dionisija od 3. decembra 1956. bilo je jedna od tema Sabora krajem maja i početkom juna 1957, kada je odlučeno da se rasprava o crkvenom administriranju Srednjom i Južnom Amerikom odloži za kasnije, kada se bude raspravljalo o dijaspori u celini. Predlog da kandidate za vikare ponude američki Srbi je odbijen s obrazloženjem da to pitanje regulišu Ustav Srpske pravoslavne crkve i Ustav Eparhije američko-kanadske.[74]
Episkop Dionisije je 30. avgusta 1957. obavestio patrijarha i Sinod o poslednjem Crkveno-narodnom saboru Eparhije američko-kanadske, na kome se, kako je kazao, povela reč i o Saboru i Inicijativnog odbora iz Skoplja povodom namere stvaranja nezavisne pravoslavne Makedonske crkve. Zaključeno je da se sve to sprovodi po diktatu jugoslovenske komunističke vlasti. Episkop Dionisije je istovremeno ukazao da taj dogovor ne priznaje i da ga kvalifikuje kao nacionalno izdajstvo. Upozorio je da sledeći korak može biti otcepljenje Crkve u Crnoj Gori.[75] (Sinod je na to pismo odgovorio posle deset meseci, krajem juna 1958, posle rasprave na Saboru, upozorivši episkopa na ne baš primeren način komunikacije sa Sinodom i patrijarhom.[76])
Episkop Dionisije je 18. decembra 1957. napisao novo pismo patrijarhu Vikentiju sa izvinjenjem i podsećanjem na raniju prepisku o istoj problematici, kao i na činjenicu da još nije dobio odgovore na svoje predloge. Potom se pozabavio podsećanjem na slične primere pritisaka države na Crkvu: mitropolit Josif je episkopu Dionisiju 27. aprila 1946. pisao, između ostalog, i o tome da su predstavnici Ruske pravoslavne crkve boravili u Beogradu 34 dana kako bi zadobili jurisdikciju na Čehoslovačkom pravoslavnom crkvom, što su i postigli zahvaljujući pritisku Josifa Visarionoviča Džugašvilija Staljina nad Česima i Josipa Broza Tita nad Srbima. Drugi primer bila je naredba državnih vlasti da se penzioniše mitropolit skopski Josif, treći ometanje prihvatanja pomoći od Svetskog saveta crkava. Pismo je završio rečima da se on prilikom svoje hirotonije nije zakleo pred državnim vlastima Jugoslavije, već pred arhijerejima, kako bi čuvao kanone.[77]
Patrijarh Vikentije je umro 5. jula 1958. godine.
Ima indicija da se episkop Dionisije povodom istog pitanja pismom obratio 1959. godine novom patrijarhu Germanu Đoriću. On je episkopu američko-kanadskom 30. septembra odgovorio veoma diplomatski, pozivajući se na Ustav Srpske pravoslavne crkve.[78]
 
***
Episkop Dionisije pisao je 5. avgusta 1959. patrijarhu i Sinodu o viđenju Ustava Makedonske pravoslavne crkve, podsetivši ih da su ga molili da se o tom pitanju ne izjašnjava do Sabora, a kako je Sabor završio svoj rad u junu, zatražio je da mu se odluke dostave, najviše zbog različitih glasina.[79]
Sinod je 4. septembra dostavio odluke Sabora o izboru vikarnog episkopa topličkog Dositeja za arhijereja upražnjene eparhije Skopljanske sa titulom mitropolita, a arhimandrita Klimenta Trajkovskog za arhijereja Bitoljske eparhije. U pismu je stajalo i obaveštenje da je patrijarh German 19. jula 1959. obavio hirotoniju episkopa prespansko-bitoljskog Klimenta Trajkovskog. Dostavljen je takođe i jedan primerak poslednjeg broja patrijaršijskog Glasnika.[80]
Taj dopis i Glasnik, poslužili su episkopu Dionisiju da 30. aprila sledeće, 1960. godine patrijarhu i Sinodu još jednom pomene potrebu izbora jednog vikarnog episkopa kako u slučaju njegove (Dionisijeve) smrti eparhija ne bi ostala bez eparhijskog arhijereja.[81]
 
***
U međuvremenu, u Sjedinjenim Američkim Državama, začeta je ideja o ujedinjavanju pravoslavnih eparhija raznih jurisdikcija u jednu celinu, odnosno Pravoslavnu crkvu u Americi (kasnije Američke pravoslavne crkve). Ostalo je zabeleženo da je to bila i jedna od tema razgovora patrijaraha ruskog Aleksije i srpskog Germana 19. oktobra 1961. u Moskvi. Dvojica prvosveštenika su izrazili protivljenje organizovanju te crkvene zajednice, koja bi, kako se planiralo, bila pod jurisdikcijom carigradskog patrijarha.[82]
 
***
Jedna grupa sveštenika i predstavnika crkvenih opština u Evropi (Milan Jovanović, Dobrivoje Ćilerdžić i Toma Lilić), predložila je 29. juna 1962. patrijarhu Germanu da crkvena organizacija Srpske pravoslavne crkve u Evropi bude predata pod jurisdikciju episkopa američko-kanadskog Dionisija.[83]
Episkop Dionisije je početkom 1962. zatražio još jednom od Sabora da njegova eparhija bude uzdignuta na stepen mitropolije i da joj se pridodaju Južna Amerika i Južna Afrika, kao i da budu izabrani i hirotonisani dva-tri pomoćna episkopa. Sabor je na to odgovorio slanjem delegacije u kojoj su bili mitropolit zagrebački Damaskin, episkop bački Nikanor i protođakon Branislav Petrović. Delegacija je trebalo da prouči predloge episkopa Dionisija. Stigli su 13. septembra u Sjedinjene Američke Države, i mada je bilo planirano da ostanu do 13. oktobra, boravak su produžili do 8. novembra 1962. godine. Za to vreme posetili su episkopa, veliki broj parohija i crkvenih opština. Po povratku u Beograd sačinili su opširan izveštaj Sinodu. Sinod ga je prosledio Saboru na razmatranje.[84]
Mitropolit Damaskin i episkop Nikanor posetili su čelnike Savezne komisije za verska pitanja i preneli utiske sa puta, što je domaćinima poslužilo da sačine službenu belešku. „Članovi delegacije su, prema izjavi ove dvojice arhijereja, u oštroj formi zamerili Dionisiju što je kroz svoje zahteve, kao i druge ranije (razne izjave, članke i rezolucije) objektivno išao na razbijanje jedinstva sa crkvom u zemlji, na odvajanje eparhije američko-kanadske od Patrijaršije, stvarao teškoće patrijarhu i Arh. Saboru u vođenju politike na planu saradnje crkve i države i sl. Dionisije je obećao da će u buduće izbegavati da daje bilo kakve izjave koje bi imale štetne posledice za crkvu. Što se tiče predloga u pogledu podizanja eparhije na stepen mitropolije, izmene Ustava i izbora vikara, Dionisije se izgovarao da ovi predlozi nisu proizišli iz njegovog ubeđenje, već da su oni rezultat shvatanja određenih krugova u emigraciji koji na tom planu vrše na njega veliki uticaj. On je takođe rekao da akciju na odvajanju eparhije od Patrijaršije vodio mnogo ranije i episkop Nikolaj Velimirović, koji je želeo da od ove eparhije, kao i crkvenih opština u inostranstvu stvori posebnu crkvu u kojoj bi se on proglasio za njenog poglavara. Damaskin i Nikanor smatraju da je Dionisije na ovaj način hteo da za svoju ovakvu aktivnost podeli odgovornost i sa drugima, što mu je i stavljeno do znanja“, stajalo je, između ostalog, u pomenutoj belešci.[85]
 
***
Teško je još uvek pronaći tragove, ako oni uopšte i postoje, o tome kada je i ko tačno doneo odluku u jugoslovenskoj komunističkoj vlasti da se ide na suprostvaljanje, pa i razbijanje srpske političke emigracije i u tu svrhu iskoristi Srpsku pravoslavnu crkvu i njenu organizaciju, najpre u Sjedinjenim Američkim Državama, a potom i u Evropi i Australiji.
U dokumentima Savezne komisije za verska pitanja ima tek nekoliko indicija koje mogu da ukažu na moguće povode takvog angažovanja države. Tako, na primer, u elaboratu za internu upotrebu, nastalom krajem 1963, u delu o opštem odnosu Srpske pravoslavne crkve prema državi i političkom sistemu stoji: „Drugačije je stanje u odnosima njenog zagraničnog dela prema zemlji. Ovi delovi crkve u SAD, Kanadi, Latinskoj Americi, Australiji i Evropi se za vreme rata ili uglavnom na strani DM-a (Draže Mihailovića – V. Đ. M.). Posle II svetskog rata glavne pozicije je preuzela četnička emigracija. Od tada je ovaj deo crkve postao nosioc permanentne antijugoslovenske aktivnosti. Rukovodstvo eparhije u SAD i Kanadi i mnogih crkvenih opština odlučno se suprostavljalo sređivanju odnosa matice crkve i države, radeći aktivno u suprotnom pravcu. Vremenom tamošnji vernici su se sve više distancirali od rada svog rukovodstva prema zemlji, a posebno crkvi. Ceneći velike mogućnosti za naše delovanje prema emigraciji preko ovog dela crkve, rukovodstvo SPC je poslednjih godina potsticano na energičnije mere u pravcu uklanjanja ekstremnih emigranata iz crkvenih organizacija.“[86]
Dosije episkopa Dionisija poslužio je za pisanje posebne informacije, u kojoj su, posle iznošenja kraćeg uvoda o episkopu američko-kanadskom, sledile kvalifikacije: „Dionisije i pre rata kao čovek i kao crkveni funkcioner nije imao ugleda u crkvenim krugovima. U toku Drugog svetskog rata bio je ogorčeni protivnik i neprijatelj Narodnooslobodilačke borbe, a istaknuti propagator i pomagač četničkog pokreta Draže Mihailovića. Za čitavo vreme posle završetka rata je jedan od najaktivnijih neprijatelja Nove Jugoslavije. Čitavu crkvenu organizaciju u eparhiji angažovao je na toj liniji pa je tako ova eparhija postala neposredna ekspozitura i oslonac neprijateljskog dela emigracije.“[87]
Razrešavanje problema srpske političke emigracije bilo je i tema sastanka na kome su se okupili funkcioneri Savezne komisije za verska pitanja, Državnog sekretarijata za inostrane poslove i Državnog sekretarijata za unutrašnje poslove. Kako nema dostupnog zapisnika sa tog sastanka, već se on samo pominje u dokumentima iz 1963, teško je utvrditi gde je održan, ko mu je poimenično prisustvovao, kakav je konkretan dogovor utanačen, ko je za šta bio zadužen u njegovoj realizaciji. Zna se jedino za preporuku da se problem rešava kroz institucije Crkve, po kanonima, u Sinodu i Saboru. Radi toga i u tu svrhu su organizovani i brojni sastanci sa pojedinim arhijerejima, prvenstveno sa patrijarhom.
Srpska pravoslavna crkva i njeni arhijereji u tom poslu predstavljali su sporednog aktera, jer bi problem, da je drugačije odlučeno, bio razrešen na neki drugi način.
Međusobne nesuglasice srpskih arhijereja sa jugoslovenskim vlastima dobile su i svoju dimenziju i u inostranstvu. Naime, kada je Broz doputovao u Njujork 1963. godine, na zasedanje Ujedinjenih nacija, srpski emigranti su ga dočekali demonstracijama, a jedan od organizatora bio je episkop američko-kanadski Dionisije.[88]
Te godine Sabor je započeo zasedanje 24. aprila. Među važnijim temama bio je izveštaj delegacije koja je posetila Ameriku krajem prošle godine i šta preduzeti na osnovu informacija koje su njeni članovi „na terenu“ prikupili. Kako su se čuli razni predlozi, 3. maja patrijarh, mitropolit Damaskin, i episkopi šumadijski Valerijan, žički Vasilije, braničevski Hrizostom, vršački Visarion, zahumsko-hercegovački Vladislav i šabačko-valjevski Jovan posetili su tim povodom Mila Jovićevića, predsednika Savezne komisije za verska pitanja. Na kraju razgovora je dogovoreno da će Eparhija američko-kanadska biti podeljena u tri dela, da će prota Stevan Lastavica i arhimandriti Firmilijan Ocokoljić i Grigorije Udicki biti izabrani za episkope novih eparhija, a da će protiv episkopa Dionisija biti pokrenut crkveno-kanonski postupak.[89] Tako je presuda doneta pre „suđenja“!
Crkveno-kanonska forma je zadovoljena na jednoj od sednica Sabora 10. maja, kada se raspravljalo o podeli Eparhije američko-kanadske na tri nove i patrijarhovoj listi kandidata za episkope. Sabor je i formalno odlučio da Eparhija američko-kanadska bude podeljena na tri nove: Srednjezapadnoamerička sa sedištem u manastiru Svetog Save u Libertivilu s tim da na njenom čelu i dalje ostaje dotadašnji episkop Dionisije, Zapadnoamerička sa sedištem u Los Anđelesu, i Srednjeistočnoamerička i kanadska sa sedištem u manastiru Šejtlandu kod Detroita. Odlučeno je da Eparhiji srednjezapadnoameričkoj bude pripojena jurisdikcija nad Južnom Afrikom, a Eparhiji zapadnoameričkoj parohije u Srednjoj i Južnoj Americi.
Kako patrijarhov predlog kandidata za episkope nije dobio potrebnu većinu glasova, on je sveo izbor na episkopa srednjoistočnoameričkog i kanadskog navodeći kandidata – protu Stevana Lastavicu, paroha u Vindzoru, Kanada. Predlog je usvojen sa 17 glasova, dok se protiv izjasnio jedan arhijerej a dvojica su bila uzdržana. Sinodu je istovremeno naloženo da postavi administratore za druge dve nove eparhije, što je i učinjeno: odredio je da to budu kandidati za episkope – arhimandriti Grigorije Udicki, paroh u Jangvudu, i Firmilijan Ocokoljić, paroh u Pitsburgu.
Sabor je potom raspravljao o ogrešenjima episkopa Dionisija i zaključio da Sinod treba da pokrene sudski postupak. (Istoga dana) Sinod je pokrenuo taj postupak odlučivši da će episkopu Dionisiju biti zabranjeno sveštenodejstvo, da mu se prinadležnosti smanje napola i da bude razrešen od uprave, dok njegova krivica ne bude konačno utvrđena i crkvena presuda bude doneta. Potom je (istoga dana) Sinod o svojim odlukama obavestio Sabor.[90]
Na čelu Eparhije srednjezapadnoameričkoj ostao je episkop Dionisije, ali kako je on odlukom Sinoda privremeno razrešen dužnosti i stavljen pod zabranu sveštenodejstva do konačne odluke suda, uprava te Eparhije poverena je u privremenu administraciju arhimandritu Firmilijanu.[91]
Sinod je sve svoje i odluke Sabora uputio na razne adrese, između ostalog i episkopu Dionisiju.
Sinod je sastavio poslanicu o odluci Sabora o podeli Eparhije američko-kanadske na tri nove eparhije i uputio je episkopu Dionisiju, crkveno-školskim opštinama, na 400 raznih adresa i „svemu prečasnom sveštenstvu, prepodobnom monaštvu i svima sinovima i kćerima Srpske pravoslavne eparhije Američko-kanadske“.
Poslanica je napisana u tradicionalnom stilu i uobičajenim jezikom, a poručivala je da s Srpska pravoslavna crkva, u staranju za dobro svoje pastve u dalekom svetu, odlučila na Saboru da se predlozi, koji su više puta upućivani u Patrijaršiju, uvaže u Novom svetu bude osnovano više eparhija i više episkopa bude postavljeno. Sinod je pozvao sveštenstvo i sve verne u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi, da se odlukama povinuju i prihvate ih kao konačne. (Sinod su činili: patrijarh German, episkopi timočki Emilijan, zahumsko-hercegovački Vladislav, šumadijski Valerijan i raško-prizrenski Pavle.)[92]
U Americi su 4. jula 1963. privremeni administratori obznanili svoju poslanicu upućenu „Svemu prečasnom sveštenstvu, prepodobnom monaštvu, crkvenoškolskim opštinama i svima sinovima i kćerima Srpske pravoslavne crkve u Americi i Kanadi, Južnoj Americi i Južnoj Africi“. Na početku su iznete činjenice iz istorije crkveno-duhovnog života čije je temelje postavila stara ekonomska emigracija. Druga, srpska politička emigracija nastala je usled „dolaska na vlast bezbožničkog komunističkog režima u našoj staroj Otadžbini“ i rasula se širom sveta. Crkva je na osnovu toga shvatila da dotadašnju organizaciju treba reorganizovati i to učinila na poslednjem Saboru.
I vikarni episkop Varnava je takođe reagovao na odluke Sabora, koji je odbio da raspravlja o njegovom slučaju jer se nadao da bi upravo on mogao preuzeti jednu od novoustanovljenih eparhija. Svoje nemirenje počeće da izražava raznim kvalifikacijama upućenim na račun pojedinih arhijereja pa i samog patrijarha Germana, koga je kritikovao zbog polaganja venca na grob Josifa Visarionoviča Džugašvilija-Staljina, prilikom posete Sovjetskom Savezu.[93]
 
***
Sabor je, da bi ispoštovao kanone o crkvenosudskom postupku, odredio da episkopi braničevski Hrizostom i banatski Visarion, protojerej Mladen Mladenović, glavni sekretar Sinoda, i protođakon Božidar Tripković, sekretar Crkvenog suda Arhiepiskopije beogradsko-karlovačke, 28. juna otputuju u Ameriku i zamonaše protu Stevana Lastavicu, potom obave njegovo narečenje i hirotoniju kao novoizabranog episkopa Stefana, i sprovedu sve zakonske istražne radnje protiv okrivljenog episkopa Dionisija. Delegacije se 5. jula srela sa episkopom Dionisijem izvan njegove rezidencije, u jednom restoranu. On je odbio sve ponude za razgovore rekavši da ne prihvata odluke Sabora o podeli Eparhije, pa se delegacija vratila u Beograd takoreći neobavljenog posla.[94]
Episkop Dionisije je 11. jula patrijarhu i Sinodu uputio tužbu protiv delegacije, to jest isledne komisije.[95]
 
***
Kako je država bila veoma zainteresovana da situaciju u Patrijaršiji drži pod svojom kontrolom i kanališe u pravcu koji je njoj odgovarao, kao i zbog značaja tema o kojima će se raspravljati na narednom vanrednom Saboru, 15. jula su se sastali Petar Stambolić, predsednik Saveznog izvršnog veća, Slobodan Penezić, predsednik Izvršnog veća Srbije i Mato Radulović, potpredsednik Savezne komisije za verska pitanja. Radulović je preneo stavove i predloge Komisije, na čijem je čelu bio, o tome šta bi trebalo preduzeti u vremenu što je preostalo do zasedanja Sabora. Zaključeno je da se realizacija „planiranog“ odvija onako kako je zamišljeno i da pomenute aktivnosti i dalje treba voditi u crkvenim okvirima. „Od posebnog značaja je i dalje vođenje akcije u pravcu produbljivanja rascepa u redovima političke emigracije, koji je već u toku.“ Potom je raspravljano o načinu da postavljeni administratori budu izabrani za episkope novih eparhija, imajući u vidu da to nije učinjeno na prošlom Saboru. Odlučeno je da se kroz razgovore sa arhijerejima „ispipa“ njihova želja da glasaju za nove episkope. „Kroz razgovore koji će se obaviti sa episkopima, a i na druge načine, treba koliko je to moguće više ispitati i oceniti njihovo raspoloženje prema ovim predlozima i na osnovu toga videti da li sa ovim predlogom ići na Sabor ili ne. U svakom slučaju bolje je pitanje i ne pokrenuti na Saboru nego dozvoliti da isti donese negativnu odluku.“ Potom je, ne bi li se smirile političke strasti u srpskoj emigraciji u Americi, dogovoreno kako će državne institucije uticati na arhijereje: „Zaključeno je da se razmotri pitanje usvajanja molbe SPC o otvaranju nove bogoslovije u Sremskim Karlovcima.“[96]
Pojedini zaključci sa sastanka su ostvareni u narednim danima kroz razgovore sa svim arhijerejima. Po prikupljanju službenih beleški sa tih razgovora, državna vlast se uverila da su episkopi bili gotovo jedinstveni u stavu da se protiv episkopa Dionisija mora ići do kraja.[97]
 
***
Čelnici Savezne komisije za verska pitanja preporučili su patrijarhu Germanu da o zaključcima Sabora i Sinoda razgovara sa ambasadorima Sjedinjenih Američkih Država i Kanade. Kada je patrijarh obavestio Saveznu komisiju za verska pitanja o sadržaju obavljenih razgovora, ona je sačinila posebnu informaciju za internu upotrebu, koja je, u stvari, bila analiza reakcija nastalih posle obznanjivanja odluka Sinoda i Sabora. Posebno mesto u analizi bile su moguće reakcije američkih i kanadskih vlasti. „Krajnja neizvesnost je bila kako će se držati američke vlasti u vezi sa ovom akcijom i pored toga što je ambasador Kenan izrazio svoj blagonaklon stav prema odlukama Sabora sve dotle dok stvar ostane u crkvenim okvirima. Upravo i zbog toga politička emigracija i Dionisije nastoje da čitavu stvar prebace na politički teren, računajući da će tako lakše dobiti podršku i pojedinih faktora u SAD. Istina, predviđalo se da se američka administracija neće javno i zvanično mešati u ovu stvar, obzirom na trenutne međudržavne odnose i interese na tom planu kao i na interes za dobre odnose sa SPC u zemlji. Međutim, kao što se i cenilo skoro je očigledno da se američki faktori već na određen način pojavljuju u ovoj stvari. Verovatno su i lokalni organi vlasti i policije diskretno angažuju u tome. Uz sve rezerve čini se da su se Amerikanci umešali u stvar ali do granice da to ne bude javno i zvanično kako im se zbog toga ne bi moglo zameriti“, stoji u pomenutoj informaciji.
Stav Kanade nije davao razloga za brigu vlastima. „Vlada Kanade je preko svog ministra spoljnih poslova odmah čestitala Lastavici na izboru i poželela mu uspeh. Takođe su mu skoro sve verske zajednice u Kanadi uputile čestitke kao i neki lokalni faktori vlasti“, navedeno je u zaključcima Savezne komisije za verska pitanja.
Patrijarh je isticao da će neki istaknuti američki protestanti pružiti podršku Patrijaršiji u Beogradu protiv episkopa Dionisija, „jer su se prilikom boravka u zemlji izjašnjavali negativno o njemu i zbog toga što su zainteresovani za dobre odnose sa SPC. Ambasada u SAD je pre izvesnog vremena upozorila na značaj takve pomoći. Patrijarhu je ponovo skrenuta pažnja da i on lično putem pisama obavesti ove protestante o odlukama SPC i nastoji dobiti bilo koliku njihovu pomoć. Patrijarh je i episkope koji borave u SAD upozorio da stupe u kontakt sa njima u istu svrhu. Pre odlaska u Moskvu Germanu je preporučeno, da gde za to bude uslova, razgovara i sa drugim predstavnicima pravoslavnih crkava kao što je to već učinio sa carigradskim i grčkim patrijarhom kako delovi nekih od tih crkava u SAD ne bi pružili pomoć i podršku Dionisiju ili pak da ove crkve, ukoliko se na njih Dionisije obrati, to ne bi učinile.“
Savezna komisija za verska pitanja je u pominjanoj informaciji zaključila da bi trebalo obratiti pažnju i na parohije u Evropi, pa je patrijarhu savetovano da tamo pošalje svog vikara („to je i ranije činio sa uspehom“) kako bi objašnjavao odluke Sabora i učvrsti ih u lojalnosti prema Patrijaršiji u Beogradu. „Na tom planu će se angažovati i DSIP, odnosno SSUP.“[98]
 
***
Episkopi braničevski Hrizostom i banatski Visarion su još 3. jula, dva dana pre susreta sa episkopom američko-kanadskim Dionisijem, predložili Sinodu sazivanje vanrednog Sabora. Taj predlog je podržala i Savezna komisija za verska pitanja zatraživši od patrijarha da sazove Sinod. Patrijarh je na sednici Sinoda jedva ubedio članove, uz veliko protivljenje posebno episkopa raško-prizrenskog Pavla, da Sabor bude sazvan za 26. jul.
Nejedinstvenost Sinoda dala je povoda Saveznoj komisiji za verska pitanja da zaključi da započeti proces mora biti što pre okončan, pa je članovima republičkih komisija za verska pitanja naloženo da razgovaraju sa arhijerejima, jer je zauzet stav da predloženi kandidati moraju da budu izabrani, bez obzira na sve poznate negativne činjenice iz njihovih biografija.[99]
Sabor je bio dobro „pripremljen“, jer je sve unapred odrađeno po planu Sinoda i Savezne komisije za verska pitanja.[100]
Zakonodavni odbor (mitropolit crnogorsko-primorski Danilo i episkopi šumadijski Valerijan, žički Vasilije i banatski Visarion) razmotrio je materijal isledne komisije i odlučio da Saboru predloži odgovarajuću kaznu za episkopa američko-kanadskog Dionisija.
Sabor je, sa devet glasova za, tri protiv i dva nevažeća listića, trajno episkopu Dionisiju zabranio sveštenodejstva, potvrdio odluku o umanjenju njegovih prinadležnosti napola, i razrešio ga uprave eparhijom Srednjezapadnoameričkom, koju je nominalno vodio do donošenja crkvenosudske i Saborove presude. Pošto je konstatovano da više ne ispunjava uslove predviđene za eparhijskog arhijereja, eparhija je proglašena upražnjenom, a episkopu Dionisiju naređeno da upravljanje tom eparhijom preda novopostavljenom administratoru Firmilijanu, dotadašnjem arhijerejskom zameniku.[101]
Administratori novoformiranih eparhije u Americi su izabrani za eparhijske arhijereje: Firmilijan Ocokoljić za srednjezapadnoameričkog i Grigorije Udicki za zapadnoameričkog. Odlučeno je da hirotoniju obave episkopi braničevski Hrizostom i Stefan istočnoamerički i kanadski. Odluke Sabora potpisali su svi arhijereji, a zapisnik sa sednice episkop raško-prizrenski Pavle.[102]
Tako je okončano formalno razvlašćenje episkopa Dionisija, ali čela priča ipak time nije bila završena. Naprotiv!
 
***
Kad je reč o odlukama Sabora u Patrijaršiji, valja najpre izdvojiti reakciju bivšeg kralja Petra II Karađorđevića, koji se još 15. juna 1963. izjasnio za episkopa Dionisija i stvaranje crkvene organizacije nezavisne od Patrijaršije. Episkopa Dionisija je podržao i Kongres Srpske narodne odbrane 15. juna 1963, optuživši komunističku vlast u Jugoslaviji da je sve to pripremila. Podršku episkopu Dionisiju pružio je i Slobodan Drašković, predsednik Srpskog kulturnog kluba „Sveti Sava“.[103]
Na odluke Sabora u Beogradu reagovao je i Deseti crkveno-narodni sabor Eparhije američko-kanadske na zasedanjima 6-8. avgusta i 12-14. novembra 1963. godine. Na obema skupštinama odluke iz Patrijaršije u Beogradu ocenjene su kao nezakonite i neustavne. Na novembarskom zasedanju tog tela odlučeno je da se Srpska pravoslavna eparhija za Sjedinjene Američke Države i Kanadu proglasi potpuno autonomnom, odnosno da ubuduće da ne prima nikakve naredbe, odluke ili rešenja patrijarha, Sabora i Sinoda Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Kad propadne komunistički režim u Jugoslaviji, zaključeno je, između te autonomne Eparhije i Srpske pravoslavne crkve biće uspostavljeni odnosi kakvi su vladali do početka Drugog svetskog rata. Tom prilikom je arhimandrit Irinej Kovačević izabran za vikarnog episkopa. Hirotoniju su 3. decembra obavila dvojica ukrajinskih arhijereja, pripadnici dela Ukrajinske pravoslavne crkve koji je bio u raskolu sa Ruskom pravoslavnom crkvom. Mada je episkop Dionisije prisustvovao tom činu, nije u njemu učestvovao.[104]
 
***
Sinod je 3. septembra 1963. prosledio krivični predmet razvlašćenog episkopa na dalju razradu episkopu žičkom Vasiliju, koji je bio zadužen da sačini optužnicu. Tužilac je optužnicu podneo Sinodu 16. oktobra 1963. godine.[105]
Sinod je 7. novembra jedan primerak optužnice poslao episkopu Dionisiju sa napomenom da o njoj treba da se izjasni u roku od 30 dana. Episkop je 18. novembra potvrdio prijem optužnice, zatražio da mu se odobri šest meseci za odgovor i da mu se sva dokumenta pošalju overena. Sinod je 10. decembra episkopu Dionisiju odobrio još jedan mesec za odgovor, ali je odbio da mu pošalje optužni materijal sa objašnjenjem da to ne dozvoljavaju kanoni.
I posle dodatnog jednomesečnog roka, Sinod nije doneo presudu, pa su državni organi izvršili pritisak na patrijarha da postupak privede kraju: „Prema oceni svih naših zainteresovanih faktora dalje odlaganje donošenja presude imalo bi takvih posledica za Crkvu kako van zemlje tako i u zemlji. Propalo bi sve ono što je do sada uz velike napore učinjeno. Na sednici Sinoda koja će se održati oko 15. II. t. g. treba da se donese presuda. Ishod donošenja presude zavisi u prvom redu od članova Sinoda i patrijarha koji je član Sinoda.“[106]
U međuvremenu, episkop Dionisije je javno govorio da su odluke Sabora nezakonite i donete pod pritiskom države, i bez konsultovanja vernih i sveštenstva u Americi. Ukazivao je da je suspendovan zbog svog antikomunizma, da nije on taj koji stvara raskol, već patrijarh, koji je dozvolio formiranje Makedonske pravoslavne crkve i slično. Procenjivao je da tri novoosnovane eparhije ne mogu opstati ni iz finansijskih razloga, jer su vernici bili suviše opterećeni i jednom eparhijom.
U takvim okolnostima, Sinod je zaključio da je on svoj deo posla obavio, pa je predmet episkopa Dionisija uputio Saboru.
Zasedanje Sabora je zakazano nešto ranijem od uobičajenog termina zbog toga što Sinod nije hteo da donese presudu u prvom stepenu, kako je to predviđeno Ustavom Srpske pravoslavne crkve, s obrazloženjem da nije u njegovoj nadležnosti da sudi episkopu, već da to treba da učini Sabor.
Da bi bili sigurni da će na Saboru biti doneta odluka koju su zdušno pripremali, državni funkcioneri su prethodno razgovarali sa pojedinim arhijerejima, a na osnovu „Informacija o stanju SPC u SAD i Kanadi – Donošenje presude Dionisiju“, napisane u Saveznoj komisiji za verska pitanja.[107]
Prema toj informaciji, prilike u Americi se polako stabilizuju, većina sveštenika i crkveno-školskih opština se opredelila za stav Patrijaršije u Beogradu. Optužnica protiv episkopa Dionisija je bila veoma dokumentovana i iscrpno je govorila o njegovom moralnom liku, materijalno-finansijskim malverzacijama, kanonskoj krivici. To bi, kako su smatrali državni činovnici, trebalo da bude dovoljno da se episkop Dionisije liši arhijerejskog čina, a ako ustraje u svojoj neposlušnosti prema odlukama Sabora i Sinoda, čak i da bude isključen iz crkvene zajednice. Patrijaršija je odluke prošlogodišnjeg Sabora poslala svim pomesnim pravoslavnim Crkvama, koje su izrazile saglasnost s njima, pa i američka Episkopalna crkva, na čiju podršku je episkop Dionisije računao.
Sinod je, kako je ranije odlučeno, dostavio ceo spis Zakonodavno-pravnom odboru sa izveštajem šta je sve preduzeto u crkvenosudskom postupku protiv episkopa Dionisija i predložio da odbor svoje mišljenje i predlog sa spisima dostavi Saboru na dalji postupak. Zakonodavno-pravni odbor je 28. februara usvojio jednoglasni zaključak da Sabor na plenarnoj sednici treba da izrekne konačnu presudu razvlašćenom episkopu na osnovu odgovarajućih kanona i drugih crkveno-sudskih propisa.
Sabor je na redovnom zasedanju 5. marta 1964. doneo presudu po optužbi protiv episkopa Dionisija. U tome su učestvovali patrijarh i svi arhijereji, osim trojice iz Amerike, koji su druge ovlastili da glasaju u njihovo ime.
Episkop je proglašen krivim po više osnova: pogazio je episkopsku zakletvu i odbio da se povinuje odlukama Sinoda i Sabora; odbio je da sarađuje u procesu; nastavio je da obavlja sveštene radnje eparhijskog arhijereja iako je bio pod zabranom; primao je u svoju eparhiju sveštenike bez kanonskog otpusta i poveravao im parohijske dužnosti; rukopolagao je lica koja nisu ispunjavala kanonske uslove; činio je zloupotrebe materijalne prirode i vladao se na način koji ne dolikuje sveštenom licu, a Srpsku pravoslavnu eparhiju američko-kanadsku proglasio je za potpuno autonomnu i na taj način je odcepio od Srpske pravoslavne crkve…
Arhijereji su se na zasedanju Sabora izjašnjavali javno i pojedinačno kako o krivici, tako i o kazni. Kako je doneta odluka bila jednoglasna, ona je na osnovu crkveno-kanonskih propisa postala konačna i nije bilo mogućnosti za žalbu: episkop Dionisije je lišen sveštenomonaškog čina zbog kršenja episkopske zakletve, neposlušnosti, stvorenog raskola i ličnog života koji, prema navodima, ne dolikuje sveštenom licu a pogotovu episkopu. Tako je episkop Dionisije lišen episkopskog i sveštenomonaškog čina, izbrisan iz kataloga jerarhije Srpske pravoslavne crkve i vraćen u red svetovnjaka pod svetovnim imenom Dragoljub Milivojević.[108]
Arhijereji su u nastavku zasedanja raspravljali o Crkveno-narodnom saboru održanom 12-14. novembra 1963. u Libertivilu i odlukama donetim tom prilikom (izbor arhimandrita Irineja Kovačevića za pomoćnog episkopa i otcepljenje od Majke crkve), zaključivši da su pomenute odluke nekanonske, protivustavne i ništavne.
Patrijaršija je o presudi episkopu Dionisiju obavestila 20. marta 1964. sve pomesne pravoslavne Crkve.[109]
I država je mogla konačno da odahne, jer je uspela da neutrališe episkopa Dionisija kao stožera oko koga su se dve decenije okupljali pripadnici antijugoslovenske i antikomunističke emigracije. Zbivanja u narednim godinama pa i decenijama, potvrdiće da je postignut željeni cilj: razbijanje Srpstva i primoravanje srpske političke (ratne) emigracije da se bavi samom sobom.
 
***
Savezna komisija za verska pitanja sačinila je 1964. dokument, internog karaktera, o prilikama u Srpskoj pravoslavnoj crkvi u inostranstvu.[110] Posle konstatacije da je ostvareni napredak u odnosima Crkve i države u Jugoslaviji smetao ekstremnim delovima emigracije, koja je krenula u napad na Patrijaršiju u Beogradu, autor dokumenta navodi da su se jugoslovenska država i Crkva našli na istoj strani. Državni vrh je procenio da treba preduzeti odgovarajuću akciju pa je zatražio podršku od patrijarha i arhijereja. „Naš prvi zadatak je bio da ovaj deo Crkve istrgnemo ispod uticaja ekstremne emigracije i otupimo kod toga dela Crkve antijugoslovensku aktivnost. Time bi se doprinelo otupljivanje antijugoslovenske aktivnosti srpske emigracije u celini, oslabljen uticaj na iseljeništvo i ojačao njegov odnos prema zemlji.“
Posle odluka Sabora iz prethodne godine u dijaspori je pokrenuta široka kampanja. „Do sada se je dosta postiglo. Od crkve je odstranjena četnička ekstremna klika. Smanjen je time njen uticaj na iseljeništvo. Ekstremni deo emigracije se razjedinio više. Čak se među sobom, glože, pa i fizički obračunavaju. To je doprinelo njihovoj kompromitaciji kod iseljenika.“
Crkva u Americi se, prema autoru tog spisa, okrenula prema Patrijaršiji, prestali su napadi a smanjeni su i antijugoslovenski ispadi. Istina, bude tu i tamo nepriličnih izjava novih episkopa, ali ništa značajnije. Arhijereji su se okrenuli unutrašnjim problemima Crkve, a jugoslovenska vlast je postigla šta je htela – njihovu političku neutralizaciju.
Slična je situacija i u Evropi. Izuzetak predstavlja Trst, u kome vlast u Crkveno-školskoj opštini drži Dragoljub Vurdelja. U Australiji stvari stoje nešto gore, pošto udaljenost čini svoje. U Jugoslaviji je postignuto ono što je i planirano: Sabor je jednoglasno doneo odluku o raščinjenju episkopa Dionisija, pa je taj problem uspešno razrešen unutar Crkve, bez zvaničnog uplitanja političkih činilaca. Autor informacije je istakao i korektan odnos Sjedinjenih Američkih Država prema svemu što se događalo. „Izjava predsednika Stejt departmenta je veoma značajna. Razgovor Patrijarha sa ambasadorima SAD i Kanade je bio veoma koristan“, zaključeno je u pomenutom dokumentu.
 
***
Episkop Firmilijan je sredinom aprila 1964. prisustvovao konferenciji pravoslavnih episkopa u Americi, na kojoj je jednoglasno odlučeno da se odluke srpskog Sabora prihvataju kao konačne, pre svega zahvaljujući predstavnicima Episkopalne crkve. Nacionalni savet crkava je pozvao u posetu episkopa Firmilijana i zatražio da Srbi odrede novog predstavnika u tom telu sa američkog kontinenta, pošto su bivšem episkopu Dionisiju otkazali dalji angažman.[111]
 
***
Carigradski patrijarh Atinagora odgovorio je 5. maja 1964. patrijarhu Germanu na njegovo pismo iz marta potvrđujući da je primio dostavljene odluke Sabora srpske Patrijaršije. Naglasio je da je za „najsvetiji Vaseljenski tron“ bivši episkop Dionisije prost svetovnjak, da je Crkveno-narodni sabor u Libertivilu nezakoniti, a hirotonija episkopa Irineja Kovačevića nekanonska. Na kraju je carigradski patrijarh istakao da je o odlukama srpske Patrijaršije pisao svom arhiepiskopu za Severnu i Južnu Ameriku Jakovu i upozorio ga da sa Dionisijem i njegovim pristalicama ubuduće ne održava nikakve kanonske veze.[112]
 
***
Vanrednom crkvenom saboru 14-15. maja u Srpskom domu u Detroitu, prisustvovali su, pored trojice novih episkopa i 56 sveštenika i delegata iz 47 crkveno-školskih opština i 17 članova novoformiranog Saveta tri eparhije. Zasedanje je otvorio episkop Firmilijan obrazloživši u uvodu prilike do vanrednog sabora i koje sve probleme treba da reši u narednom periodu. Pomenuo je organizaciono učvršćenje crkvenih institucija i normalizovanje crkvenog života, ranije ugroženog delovanjem okupljene grupe oko bivšeg episkopa iliti, kako kaže, Dionisijeve sekte. Navodeći štete koje je raščinjeni episkop – svojim beskrupuloznim i otpadničkim aktivnostima – naneo, a i dalje nanosi Crkvi u dijaspori, episkop Firmilijan ga je optužio da želi da odvoji srpski narod u Americi od sunarodnika u otadžbini, kao jednog i nerazdeljenog od Srpske pravoslavne crkve i s kojom strada pod komunističkom vlašću. Objašnjavajući razloge koji su motivisali Patrijaršiju za stvaranje tri nove eparhije, episkop Firmilijan je istakao da u slučaju da jedan episkop umre ili da episkopima iz Jugoslavije ne bude omogućen dolazak, druga dvojica mogu kanonski hirotonisati trećeg, a ako bi prilika dovela komuniste u zemlji u poziciju da ukinu Patrijaršiju, onda bi Crkva u Americi mogla da dejstvuje kao Srpska pravoslavna crkva.
Episkop Stefan je u nastavku govorio o odnosima crkvenojerarhijske i crkvenosamoupravne vlasti, dužnostima jedne i druge, o organizacionim pitanjima rada Crkveno-narodnog sabora i izbora njegovih odbora (zakonodavni, finansijski, prosvetni, za molbe i žalbe i za pozdrave i rezolucije). Predložio je da odbori prouče probleme iz svog delokruga rada i da na narednom saboru podnesu predloge za njihova rešavanja.
Episkop Grigorije govorio je o mestu Crkve u životu Srba u Americi i daljem razvijanju verskog života, odbacivši tvrdnje bivšeg episkopa Dionisija i njegovih pristalica o komunističkoj infiltraciji u Crkvi i izjavio spremnost sveštenstva i vernih da se u svakom takvom pokušaju, ako bi ga i dalje bilo, snažno odupru.
Radoje Knežević, urednik Glasa kanadskih Srba optužio je komunistički režim u Jugoslaviji za teror nad Crkvom u matici.
Na saboru je govorio i Loriston Skejf, biskup Episkopalne crkve. Potom su pročitana pisma vaseljenskog, antiohijskog, bugarskog i ruskog patrijarha, Ruske pravoslavne crkve u iseljeništvu i Rusko-grčke pravoslavne katoličke crkve u Severnoj Americi u vezi sa raščinjenjem bivšeg episkopa Dionisija i nepriznavanjem hirotonije Irineja Kovačevića.
Crkveno-narodni sabor u Detroitu je prihvatio odluke o stvaranju tri nove eparhije u Americi i Kanadi, postavljanje novih episkopa; smenjivanju i raščinjenju episkopa Dionisija, nepriznavanju Sabora u Liberitivilu i hirotoniju Irineja Kovačevića.
Sa sabora su upućeni pozdravni telegrami patrijarhu Germanu, predsedniku Sjedinjenih Američkih Država Lindonu Džonsonu i bivšem kralju Petru II Karađorđeviću.
U vreme zasedanja sabora, u Detroitu je održana i godišnja skupština svešteničkog udruženja Srpske pravoslavne crkve u Severnoj Americi, na kojoj je prota Radiša Purić, paroh u Džonstaunu, Pensilvanija, inače izabran za novog predsednika udruženja, podneo referat o ulozi i mestu Crkve i pravoslavnog sveštenstva u srpskoj dijaspori. Zatražio je da se Crkva okane politike i da bude prvenstveno verska ustanova, a njeni poslenici stvarna sveštena lica.[113]
 
***
Crkveni život na američkom kontinentu polako je vraćao u uobičajenu kolotečinu. Na Vidovdanskoj proslavi 1964. u Kanadi manifestovano je jedinstvo sa matičnom Crkvom. Proslava je održana u gradu Nijagara Folsu. Nikola Stojanović – Ston je, obraćajući se prisutnim, primetio da je tamošnja „crkvena kriza“ začela kad je episkop Dionisije svojevremeno došao u Ameriku, ali je bitka, kako je rekao, sada dobijena i odstranjeni „poturice i Brankovići“. Drugi govornik Zvonko Vučković, jedan od ratnih komandanta Jugoslovenske vojske u otadžbini i četnički vojvoda, naveo je kako su Srbe kroz istoriju izdavali razni kneževi i kraljevi, ali da ih Crkva nije nikad izdala.
Narodnoj proslavi je prisustvovalo oko 2.500 ljudi, a svečanost su uveličali episkop Firmilijan i ruski mitropolit Serafim, uz zvaničnike kanadskih vlasti – od poslanika i gradonačelnika do ministra zdravlja.[114]
 
***
Po nalogu patrijarha Germana, prota Mladen Mladenović glavni sekretar Sinoda, tokom novembra 1964. posetio je eparhije u Sjedinjenim Američkim Državama, sastao se sa episkopima Stefanom, Firmilijanom i Grigorijem, kao i sa većim brojem sveštenika i vernih.
Nezavisno od dolaska Mladenovića, episkopi su održali sednicu Episkopskog saveta u Detroitu 26-29. novembra 1964, u prisustvu oko 300 osoba. Predsedavao je episkop Stefan, a raspravljalo se o radu i stanju Srpske pravoslavne crkve u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi. Savet je odlučio da bude osnovana zajednička kancelarija za sve tri eparhije, zadužena da koordinira njihov rad, sa sedištem u Čikagu. Episkopi su zamolili Mladenovića, koji je na njihovu molbu učestvovao na sastanku, da zatraži odobrenje od patrijarha i ostane u Americi kako bi rukovodio tom kancelarijom, jer je ocenjeno da bi on bio najpogodniji za tu dužnost. Mladenović se zahvalio i odbio ponudu, prepuštajući episkopima da potraže drugo rešenje.
Doneta je i odluka o pokretanju zajedničkog lista za sve tri eparhije koji bi izlazio jedanput mesečno. Za urednika je određen Jovan Bratić, teolog, rodom iz Hercegovine. Planirano je da po formi i sadržini to glasilo bude poput patrijaršijskog Glasnika, i bavi se crkvenim pitanjima, životom i radom dela Crkve u Americi bez uplitanja u politiku. Prvi broj lista izašao je 1. januara 1965. godine.[115]
Prihvaćen je Pravilnik o prosvetnom fondu, koji će voditi računa o školovanju svešteničkog kadra. Usvojen je budžet Crkvenog saveta za finansiranje lista i zajedničke kancelarije. Izabran je takođe i odbor za izradu Nacrta Ustava Srpske pravoslavne crkve u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi. Dogovoreno je da prva verzija bude dostavljena Sinodu i Saboru u Beogradu na odobrenje.
Doneta je odluka da se episkopi ubuduće sastaju tri puta godišnje i raspravljaju o zajedničkim problemima Crkve, i to naizmenično po eparhijama. Zapisnici s tih susreta biće dostavljani Sinodu u Beograd, a posle sednica objavljivano saopštenje o odlukama donetim na Episkopskom savetu.
U toku zasedanja sabora sakupljeno je 60.000 dolara za izgradnju novog hrama u Detroitu. Prema predračunu za izgradnju te crkve, bilo je potrebno milion dolara, a do tada je prikupljeno 400.000 dolara. Uzgred, prota Mita Mijatović, paroh u Detroitu, saopštio je Mladenoviću da mermer za hram žele da nabave u Jugoslaviji, zamolivši ga da se raspita o tome.
Prota Mladenović je konstatovao, posle svega, da se stanje u američko-kanadskim eparhijama normalizuje. Za jedinstvo sa Patrijaršijom izjasnilo se 56 sveštenika (oko 50 parohija), dok se za bivšeg episkopa Dionisija izjasnilo njih 16 sveštenika, mada se i taj broj smanjuje, jer neki prelaze na stranu episkopa Irineja Kovačevića.
Episkopi su obavestili Mladenovića da ideja o formiranju samostalne Američke pravoslavne crkve, pod vidom konferencije pravoslavnih episkopa, svakim danom dobija sve više pristalica, pa srpski sveštenici negoduju što je Srpska pravoslavna crkva u Americi uopšte uključena u konferenciju pravoslavnih episkopa. Episkopi procenjuju da će slučaj raščinjenog episkopa Dionisija uskoro biti prevaziđen, ali su zabrinuti zbog mogućnosti formiranja samostalne Američke pravoslavne crkve, mada im je rečeno da će se taj problem biti rešavan na nivou patrijaraha pomesnih Crkava.[116]
***
Promene u organizaciji Srpske pravoslavne crkve i potonja zbivanja izazvale su pažnju i pojedinih američkih političara. Tako je Bob Vilson, republikanski kongresmen iz Kalifornije, 27. aprila 1964. govorio u jednom odboru u Kongresu o imovinsko-pravnom sporu u Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Americi i 19. maja zatražio razjašnjenje od Ministarstva za inostrane poslove (Stejt Dipartment). Odgovorio mu je Frederik Dejton, pomoćnik sekretara za odnose sa Kongresom, konstatacijom da sva imovina pripada parohijama i episkopiji u Sjedinjenim Američkim Državama, a ne srpskom patrijarhu ili Sinodu. Na pitanje da li je patrijarh bilo kada pokušao da preuzme tu imovinu, Dejton je odgovorio da nema informacije o tome, i da veruje da je prvosveštenik Srpske pravoslavne crkve svestan da ona pripada parohijama i Eparhiji. Na pitanje da li je majka-Crkva slala u dijasporu naloge u prilog jugoslovenskom komunističkom režimu, odgovoreno je da nemaju informacije o prepisci između Patrijaršije i delova Crkve u Americi. Na pitanje da li u dosijeima Stejt Dipartmenta postoje ma kakvi dokumenti o evidentiranoj nedostojnoj prošlosti tri nova izabrana episkopa, rečeno je da takve informacije postoje u dosijeima, ali da je reč o neproverenim optužbama zastupnika druge strane u crkvenom sporu u Americi, i da su po sadržaju slične onima koje su proteklih meseci objavljene u štampi na srpskom jeziku u Americi i Kanadi. U odgovoru na poslednje pitanje o stavu Stejt Dipartmenta na smenjivanje episkopa Dionisija navedeno je da njegova suspenzija od 10. maja 1963. i smenjivanje 27. jula predstavljaju internu crkvenu stvar. Prema shvatanjima Stejt Dipartmenta, i episkop Dionisije i trojica novih episkopa imaju pristalice unutar crkvenih zajednica u Americi.
Mada su odgovori na kongresmenova pitanja objavljeni sa zakašnjenjem, jugoslovenska Ambasada u Vašingtonu je, u obraćanju nadležnim u Beogradu, zaključila da oni mogu pomoći pristalicama jedinstva sa Patrijaršijom (naročito posle donošenja privremene naredbe Suda u Vokingu, Ilinois, u sporu o crkvenoj imovini od 4. maja), u njihovoj propagandnoj borbi protiv bivšeg episkopa Dionisija i njegovih pristalica. Ambasada je naglasila da je vrlo značajno to što je ponovo istaknuto da je spor u Srpskoj pravoslavnoj crkvi njena unutrašnja, crkvena stvar.[117]
Ambasador Sjedinjenih Američkih Država u Beogradu Elbrik posetio je 7. avgusta 1964. patrijarha Germana i saznao detalje problema, kao i o novčanoj pomoći što Crkvi pružaju država i Svetski savet crkava. Patrijarh je zahvalio američkoj državnoj upravi što se drži po strani kad je reč o internom crkvenom sporu.[118]
 
***
Diplomatska predstavništva su pratila dalja zbivanja u srpskim zajednicama. Konzulat u San Francisku 10. juna 1964. javio je nadležnim u Beogradu i Ambasadi u Vašingtonu da nema većih potresa posle raščinjenja episkopa Dionisija, naglasivši da se crkvene opštine konsoliduju i sređuju, da su samo četiri na strani raščinjenog episkopa, da uprava Eparhije sistematičnije pristupa rešavanju pojedinih pitanja.[119]
Pitanje vlasništva nad crkvenom imovinom u Americi pominjano je u vremenu koje je usledilo. Tako je senator Beri Goldvoter posredstvom pomoćnika uputio izvinjenje episkopu Grigoriju zbog toga što je u govoru u Čikagu rekao da jugoslovenski režim preko tri nova episkopa pokušava da se dokopa crkvene imovine u Americi, oslovljavajući episkopa Grigorija sa „episkop zapadnoameričke eparhije“. U pismu senatorovih saradnika konstatovano je da je gotovo nemoguće da neki predstavnik jugoslovenskih vlasti ilegalno preuzme kontrolu nad crkvenom imovinom u Americi. Senator se, navodi se, uverio da je sva ta imovina upotrebljavana isključivo u crkvene i verske svrhe, u skladu sa američkim zakonima i da ona pripada pojedinim crkvenim opštinama i Eparhiji, a tapije na nju su u rukama američkih državljana. Na kraju je rekao da će se tim povodom sastati sa episkopom Firmilijanom.
Ambasada Jugoslavije je zaključila da pismo senatora značajno doprinosi zalaganjima pristalica jedinstva sa Patrijaršijom. „Goldvoter je verovatno ocenio da mu pristalice jedinstva mogu doneti više glasova u stranačkim izborima u Kaliforniji, gde je inače postigao neophodnu tesnu pobedu, te je poslušao savet lokalnih poverenika Republikanske partije. Posle ovog pisma, pristalicama Dionisija će biti daleko teže da koriste predizbornu atmosferu u svoje svrhe.“[120]
 
***
Prema tvrdnjama Konzulata u San Francisku, posle odluka Sabora o episkopu Dionisiju, crkvene opštine su se podelile. One koje su ostale lojalne Patrijaršiji polako su se konsolidovale, ali one na strani raščinjenog episkopa u San Francisku, Oklendu, Santa Klari i Džeksonu još nemaju stalne sveštenike i teško da će ih naći. U Los Anđelesu je u međuvremenu formirana opština, koju finansira Anđa Polić, ali kako se ona izjašnjava kao pristalica bivšeg episkopa, ni ta opština nema sveštenika.
Vikarni episkop Irinej je optužen za finansijske malverzacije i navodno saučešće u dva ubistva. Prema saznanjima Konzulata, na putovanjima u Trst i Grčku, pokušavao je da izdejstvuje priznavanje novoproglašene crkvene zajednice i da pronađe sveštenike koji bi došli u Ameriku.
U Oklendu u Kaliforniji formiran je u međuvremenu komitet koji se angažovao na formiranju novih i obnovi rada starih opština lojalnih Patrijaršiji. Komitet je za Vaskrs organizovao službu (služili su episkop Grigorije i sveštenik Svetozar Žuranović iz San Franciska) i ručak za oko 400 osoba.
Od sveštenika Marka Malovrazića, sekretara Eparhije zapadnoameričke, iz Los Anđelesa, službenici Konzulata su čuli da pristalice „Zbora“ pokušavaju na svaki način da ostvare dominantan uticaj u upravama tri nove eparhije. Ipak, on smatra da nije vreme za dolazak delegacije iz Patrijaršije, nego bi, po smirivanju prilika, patrijarh trebalo da poseti vernu pastvu na američkom tlu.
Uprava Zapadnoameričke eparhije izdaje četiri puta godišnje dobro uređen verski časopis Beacon u 20.000 primeraka, ali ni raščinjeni episkop Dionisije ne stoji po strani, već štampa Eparhijski glasnik. Za to vreme finansijska situacija Zapadnoameričke eparhije ne stoji baš najbolje, pa uprava planira organizovanje takozvanih eparhijskih dana radi sakupljanja priloga.
U borbi protiv Dionisija istakao se Predrag Mitrović, predratni oficir, jedan od ratnih starešina Jugoslovenske vojska u otadžbini, i predsednik Crkveno školske opštine u San Dijegu, Kalifornija, inače tamošnji uspešan poslovan čovek. Kada je Mitrović kod jednog kongresmena pokrenuo pitanje uloge i statusa Srpske pravoslavne crkve, to je dovelo do objašnjenja Djutona, američkog državnog podsekretara Stejt Dipartmenta. „Mitrović važi za čoveka koji je blizak FBI i SD.“[121]
 
***
Kada su započeli sudski procesi oko crkvene imovine, episkopi u Americi su zatražili od Sinoda da pošalje protu Mladena Mladenovića, da kao svedok učestvuje pred američkim sudom po pitanju spora u Klivlendu. Hram u tom gradu je podignut pre izbijanja crkvenog sukoba, a u njegovu izgradnju i pratećih objekata uloženo je 400.000 dolara, prikupljenih od vernog naroda i kredita koji je podigla crkvena opština. Prema jednoj odluci iz tog vremena, svi oni koji su priložili dodatnih 120 dolara, stekli su pravo glasa u crkvenoj upravi, koja je do rascepa bila jedinstvena, ali su se na narednoj skupštini posvećenoj odlukama Patrijaršije u Beogradu članovi podelili. Većina je ostala uz bivšeg episkopa, ali kako svi oni nisu bili uplatili dodatnih 120 dolara, nisu imali pravo glasa. Pristalice jedinstva sa Patrijaršijom u Beogradu uspele su da izaberu svoju upravu na čelu sa Trišom Simićem, ekonomskim iseljenikom, koji je sam za crkvu u Klivlendu priložio oko 100.000. dolara.
Pristalice bivšeg episkopa takođe su ubrzo formirale svoju upravu. Kako su često izbijale svađe i tuče između podeljenih strana, lokalne vlasti su donele odluku o zatvaranju hrama, koji će tako stajati godinu dana iščekujući donošenje sudske presude.
S obzirom na to da u Klivlendu živi veliki broj srpskih iseljenika, sudski spor između dve strane izazivao je veliku pažnju naročito zbog činjenice što će prema američkom zakonu njegov ishod uticati na odluke u sličnim sporovima u drugim mestima, kao na primer u Akronu, Lorenu, Jangstonu i drugde.
Prota Mladenović je kao svedok pred sudom izneo dokumentaciju iz koje se moglo videti da je Sabor svojevremeno izabrao Dionisija za episkopa u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi. Potom je odgovarao na pitanja sudije i advokata dve protivničke strane.
Prota je kasnije u Beogradu predstavnicima Savezne komisije za verska pitanja izneo svoje mišljenje, da će sud odluku doneti na osnovu tačno utvrđenih činjenica. Dotadašnji troškovi sudskog spora u Klivlendu iznosili su oko 70.000 dolara i Mladenović smatra da će pristalice Patrijaršije biti u mogućnosti da ih plate, jer je takvo raspoloženje vernih, a i susedne crkvene opštine su voljne da pruže pomoć.[122]
Maratonski proces je okončan posle petnaestak godina u korist strane lojalne Patrijaršiji u Beogradu, ali ta činjenica nije mnogo promenila odnos sukobljenih strana.
 
***
Za vreme posete raščinjenog episkopa Dionisija Australiji 1965. godine, u gradu Adelaidi nije ga niko primio od zvaničnih organa. Prethodno je anglikanski nadbiskup Rid dostavio cirkularno pismo područnim crkvama da to ne čine ističući da je on „zabludeli otpadnik Crkve“.[123]
 
***
Na Saboru 1966. određeno je da na 40-dnevni pomen blaženopočivšem episkopu Stefanu Lastavici 15. juna otputuju episkopi šabačko-valjevski Jovan i dalmatinski Stefan i prota Mladen Mladenović.[124]
Prota Mladenović je pre puta u Ameriku došao 10. juna u Saveznu komisiju za verska pitanja, gde ga je dočekao savetnik Radosav Perović. Posle Mladenovićevog kratkog obrazloženja da će se u Americi obavestiti i o aktuelnom problemima crkvenog života u dijaspori, Perović je zatražio da razmisli o načinu tome kako bi tamošnji episkopi mogli da kontaktiraju sa diplomatsko-konzularnim predstavnicima, da „ispita kako je najnovije stanje sudskih sporova oko crkvene imovine i druga pitanja o stanju u tamošnjim eparhijama, te da nas o svemu interesantnom obavesti po povratku iz SAD“.[125]
Sutradan su u Saveznu komisiju za verska pitanja došli episkopi šabačko-valjevski Jovan i dalmatinski Stefan i prota Mladenović i razgovarali sa Milutinom Moračom, predsednikom, i njegovim saradnicima Perovićem i Petrom Šegvićem. Za sastanak su Morači pripremili listu napomena koje treba da iznese arhijerejima. Prethodno je trebalo u telefonskom razgovoru sa patrijarhom da se raspita o ovlašćenjima koja su uoči puta data episkopima. Domaćini su sagovornicima predočili da u razgovorima sa episkopima Firmilijanom i Grigorijem treba da se obaveste o prilikama i raspoloženju u narodu posebno kad je reč o popunjavanju jedne prazne episkopske stolice. Takođe, trebalo bi da utiču na episkope u Americi da ubuduće dolaze na zasedanja Sabora gde bi više saznavali o prilikama u Crkvi, na primer, o crkvenom životu, novim bogoslovijama, verskoj štampi, makedonskom crkvenom pitanju, poseti kenterberijskog nadbiskupa i drugim bitnim činjenicama iz života Srpske pravoslavne crkve. Trebalo je, prema stavovima iz pomenutog podsetnika, da sugerišu episkopu Firmilijanu da se više bavi crkvenim pitanjima a manje političkim, a bilo bi dobro, navodi se, kad bi tamošnji episkopi organizovali putovanja grupa vernih, sveštenika i bogatijih Srba u Jugoslaviju, kako bi upoznali prilike u matici, i izvide mogućnosti slanja iskusnog sveštenika u upražnjenu eparhiju i istovremeno učenika u srpske bogoslovije.[126]
Na samom početku gosti su izneli razloge dolaska: „Velimirović je postavio pitanje da li da delegacija stupa u kontakte sa političkom emigracijom, (popom Đujićem, Tomislavom Karađorđevićem i drugima), našto mu je dat odgovor da može stupati u razgovore i tumačiti im ulogu i položaj SPC u našoj zemlji u duhu odluka Arh. Sabora, a i po svojoj savesti. Velimirović je takođe postavio pitanje obavljanja pomena svome stricu bivšem episkopu Nikolaju, koji je sahranjen u manastiru u Libertivilu, koji se sada nalazi pod upravom bivšeg episkopa Dionisija. Izražava bojazan da bi zbog toga moga doći do sukoba sa dionisijevcima, ali da je on spreman da to izvrši po svaku cenu.“ Episkop Jovan je upozorio tom prilikom na mogućnost postavljanja mnogih pitanja na koja bi morao da odgovori i naveo kao primer nedozvoljavanje nastavka gradnje Hrama Svetog Save u Beogradu, ometanje verske nastave i slično. Sugerisano mu je da se drži zvanične politike svoje Crkve. Državni činovnici su uz to ukazali episkopima da ne bi trebalo da razgovaraju o pomirenju, već da imaju na umu odluke Sabora o raščinjenju.[127]
Dva dana posle, Šegvić je potvrdio Ambasadi u Vašingtonu dolazak delegacije iz Patrijaršije, pomenuvši da će episkop Jovan održati pomen stricu episkopu Nikolaju, i da će se verovatno susresti sa pojedinim ekstremnim emigrantima, kraljevićem Tomislavom Karađorđevićem i drugim ličnostima. Na kraju je diplomatskim službenicima poručeno: „Molimo Vas da obratite pažnju na rad i držanje delegacije za vreme boravka u SAD i da nas o svim važnijim zapažanjima obavestite. Napominjemo da su Velimirović i Boca poznati kao najreakcionarniji episkopi SPC.“[128]
Tri dana posle povrataka iz Amerike, 20. jula, episkopi Jovan i Stefan posetili su Saveznu komisiju za verska pitanja, gde ih je dočekao Petar Šegvić. Već na samom početku razgovora, episkop Jovan je istakao da ne deli mišljenje episkopa Stefana da ne treba kontaktirati drugu, raskolničku, stranu. „Jovan je naglasio da je on otišao u SAD sa ulogom pomiritelja između postojećih dveju protivničkih strana u krilu SPC u SAD o čemu je bilo govora i u Patrijaršiji u Beogradu i sa čime je u vezi on bio navodno od nje i ovlašten da na tome radi. Otvoreno je podvukao da je on želeo razgovarati sa Urošem Seferovićem, Slobodanom Draškovićem, Stepanovićem, Maravićem i drugim, naročito u vreme kada je on otišao u Libertivil da održi parastos njegovom stricu episkopu Jovanu (treba Nikolaju – V. Đ. M.) Velimiroviću, koji je umro u Americi“, stajalo je u zabelešci. Potom je, kako se navodi, izrazio negodovanje što je sprečen da makar na kratko čuje i drugu stranu. „Obrazlažući svoj stav za pomirenje episkop Jovan je, između ostalog, izjavio da je tamošnja situacija krajnje napeta i zaoštrena, naročito i Čikagu. Glavnu reč vode politikanti. Dionisije je potpuno njima podređen, oni ga ne trpe jer je kompromitovan kao razvratnik i ne uživa nikakav ugled, ali i kao takav on im koristi jer drugog nemaju“.
„Episkop Stefan smatra da su štetne iluzije koje episkop Jovan gaji verujući u nekakvu mogućnost pomirenja sa raskolnicima“, stoji u nastavku službene beleške o razgovoru.
Episkopi su ukazali na činjenicu da je dvojici tamošnjih episkopa teško, da je disciplina sveštenika slaba,..
Na kraju razgovora, episkop Stefan je ponovio da je iluzija priča o mogućem pomirenju, ali da treba učvrstiti položaj tamošnjih episkopa, disciplinovati sveštenstvo, depolitizovati crkveni život i uspostaviti razne forme kontakata sa maticom.[129]
 
***
U međuvremenu, na raskolničkoj strani umnožavale su se podele po raznim osnovama, što potvrđuju sledeći primeri.
Pojedine organizacije Srba emigranata su svojevremeno pokrenule izradu krsta-spomenica koje su dodeljivane zaslužnijim ličnostima. Kako je broj molbi za dodelu za spomenice rastao, spekulisalo se da se to priznanje dobija za novac, a ne za zasluge. Stoga ni bivši episkop Dionisije nije bio oduševljen da se ceremonija dodele obavlja u manastiru u Libertivilu. Najviše se se, prema pojedinim izvorima, bunile pristalice pokreta vojvode Momčila Đujića.[130]
Nakon što je Slobodan Drašković u Srpskoj borbi objavio informaciju da jedan od zadataka delegacije iz Patrijaršije predstavljaju pregovori oko pomirenja, bivši episkop Dionisije je autora pomenutog članka izostavio sa spiska učesnika predstojećeg Crkveno-narodnog sabora u manastiru u Libertivilu 23. aprila.[131]
Doprinos razjedinjavanju Srba u Americi dao je i bivši kralj Petar II Karađorđević, a početkom juna 1966. pronela se ideja da bi kraljevića Tomislava trebalo proglasiti za kralja, što je izazvalo dalje podelu.[132]
Dodatna podela je usledila po pitanju izbora i hirotonije Dimitrija Balaća[133] za episkopa australijskog. Počelo je tako što je Slobodan Drašković oštro kritikovao raščinjenog episkopa Dionisija za samovoljno i neznalačko ponašanje u vođenju crkvenih poslova, optužujući ga da traži kompromis sa patrijarhom Germanom i postavljajući pitanje kakav li bi tek bio da je umesto raščinjenja uzdignut u zvanje mitropolita. Kada je episkop Dimitrije hirotonisan, postalo je jasno da bivši episkop Dionisije ne želi da sluša nikoga.[134]
Kada su započele pripreme za predstojeći crkveni sabor, na kome je planirano formiranje samostalne Crkve sa mitropolitom Dionisijem na čelu, narod se podelio na pristalice samostalne Crkve i pobornike onih koji će biti u vezi sa Patrijaršijom u Beogradu. Sabor je ipak protekao bez značajnijih odluka: Dimitrije je imenovan za episkopa australijskog. Po saznanju jugoslovenskih diplomata, pred taj skup Anđa Polić, prijateljica episkopa Irineja, nudila je veliki novac ne bi li izdejstvovala da bivši episkop Dionisije bude penzionisan, a na njegovo mesto postavljen Irinej.[135]
Slobodan Drašković nije bio blagonaklon da Dimitrije Balać bude imenovan za episkopa u Australiji pa je pokušao da utiče na njega da odustane. Ovaj je to odbio i počeo da se priprema da krajem godine otputuje na taj kontinent. Mada je prvobitno planirano da ga hirotonišu u Australiji, on se plaši mogućnosti da će biti izigran i tražio je da taj čin bude obavljen u Americi i da u Australiju otputuje kao episkop.[136]
 
***
I među pristalicama jedinstva sa Patrijaršijom u Beogradu izbijali su povremeno međusobni sukobi, doduše slabiji nego na suprotnoj strani.
Predsednik svešteničkog udruženja, prota Radiša Purić iz Danstauna odbio je da priredi prijem za kraljevića Tomislava Karađorđevića. Žalio se da je episkop Firmilijana pod pritiskom i uplivom Momčila R. Đujića, D. Popovića, Božidara Purića i drugih, koji vode glavnu reč i po crkvenim stvarima i pokušavaju da ostvare svoje interese u obračunu sa političkim protivnicima, služeći se Crkvom kao pokrićem. Kada se prota izjasnio da treba ići na zasedanje Sabora u Beograd, ostao je usamljen u tom stavu. Ni zahtev da ga razreše funkcije nije usvojen.[137]
Sveštenika Emilijana Glocara napadali su pristalice raščinjenog episkopa Dionisija optužujući ga za komunizam, pa je tim povodom vodio nekoliko sudskih sporova. Kako je u međuvremenu izgubio parohijsku službu, odlučio je da krajem avgusta ili početkom septembra 1966. otputuje u Jugoslaviju. U takvim okolnostima Konzulat u Pitsburgu mu je, uz saglasnost Državnog sekretarijata za inostrane poslove, povremeno davao pomoć. Glocar se obratio patrijarhu i Sinodu, ali nije dobio nikakav odgovor. Pre dolaska u Jugoslaviju Glocar je planirao da boravi na kratko u Čehoslovačkoj, gde je, navodno, jedan Univerzitet želeo da obeleži 60 godina njegovog života, a povodom dela koja su mu, kako se spekuliše, objavljena u toj zemlji. Prema mišljenju iz Konzulata, Glocar je dobro upućen u stanje među američkim Srbima pa mu je preporučeno da se najpre javi Petru Šegviću u Saveznu komisiju za verska pitanja, kome je već poznat njegov slučaj, a zatim da ide u Sinod.[138]
 
***
Kada je patrijarh German obavestio Milutina Moraču, predsednika Savezne komisije za verska pitanja, da su pristalice Patrijaršije pre izvesnog vremena izgubile sudski spor u Klivlendu, Komisija je 24. marta 1967. zatražila od Državnog sekretarijata više informacije o čitavom slučaju.[139] Zahtev je prosleđen 30. marta Konzulatu u Pitsburgu.[140]
 
***
Vrhovni sud države Ilinois odbio je žalbu pristalica jedinstva sa Patrijaršijom na dve tačke presude Apelacionog suda u Otavi. Iz takve odluke je proizilazilo da dotadašnji sporovi nisu vođeni pravilno, jer je presudom obema stranama priznata legalnost. Sud je konstatovao da Sabor Srpske pravoslavne crkve, prema Ustavu Eparhije američko-kanadske nije imao pravo da tu eparhiju rasformira, jer je ona bila administrativno nezavisna i da su podelu jedino mogli inicirati sami parohijana, a Sabor da to samo formalno potvrdi ili odbaci. Presudom je potvrđeno da je Sabor postupio kanonski osnivajući nove eparhije, ali je ukazano da one nemaju kontinuitet sa ranijom eparhijom, nego su potpuno nove i nezavisne od nje. Konstatovano je takođe da Sabor ima pravo da raščini episkopa Dionisija, a što se tiče imovine ona pripada privatnoj korporaciji i to nema nikakve veze sa kanonskim pravom. Kako su obe strane bile nezadovoljne presudom, ceo proces je obnovljen kod lokalnog suda u Vokigenu. Strana lojalna Patrijaršiji je odlučila da po pitanju imovine pomoć zatraži kod državnog sekretara, nadležnog za korporacije. U pismu će mu biti objašnjen karakter korporacije i kratak istorijat, s naglaskom da je imovina stečena dobrovoljnim prilozima, pa episkop ne može biti vlasnik imanja. Biće mu predočen zahtev da imovina bude vraćena pristalicama jedinstva ili da se dozvoli obema stranama da imovinu koriste pola-pola i zatraženo da državni sekretar imenuje komesara koji će upravljati imovinom dok spor konačno ne bude sudski rešen.[141]
 
***
Na Jedanaestom crkveno-narodnom saboru pristalica bivšeg episkopa Dionisija 1967. godine sastavljena je deklaracija i sa nekoliko zaključaka, koji će biti objavljeni u listu Sloboda. Bivši episkop je primerak časopisa, uz dve Božićne poslanice, posredstvom svog poverenika, poslao na adresu Milutina Stojadinovića, rektora bogoslovije u Sremskim Karlovcima. Pošiljka je bila predata na pošti u Ljubljani. Rektor je materijal odneo u pokrajinsku Komisiju za verska pitanja, a ona ga prosledila Sekretarijatu za unutrašnje poslove. Kosta Guconja, predsednik pokrajinske Komisije za verska pitanja, o svemu je obavestio srbijansku i Saveznu komisiju za verska pitanja.[142]
 
***
Slobodan Drašković je krajem decembra 1967. u Srpskoj borbi nagovestio pripremu pomirenja raščinjenog episkopa Dionisija i patrijarha Germana. Prema njegovim informacijama, odluka o raščinjenju mogla bi biti povučena, episkopija uzdignuta na rang mitropolije, a Dionisije bi posle šest meseci bio penzionisan, predloživši pre toga Saboru trojicu novih episkopa (Sava, Firmilijan i Grigorije). Pomirenje će, pisao je Drašković, biti ozvaničeno po dolasku episkopa žičkog Vasilija u Ameriku.
Prema mišljenju jugoslovenskih diplomata, svrha objavljivanja tog i sličnih tekstova bilo je diskreditovanje raščinjenog episkopa Dionisija.[143]
Na Draškovićev tekst reagovao je bivši episkop Dionisije napisavši odgovor objavljen u Slobodi 24. januara pod naslovom „Moj lični stav o mogućnosti pomirenja sa patrijarhom Germanom“. Iznoseći duži istorijat sukoba, konstatujući da je on izbio posle njegovog izbora za počasnog predsednika Srpske narodne odbrane, u nastavku navodi zamerke patrijarhu i pojedinim arhijerejima, pomenuvši predloge za njegovo penzionisanje i pretnju bivšeg kralja Petra II Karađorđevića da će ga smeniti. Na kraju je odbio svaku mogućnost pomirenja, čak i ako bi se, kaže, Crkveno-narodni sabor za to opredelio.[144]
Jugoslovenske diplomate zaključili su da priče o pregovorima i mogućem pomirenju imaju osnova i o tome su 29. maja 1968. izvestile Saveznu komisiju za verska pitanja. Njihova saznanja govore da su u Evropu putovali episkop Irinej i dvojica sveštenika. „Cilj njihovog puta navodno bio da se sastanu sa predstavnicima Patrijaršije iz Beograda, sa kojima su pokušali da izglade nesuglasice između raskolnika i Patrijaršije. Pretpostavlja se da raskolnici sve više gube pozicije, što ih primorava da spasavaju što se može spasiti. U prilog pomirenju ide i okolnost da je bivši episkop teško oboleo od šećerne bolesti i da je u bolnici, čime bi raskolnici ostali bez aktivnog vođe i glavne smetnje na putu pomirenja“, stoji u belešci. Konzulat u Njujorku je zaključio da su episkopi Sava i Grigorije ojačali stranu odanu Patrijaršiji, a da su im presude američkih sudova išle u prilog.[145]
 
***
O personalnim promenama u crkveno-školskim opštinama širom sveta Patrijaršija bi bila obaveštavana najpre od Savezne komisije za verska pitanja, a potom od pojedinih episkopa. Tako je bilo i u slučaju skupštine održane u Karakasu, Venecuela, krajem maja 1968, kada je izabrana nova uprava sa starim predsednikom. Novi sveštenik je insistirao na jedinstvu sa Patrijaršijom u Beogradu, ali nije dobio većinsku podršku, pošto je uticaj političke emigracije na tom području još bio jak.[146]
 
***
Presudom suda u Klivlendu krajem 1968. pristalice jedinstva sa Patrijaršijom su bile primorane da prepuste hram drugoj strani, ali je prilikom primopredaje izbila tuča dve strane, pa je intervenisala i policija. Vlasti predgrađa Parma naredio je da hram bude zatvoren do daljnjeg. Po nekim tumačenjima, zatvaranjem je hteo da spreči sprovođenje sudske presude.[147]
Na novom sudskom procesu u Vrhovnom apelacionom sudu države Ohajo, presuđeno je da uprava i korišćenje hrama pripadnu strani lojalne Patrijaršiji. Primopredaja je obavljena sredinom juna 1971. godine.[148]
 
***
Bivši kralj Petar II Karađorđević doputovao je početkom avgusta 1968. u Njujork planirajući da se tu duže zadrži. Prema saznanjima jugoslovenskih diplomata, stigao je na poziv bivšeg episkopa Dionisija i Janka Brašića, čija namera je bila da ga ponovo pridobiju na svoju stranu.[149]
 
***
Kada je reč o teritoriji koju „pokriva“ Generalni konzulat Jugoslavije u Njujorku, odnosno o Istočnoj obali, tu su postojale tri crkveno-školske opštine: u Njujorku, Elizabetu i Lakavani.
Prva se gotovo od početka svrstala na stranu raskolnika, ali vremenom je pokušala da menja stav. Najpre je to učinio sveštenik Vasilije Vejnović. „Neprijateljska delatnost ove crkveno-školske opštine ogleda se u tome, što prostorije ove crkve služe za sve moguće sastanke i dogovore, proslave i manifestacije raznih četničkih i ekstremnih grupa iz redova srpske emigracije, jer te grupe i organizacije ne poseduju svoje vlastite prostorije“, pisalo je u izveštaju Generalnog konzulata u Njujorku. Iako je ta grupa, kako se navodi, bila u manjini, pokušavala je da se nametne većini. Njen predvodnik je bio Tihomir Topalović, navodni ratni zločinac, koji je pobedio na izborima za novu upravu 16. februara 1969. godine. Jugoslovenske diplomate su mišljenja da je takav ishod najbolji, pošto je ta Crkveno-školska opština prilično neaktivna, a izbor drugog kandidata bio bi znatno opasniji zato što bi on okupio oko sebe mnoge mlađe i agilnije pristalice.[150] Topalovićev suparnik je čekao priliku da se osveti Miodragu Beljakoviću i dočekao je u času kada je uprava parohije u Elizabetu, koja je bila lojalna Patrijaršiji, pokušala da Tihomiru Topaloviću oduzme pravo da je zastupa u Svetskom savetu crkava, i to u procesima prijema pravoslavnih emigranata. Te aktivnosti predvodio je Miodrag Beljaković, odranije poznat po napadima na jugoslovenska diplomatska predstavništva. On je, kako se tvrdilo, došao u posed nekih dokumenata koja su kompromitovala Topalovića i najavio je da će ih predati Svetskom savetu crkava.[151]
Crkveno-školska opština u Elizabetu je početkom 1969. imala svega oko 150 aktivnih članova i u 1967. uprava se kolebala između dve strane. Konačno je sudskom odlukom 20. oktobra 1967. upravu dobila strana odana Patrijaršiji, pa je koja je uz pomoć sudskih predstavnika preuzela lokalni hram. I tamošnji sveštenik dr Gvozden Popović se tim odlukama priklonio.[152]
Crkveno-školska opština u Lakavani sve vreme bila lojalna Patrijaršiji, mada je bilo pokušaja manjih grupa da članove tog tela okrenu na drugu stranu. U to vreme uspela je da konačno otplati kredit za imanje podignut još 1916. godine. Sveštenik je bio Miodrag Đurić.[153]
Krajem septembra 1968. u hramu Svetoga Save u Njujorku, liturgiji koju su služili bivši episkop Dionisije i episkop Irinej, prisustvovao je i bivši kralj Petar II Karađorđević, Milan Gavrilović, predsednik Srpskog nacionalnog odbora, Uroš Seferović, predsednik Srpske narodne odbrane i Vojislav Pačić, predsednik kluba „Karađorđe“ i drugi. Bivši kralj je pre kraja bogosluženja otišao u posetu njujorškom rimokatoličkom kardinalu, s kojim je u kripti njegove crkve odao počast tu sahranjenom kardinalu Fransisu Džozefu Spelmanu. Toga dana među Srbima se saznalo da je bivši kralj 15. septembra izjavio da su, dok je on bio bolestan, u njegovo ime objavljene dve izjave u korist Patrijaršije. Kad je ozdravio, lično je to demantovao, pozivajući srpski narod da se stavi na stranu bivšeg episkopa Dionisija i, kako je rekao, nastavi borbu za oslobođenje porobljene Otadžbine.[154] Boravak bivšeg kralja u Njujorku potrajao je kraće od planiranog, jer ga je, prema saznanjima jugoslovenskih diplomata, bivši episkop Dionisije bojkotovao, nezadovoljan njegovom izjavom.[155]
Ponovno svrstavanje bivšeg kralja stranu raščinjenog episkopa dovelo je do novog pregrupisavanja među srpskom političkom emigracijom. Prema saznanjima jugoslovenskih diplomata u Čikagu, čelnici političke emigracije su se dogovorili da penzionišu bivšeg episkopa a uzdignu episkopa Irineja, dok bivši kralj traži da iz Jugoslavije dođe treći episkop, a da episkopu Firmilijanu bude dodeljena druga eparhija. Kao kandidat za trećeg arhijereja pominjan je episkop šabačko-valjevski Jovan. „Među delom članstva SNO, naročito iz četničkih krugova, ima negodovanja zbog ponovnog uspostavljanja odnosa sa Petrom Karađorđevićem.“ Bivši kralj planira da se naseli u Kaliforniji, i da bi deo njegovih troškova pokrivala Srpska narodna odbrana.[156] Prema novim saznanjima diplomata, bivši kralj je suočen s novčanim neprilikama, što su srpski politički emigranti iskoristili, dovodeći ga u Ameriku. Diplomate su saznale i da je nedavno u manastiru Svetoga Save u Libertivilu održan sastanak na kome je bivšem episkopu preporučeno da se povuče, što je on odbio, zapretivši da previše zna o onima koji ga nagovaraju da se skloni.[157]
 
***
Jugoslovenske diplomate u Grčkoj doznale su da je krajem 1968. bivši episkop Dionisije pokušao da stupi u kontakt sa Grčkom pravoslavnom crkvom, ali da je bio odbijen. On je potom došao u vezu sa grupom koja sebe naziva „Pravom pravoslavnom crkvom“, a koju je Grčka pravoslavna crkva osudila kao jeretičku. Ta grupa je, navodno, priznala bivšeg episkopa Dionisija za poglavara eparhije u Americi. Raščinjeni episkop je, prema istom izvoru, intenvizirao kontakte sa manastirom Hilandar na Svetoj Gori.[158]
 
***
Proces izmirenja bivšeg kralja Petra II Karađorđevića sa raskolnicima pokrenuli su Uroš Seferović i Milan Gavrilović (na sugestiju izvesnih uticajnih američkih krugova, tvrdili su jugoslovenski diplomati). Prema istim izvorima, bivši kralj je razgovarao sa episkopom Firmilijanom, zamolivši ga da se ne protivi ujedinjenju rasturenih delova Srpske pravoslavne crkve, pošto on kao kralj mora da ima dobre odnose sa svim Srbima. Pomirenju se protive, međutim, pojedini četnički prvaci organizacije „Ravna Gora“ i Društva „Sveti Sava“. Proturane su u Americi i vesti da je to odobrio i sam patrijarh German. Po nekim saznanjima bivši kralj razmišlja o preseljenju u Čikago.[159] Po drugim izvorima, radije bi za mesto trajnog boravka izabrao Njujorka.[160] Uskoro je u Njujorku otvorena Kraljevska kancelarija, i to na inicijativu Tihomira Topalovića, u sklopu Crkveno-školske opštine, a bivši kralj, se ponovo razboleo i potražio bolnički smeštaj kod jednog lekara.[161]
 
***
Na sastanku raščinjenog episkopa Dionisija i predstavnika Srpske narodne odbrane 20-21. februara 1969. u Čikagu odlučeno je da za Evropu bude formirana jedna eparhija i da bi za episkopa trebalo hirotonisati Petra Bankerevića. Da bi to bilo učinjeno, dogovoreno je da u Evropu otputuje delegacija koju će činiti raščinjeni episkop Dionisije, Uroš Seferović, Todor Polić i Tihomir Topalović i da u septembru treba sazvati veliki narodno-crkveni sabor. „Po mišljenju izvora o ovome skupu neće biti pisano u štampi, ili bar neće biti pisano o ovim detaljima.“[162]
Državni sekretarijat za inostrane poslove obavestio je o sadržaju telegrama diplomatskih predstavnika u Čikagu i Vašingtonu srbijansku i Saveznu komisiju za verska pitanja (a ona je to prosledila srbijanskoj 20. marta).[163]
Mada jugoslovenske diplomate nisu imale detaljne informacije o sastanku raščinjenog episkopa i članova Srpske narodne odbrane 20-21. februara u Čikagu 1969, oni su 11. aprila obavestili nadležne u Beogradu da je to bio tek susret nekoliko istaknutih ličnosti, a da je „pravi“ sabor sazvan za 26-27. april u Trstu i da se na tom skupu očekuje formiranje raskolničke eparhije za Evropu.[164]
Sveštenik Dušan Vavić, paroh u Trstu, doznao je od jednog prijatelja, inače sveštenika u Americi na drugoj, raskolničkoj, strani, da će krajem meseca u tom gradu biti održan sabor pristalica bivšeg episkopa Dionisija na kome planiraju da izaberu episkopa za Zapadnu Evropu sa sedištem u Trstu. Vavić je o tome obavestio jugoslovenske diplomate, a oni nadležne u Beogradu: „Za taj položaj predviđa se sadašnji raskolnički episkop u Australiji Balać (Dimitrije – V. Đ. M.), koji inače ne može ostati u Australiji jer nema podršku. Moguće je da se sabor održi u tajnosti pa da se odluke naknadno objave kao što je to bio slučaj u početku samog raskola kada su u Trst dolazili predstavnici raznih emigrantskih grupa iz SAD i Evrope i dogovarali se o sprovođenju raskola“, stoji u izveštaju jugoslovenskih diplomata.[165]
Na planirani sabor u Trstu episkop Dimitrije krenuo je sredinom aprila preko Amerike. Prema mišljenju jugoslovenskih diplomata u Australiji, episkop se na taj kontinent više neće vraćati zbog velikog sukoba sa predstavnicima Srpske narodne odbrane.[166] Ispostavilo se, međutim, da jugoslovenske diplomate u Australiji nisu baš dobro informisane jer je Generalni konzulat u Trstu 29. aprila javio u Beogradu da je episkop Dimitrije doputovao direktno iz Melburna u Trst, gde ga je dočekao Dragoljub Vurdelja i poveo na sastanak sa predstavnicima italijanske regionalne uprave. „Balać je posetio i ovdašnjeg generalnog konzula SAD kao američki državljanin.“[167] Prijem kod italijanskih državnih funkcionera bio je razlog da jugoslovenske diplomate tim povodom upute protest tim istim Italijanima. „Na našu primedbu da smo o neprijateljskoj aktivnosti Vurdelje zvanično ukazali italijanskoj vladi i Vatikanu i da ćemo to pitanje ponovo pokrenuti preko italMIP-a, odgovorio je da je to pravilan puta i da se on s tim slaže. Sa svoje strane, ubuduće će ovom pitanju posvetiti veću pažnju i prilaziti mu sa više fleksibilnosti.“[168]
U međuvremenu, Generalni konzulat u Njujorku je 22. aprila obavestio nadležne u Beogradu o reakcijama Srba na odluku Sabora Srpske pravoslavne crkve da bude formirana eparhija za Evropu i Australiju i izboru vikarnog episkopa Lavrentija na episkopa nove eparhije. Po saznanjima diplomata, strana koja je lojalna Patrijaršiji to je lepo prihvatila, ali, naravno, ne i protivnička. „Dionisijeve pristalice u Njujorku govore da se od puta u Evropu nije odustalo, već da je pomeren datum za nešto kasnije iz razloga bezbednosti i teške situacije među Srbima posle ubistva Andrije Lončarića. Pristalice jedinstva SPC pobijaju izgovore dionisijevaca i ovaj čin Patrijaršije smatraju i svojim uspehom protiv Dionisija i raskolnika uopšte, a posebno posle vesti koje su dobili iz Engleske da je celom činu oko osnivanja eparhije dao punu podršku kenterberijski nadbiskup Ramzej.“[169]
Planirani sabor u Trstu nije održan iz više razloga. Prema mišljenju sveštenika Dušana Vavića iz Trsta, pre svega zbog nastavka sudskog procesa u Vokingenu kod Čikaga, koji je, inače, loše tekao po raskolnike, što dovodi u pitanje i skup planiran za septembar. Po tvrdnjama jugoslovenskih diplomata, „ruskom episkopu u Americi Dionisije poslao delegaciju s molbom da raskolnike primi u svoju eparhiju. Rusi odbili kompromitovanog Dionisija ali bi navodno primili Irineja, tj. Kovačevića što ovaj odbio.“[170]
 
***
Raščinjeni episkop Dionisije čestitao je 5. aprila 1969. Vaskrs arhijerejima Makedonske pravoslavne crkve. „U današnjoj velikoj borbi protiv neverstva, protiv komunizma svih neprijatelja svete Hristove crkve pobedićemo i mi svi samo pod svetom zastavom na kojoj piše: Hristos Vaskrese! U tome svetom znaku Hrišćanstvo pobedilo je pagansku-mnogobožačku veru, pobediće i današnje neprijatelje svete Crkve Božije“. U prilogu čestitke bila je optužnica protiv Srpske pravoslavne crkve zbog odluke Sinoda u Beogradu od 4. februara 1969. kojom je on izlučen iz Crkve.[171]
 
***
Obaveštavajući Sinod u februaru 1969. o predstojećem suđenju pred američkim sudom u Vokingenu, zbog sporenja dve strane oko vlasništva nad crkvenom imovinom, episkopi Sava, Firmilijan i Grigorije zatražili su da u Ameriku dođe bar jedan član delegacije koja je u Americi bila 1962. i neki od članova Isledne komisije iz 1963. godine. Sinod je odredio da otputuju episkopi bački Nikanor i prota Mladen Mladenović.[172]
Sudsko ročište u Vokingenu je posle saslušanja prote Mladenovića odloženo, pa su se episkopi vratili u Beograd. Za novo ročište Sinod će poslati episkopa bačkog Nikanora, mada su episkopi u Americi tražili da to bude episkop banatski Visarion, što je i ostvareno.[173]
 
***
Jugoslovenski diplomatski predstavnici u Sjedinjenim Američkim Državama i dalje su pomno pratili dešavanja u crkveno-školskim opštinama, izveštavajući nadležne o ponašanju sveštenika, kretanju episkopa, analizirajući tekstove u crkvenoj štampi, pišući preporuke… Tako je Generalni konzulat u Pitsburgu marta 1969. dostavio podatke o 14 srpskih crkava: „Ovih 14 gore navedenih crkava pripada istočnoameričkoj i kanadskoj eparhiji na čelu sa episkopom Savom Vukovićem, čije je središte u Klivlendu, Ohio. Ove crkve, odnosno sveštenici su za jedinstvo sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Samo dvije crkve na našem području priznaju episkopa Dionisija.“ Na kraju istog dokumenta je navedeno: „Većina ovih sveštenika su bivši ratni zarobljenici ili pripadnici četnika DM i Ljotićevci, dok je najmanji broj rođen i školovan u USA. Prvi imaju neprijateljski stav prema socijalističkoj Jugoslaviji i saradnici su ili članovi ostalih srpskih antikomunističkih organizacija kao što su: Srpska narodna odbrana u Kanadi (Bulat), Srpski narodni savez i razna udruženja četnika i sl. Zbog ogromnog uticaja na srpsko iseljeništvo neprijateljska delatnost ovih sveštenika je jedna od glavnih prepreka stvaranja lojalnih odnosa između nas i velike većine Srba, naročito starih iseljenika, kao i pripadnika druge i treće generacije.“[174]
Sveštenik Vasilije Vejnović, paroh u Njujorku, posle mnogih šikaniranja od pripadnika druge, raskolničke strane, odbio je da i dalje služi. Pretpostavlja se da su mu to neprilike pravili oni koji su nedavno izgubili na izborima za novu upravu a protiv kojih je on otvoreno istupao. „Sa druge strane proneo se glas da je Vasilije homoseksualac, te želi da se što pre izvuče iz crkve, jer se plaši da ga ne raspope ili mu se ne desi isto što se desilo Bankereviću u Geri.“ Prema istim izvorima, sveštenik namerava da se vrati na Teološki fakultet univerziteta Kolumbija, koji su osnovali ruski emigranti.[175]
 
***
Bivši episkop Dionisije doputovao je u junu 1969. u Karakas, Venecuela, sa bivšim kraljem Petrom II Karađorđevićem na osvećenje novog hrama Slobodne srpske pravoslavne crkve. Prema izveštaju Ambasade Jugoslavije u toj zemlji, u javnom govoru, istupao je sa pozicija antikomunizma, neprihvatanja odluke o ukidanju monarhije i proglašenju republike, ističući potrebu organizovanja demokratskih izbora u Jugoslaviji i slično. Na kraju izveštaja je naglašeno da govor nije naišao na preveliko odobravanje.[176]
 
***
U manastiru Svetog Save u Libertivilu 23-25. oktobra 1969. održan je Jedanaesti crkveno-narodni sabor raskolnika. Kako nisu uspeli da dobiju priznanje ni od jedne pomesne Crkve, i nesloga među njima samima je produbljena. Prema nekim tumačenjima, preostale su im tri mogućnosti: pomirenje sa Patrijaršijom u Beogradu, stavljanje pod jurisdikciju neke od pomesnih Crkava i potpuno odvajanje od Srpske pravoslavne crkve. Svako rešenje imalo je svoje zastupnike i protivnike. Istovremeno se spekulisalo da je jedan prota boravio u Patrijaršiji da bi pregovarao o pomirenju, po drugim saznanjima, Ruska pravoslavna crkva je voljna da raskolnike primi u svoje okrilje ali bez raščinjenog episkopa, a treći glasovi su tumačili da bi potpuno odvajanje raskolnike lišila svih crkvenih dobara u Americi i Kanadi.
Sabor zato nije doneo nikakve značajne odluke osim što je ponovio one iz 1963. godine – o nastavljanju borbe protiv Patrijaršije i traženju priznavanja od pomesnih pravoslavnih Crkava.
Bivši episkop Dionisije je izgubio nekoliko sudskih sporova, a time i objekte (u Klivlendu, Elizabetu i Nju Džersiju), dok su procesi oko imanja u Libertvilu, Šejtlandu i Džeksonu nastavljeni. „Advokati Patrijaršije izgleda uspeli da ubede sud da Dionisijeva crkva nije dobila priznanje ni od jedne pravoslavne crkve u svetu i da nema kanonskih prava. U vezi s tim predstavnik američkog suda otvoreno rekao Dionisiju da ne može očekivati povoljan ishod spora oko imanja ukoliko ne dobije priznanje bar jedne crkve“, stoji u izveštaju jugoslovenskih diplomata Bivši episkop je potrošio mnogo novca na suđenja i pokušava da nađe nove finansije. Diplomate navode da je on svestan da ona strana koja dobije spor, dobija sve a gubitnik ostaje bez ičega.[177]
 
***
Početkom marta 1970. episkop istočnoamerički i kanadski Sava stigao je posetu parohijama oko Njujorka. Tom prilikom sastao se i sa grčkim episkopom Jakovosom i s njim, prema nekim tvrdnjama, razgovarao i o raskolu u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
Episkop Sava je tokom posete parohiji u Elizabetu najavio da će se mnogi sudski sporovi uskoro okončati u korist strane odane Patrijaršiji. Kazao je da je nedavno pozvan u Belu kuću, na takozvani molitveni doručak, zajedno sa pravoslavnim arhijerejima drugih Crkava, a da tamo nije bilo bivšeg episkopa Dionisija.
Jugoslovenske diplomate su obavestile nadležne u Beogradu o izboru uprave u Crkveno-školskoj opštini u Njujorku: ponovo je izabrana dotadašnja predvođena Tihomirom Topalovićem. Njegovi suparnici su otišli da služe kod anglikanaca i na taj način se odvojili od dionisijevaca.[178]
 
***
Među raskolnicima je začeta ideja da bi episkop Firmilijan mogao biti postavljen na neku upražnjenu eparhiju u Jugoslaviju, što bi još jednom pružilo priliku za razrešenje crkvenog spora.[179]
 
***
Mnoge istaknute ličnosti u srpskim krugovima u Americi su predlagale razgovore za pomirenje dve strane srpske emigracije. Početkom novembra 1963. godine Rade Opačić, predsednik Crkvene opštine u Pitsburgu, pisao je patrijarhu Germanu. Patrijarh ga je 26. novembra savetovao da o razrešenju tog problema razgovara sa episkopima Stefanom, Firmilijanom i Grigorijem, pa da, ako uspeju da postignu izvestan dogovor, o tome će raspravljati Sabor.[180]
Slične molbe u Patrijaršiju upućivali su još neki viđeniji Srbi. Kako do razgovora nije dolazilo, raskol je postajao sve teži.
Crkveno-narodni sabor 1970. godine strane lojalne Patrijaršiji uputio je poziv drugoj strani, ali odgovora nije bilo.[181]
Prvi apel za pomirenje uputio je arhimandrit dr Justin Popović Saboru 1975. godine.[182] Strana lojalna Patrijaršiji u Americi dočekala je to negativno, a druga je pozdravila.
Prvi zvanični kontakti dve suprotstavljene strane uspostavljeni su posle presude Vrhovnog suda države Ilinois 10. marta 1975. ali direktni razgovori nisu opet nastavljeni. Tada je episkop američko-kanadski Irinej izneo predlog uslova za pomirenje: obustavljanje propagandnog rata i sudskih sporova. Potom je, konstatujući da postojeće četiri eparhije na američkom kontinentu mogu slobodno da rade i žive, zatražio prihvatanje takvog stanja. Navodeći slučaj da je Rumunska pravoslavna crkva svojoj dijaspori u Americi dala viši stepen (arhiepiskopiju) i onda regulisala odnose, predložio je da Patrijaršija to isto učini Eparhiji američko-kanadskoj. Takav predlog je bio tek samo pomak u odnosima.[183]
 
***
Dobrivoje Vidić, predsednik Predsedništva Srbije, i Dušan Čkrebić, predsednik republičke Skupštine, primili su 9. aprila 1979. patrijarha Germana, mitropolita crnogorsko-primorskog Danila i episkopa braničevskog Hrizostoma, inicirajući u razgovoru i crkveni život izvan Jugoslavije. Vidić je primetio da sukob dve strane i dalje traje, mada se pronose i glasine o mogućem pomirenju što bi, smatrao je, dovelo do toga da Srpska pravoslavna crkva postane uporište u borbi protiv socijalističke Jugoslavije. Patrijarh je kritički govorio o političkoj emigraciji koja i dalje, kako je rekao, bez osnova napada i samu Crkvu, pomenuvši sudske sporove oko imovine i na povoljne presude, koje je, međutim, teško sprovesti.[184]
 
***
Crkveno-narodni sabor strane lojalne Patrijaršiji održan od 16. do 19. septembra 1980. uputio je apel drugoj strani predlažući da sledeći takav skup bude zajednički.[185]
Episkop australijsko-novozelandski Vasilije Vadić podneo je 1983. predlog o pomirenju, a to isto je učinio i episkop zapadnoevropski Lavrentije. U njegovom pismu izdvaja se predlog i o ponovnoj hirotoniji episkopa Irineja Kovačevića i izboru za jednog od episkopa u dijaspori.[186]
Sinod je 24. marta 1984. odredio da episkop Lavrentije kao izaslanik otputuje u manastir Libertivil radi razgovora sa episkopom Irinejem. Prvi susreti arhijereja dve strane održani su 15. i 16. aprila 1984. godine. Srpske nacionalne organizacije u Americi su ignorisale te razgovore, izražavajući nepoverenje prema Sinodu. Po povratku u Beograd, episkop Lavrentije je podneo izveštaj Sinodu, predloživši da se prestane sa teškim kvalifikacijama i pokuša obnova međusobnog poverenja. Sabor je 1985. s tim u vezi zaključio: „Umoliti preosvećenu gospodu arhijereje u inostranstvu g. srednjezapadnoameričkog Firmilijana, istočnoameričkog Hristofora, australijsko-novozelandskog Vasilija i kanadskog Georgija, da akciju pomirenja sa našom odvojenom braćom vode kroz kontakte sa narodom i predstavnicima crkveno-školskih opština. Pri tome pokazati više dobre volje, hrišćanske ljubavi i ikonomije. Da bi se ovaj proces olakšao i ubrzao, krajnje snishodeći i dozvoliti pripadnicima odvojene braće da mogu biti kumovi na krštenju i venčanju ako se ove svete tajne obavljaju u našim svetim hramovima. Isto tako dozvoliti neraščinjenim sveštenicima sa njihove strane da mogu ulaziti u naša groblja i činodejstvovati. Uticati i na jednu i na drugu stranu da se postojeći sporovi oko crkvene imovine rešavaju sporazumno, a ne sudskim putem. Umoliti njegovo Preosveštenstvo Episkopa niškog G. Irineja da u svojstvu zamenika episkopa srednjezapadnoameričkog G. Firmilijana, a sa svim pravima i dužnostima eparhijskog arhijereja, i u saradnji sa tamošnjim arhijerejima i sveštenstvom poradi da dođe do što bržeg pomirenja.“[187]
I časopis sveštenstva Eparhije šabačko-valjevske Glas Crkve tražio je pomirenje ali je Sabor njegovo pisanje kritikovao.
Narednih godina predlagano je da do pomirenje dođe povodom obeležavanja 600 godina od Kosovske bitke. No, to se nije ostvarilo. Dva dana posle proslave na Gazimestanu patrijarh German je otišao u bolnicu. (Njegov naslednik na prvosvešteničkom tronu patrijarh Pavle Stojčević potpisao je poziv mitropolitu Irineju da dođe u Patrijaršiju 23. i 24. aprila 1991. godine. Potom je Sabor 24. maja 1991. proglasio ujedinjenje dve strane koje su od 1963. bile razdvojene. Liturgija pomirenja služena je na Sretenje u Sabornoj crkvi u Beogradu. Tom prilikom su činodejstvovali i arhijereji koji su potpisali odluku o reorganizaciji Američko-kanadske eparhije 1963. i raščinjenju episkopa američko-kanadskog Dionisije 1964. godine: tada episkop raško-prizrenski, a 1991. godine patrijarh srpski Pavle i episkop žički Stefan.[188] Tako je i formalno prevaziđen jedan nesrećan raskol u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, dok drugi – makedonski – još uvek traje.)
 


 
NAPOMENE:

  1. Sava, episkop šumadijski, „Iseljavanje Srba u Ameriku“, Seobe Srba nekad i sad, Beograd 1990, str. 133-139. Razgovor arhimandrita Firmilijana Ocokoljića na radio stanici „Glas Amerike“, 7. april 1961, na Veliki Petak – Arhiv Jugoslavije, fond „Savezna komisija za verska pitanja, kutija 153 (u daljem tekstu: AJ, 144,…).
  2. Sava, episkop šumadijski, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Sjedinjenim Američkim Državama od 1891. do 1941. godine, Beograd 1994; Stanimir Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi i Kanadi 1941-1991, Beograd 1997, str. 1-2 (u daljem tekstu: S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., ).
  3. Sava, episkop šumadijski, „Doprinos Mihaila Pupina prilikom organizovanja Srpske crkve u Americi“, Glasnik Srpske pravoslavne crkve, 4/1984, str. 82-87 (u daljem tekstu: Glasnik…,).
  4. Episkop Irinej Dobrijević, „Sveti Nikolaj srpski i svepravoslavni: tri američke misije“, Srpska teologija u dvadesetom veku, br. 2, Beograd 2007, str. 28-34.
  5. Sava, episkop šumadijski, „Doprinos Mihaila Pupina prilikom organizovanja Srpske crkve u Americi“, Glasnik.., 4/1984, str. 85.
  6. Episkop Sava, „Eparhije i arhijereji 1920-1970“, Srpska pravoslavna crkva 1920-1970, str. 495; Đ. Slijepčević navodi da je predlog Ustava napisao episkop Mardarije, prihvatio ga Prvi crkveno-narodni sabor 1-5. septembra 1927. a odobrio Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve decembra 1928. godine – Đ. Slijepčević, Istorija…, str, 346-348; S. Spasović tvrdi da je Ustav doneo 1927. episkop Mardarije – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 3.
  7. Sava, episkop šumadijski, Srpski jerarsi.., str. 307-308.
  8. Sava, episkop šumadijski, Srpski jerarsi.., str. 172.
    Rođen je 13. jula 1898. u Rabrovcu kod Smederevske Palanke. Na krštenju je dobio ime Dragoljub. Završio je Bogoslovski fakultet u Beogradu. Služio je kao starešina manastira, profesor bogoslovije i upravitelj Monaške škole u manastiru Visoki Dečani.
    Na Saboru 1938. izabran je za vikarnog episkopa moravičkog, a hirotonisan 21. avgusta iste godine u beogradskoj Sabornoj crkvi. Za episkopa američko-kanadskog izabran je na Saboru 8. decembra 1939. godine. Kraljevski namesnici su 18. januara 1940. potpisali ukaz. Ti dokumenti su 31. januara 1940. poslati u Ameriku. Postavljenje u Americi je išlo drugim tokom. Naime, tamo se morala dobiti i saglasnost članova Eparhijskog saveta, pa proizilazi da je episkop Dionisije izabran i postavljen po volji Eparhijskog saveta. – Dr Miloš Sekulić, Bivši vladika Dionisije, London 1966, str. 2.
    Episkop Dionisije je osveštao u svojoj eparhiji više od 40 hramova. – Irinej Kovačević, „Episkop Dionisije“, Glasnik SIKD Njegoš, sv. 43, Čikago 1979, str. 6.
  9. Bogdan Krizman, Jugoslovenske vlade u izbjeglistvu 1942-1943, Zagreb 1981, str. 270-271.
  10. Materijal o tom slučaju nalazi se u – AJ, 83, 27 (74-104; 116-118; 121-124; 128-133).
  11. Izveštaj generalnog konzula u Čikagu, Pov. br. 48/45 od 5. aprila 1945, Ministarstvu za inostrane poslove ( Arhiv Ministarstva inostranih poslova, Politička arhiva/1945, 2-14-1834 (u daljem tekstu: AMIP, Pa/..); Telegram Generalnog konzulata u Čikagu, Pov. br. 80/45 od 11. juna 1945. ambasadoru Stanoju Simiću ( AMIP, Pa/1945, 2-14-2348.
  12. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 88.
  13. Telegram Generalnog konzulata u Čikagu, Pov. br. 80/45 od 11. juna 1945. ambasadoru Simiću ( AMIP, Pa/1945, 2-14-2348. Isto to: Kraljevski jugoslovenski generalni konzulat u Njujorku obavestio je pismom, Pov. br. 100/45. od 22. juna, Političko odeljenje Ministarstva za inostrane poslove o proglasu Eparhijskog upravnog odbora Eparhije američko-kanadske ( AMIP, Pa/1945, 16/II-14-4430. Pismo Generalnog konzulata u Njujorku, Pov. br. 101/45 od 22. juna 1945, Ministarstvu za inostrane poslove ( AMIP, Pa/1945, 16/II-14-4430.
  14. Sveštenik Strahinja Maletić sačinio je memorandum „Politički rad episkopa Dionisija u Americi protiv naroda Jugoslavije u periodu od 1941. do 1946. godine zaključno i prestupi episkopa Dionisija protiv Crkve kao versko-narodne institucije“ – Dragoljub R. Živojinović, Srpska pravoslavna crkva i nova vlast 1944-1950, Srbinje-Beograd-Valjevo-Minhen 1998, str. 131. Maletić je pripadao grupi levo orijentisanih sveštenika – Veljko Đ. Đurić, Golgota Srpske pravoslavne crkve 1941-1945, Beograd 1997, str. 383-385.
  15. Veljko Đurić Mišina, Letopis Srpske pravoslavne crkve 1946-1958. godine, br. 3, Knin-Beograd 2002, str. 1610-1611 (u daljem tekstu: V. Đurić Mišina, Letopis..,).
  16. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 17-20.
  17. Isto, str. 13-15.
  18. Isto, str. 20-29.
  19. Pismo episkopa Nikolaja, od 21. avgusta 1951, episkopu Dionisiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 34-35.
  20. Ambasada u Vašingtonu je 18. oktobra 1946. uputila Političkom odeljenju Ministarstva za inostrane poslove jedno pismo Američko-kanadske eparhije da ga preda Patrijaršiji. Službenici u Beogradu su neovlašćeno otvorili pismo, snimili ga, pa ga pažljivo zatvorili i tek tada prosedili 20. novembra u Patrijaršiju. Pismo Ambasade u Vašingtonu, Pov. br. 1525 od 18. oktobra 1946, Ministarstvu za inostrane poslove; Pismo Ministarstva za inostrane poslove, br. 13700 od 20. novembra 1946, Sinodu ( AMIP, Pa/1946, 3-17-13700.
  21. Borba, Beograd, 6. avgust 1947. Napad na episkopa objavljen je i kasnije – Politika, 24. oktobar 1948. Treba istaći da je te godine američka Episkopalna crkva episkopu Dionisiju predala znatnu finansijsku pomoć za Patrijaršiju. Novčana pomoć je upućivana i kasnijih godina. – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 74.
  22. Pismo Ambasade u Vašingtonu, Pov. br. 292 od 1. aprila 1948, Ministarstvu za inostrane poslova ( AMIP, Pa/1948, 9-20-411642.
  23. „Posjeta pretsjednika Državne komisije za vjerska pitanja patrijarhu Srpske pravoslavne crkve Dr. Gavrilu“ ( AJ, 144, 3-61.
  24. „Službena beleška vikarnog episkopa Germana o razgovorima“ ( AJ, 144, 5-94.
  25. Osnovne biografske podatke videti u: Rodoljub Kubat, „Dušan Glumac, starozavetnik i arheolog“, Srpska teologija u dvadesetom veku, br. 5, Beograd 2010, str. 104-110.
  26. Zoran Devrnja, „Ličnost i delo protojereja prof. dr Blagote Gardaševića“, Srpska teologija u dvadesetom veku, br. 2, Beograd 2007, str. 149-176.
  27. Pismo Sinoda, Sin. br. 152/zap. 2 od 23/10. januara 1951, Državnoj komisiji za verska pitanja ( AJ, 144, 3-83.
  28. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 40.
  29. Pismo američkog ambasadora Džordža Alana, od 6. marta 1951, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 5-91.
  30. Beleška Državne komisije za verska pitanja namenjena ambasadoru Vladimiru Popoviću ( AJ, 144, 5-91.
  31. Budimir Kokotović, „Odnos patrijarha Germana i vladike Nikolaja“, Glas sa Cera, br. 11 od 15. septembra 2009.
  32. Izveštaj je pisan na 15 gusto kucanih strana; Elaborat „Poseta delegacije Srpske pravoslavne crkve Americi i Zap. Evropi“ ( AJ, 144, 5-91; Glasnik.., 7-8/1951, str, 65-72; Glasnik.., 12/1951, str. 173-174; Uporediti: S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 39-47.
  33. Pismo episkopa Nikolaja, od 27. avgusta 1951, episkopu Dionisiju – Episkop Nikolaj, Sabrana dela, knjiga XIII, Himelstir, 1986, str. 768-769.
  34. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 20-30. Trebna spomenuti da je Spasović bio u prilici da koristi arhivsku građu nastalu u Eparhiji američko-kanadskoj, pa njegov rad ima posebnu važnost.
  35. Pismo episkopa Dionisija, od 21. aprila 1952, svešteniku Miodragu Đuriću – S. Spasović, n.d, str. 36.
  36. Pismo episkopa Dionisija, od 3. maja 1948, patrijarhu Gavrilu – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 47.
  37. Pismo episkopa Dionisija, od 11. maja 1951, patrijarhu Vikentiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 47.
  38. Pismo episkopa Dionisija, od 10. januara 1952, patrijarhu Vikentiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 48.
  39. ASin, Zapisnici, Sin. br. 1570/zap. 457 od 17. aprila 1952. godine.
  40. Pismo Ministarstva inostranih poslova, Str. pov. 2202 od 23. novembra 1951, Državnoj komisiji za verska pitanja – AMIP, Pa/1952, 46-20-413350.
  41. Elaborat „Poseta delegacije Srpske pravoslavne crkve Americi i Zap. Evropi“ – AJ, 144, 5-91.
  42. Beleška sa sastanka u Državnoj komisiji za verska pitanja ( AJ, 144, 5-91.
  43. Episkop Nikolaj, Istočna pravoslavna Crkva u Americi i njena budućnost, Sabrana dela, knjiga XIII, Himelstir, 1986, str. 573-579; Atanasije Jevtić, „Eklisiološki podsetnik (O američkom raskolu)“, Zagrljaj svetova, Srbinje 1996, str. 153-168.
  44. S. Spasović, n.d, str. 121. Spasović za ove tvrdnje ne navodi nikakve dokumente.
  45. Beleška o poseti patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 6-112.
  46. Pismo episkopa Dionisija, od 16. avgusta 1952, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 6-116.
  47. Pismo patrijarha Vikentija, od 1. septembra 1952, Dobrivoju Radosavljeviću ( AJ, 144, 6-118.
  48. Pismo episkopa Dionisija, od 6. novembra 1952, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 6-118.
  49. Pismo Sinoda, Sin. br. 1532/zap. iz 1953, episkopu Dionisiju ( AJ, 144, 6-118.
  50. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 56.
  51. Veljko Đurić Mišina, „Slučaj sveštenika Vojislava Gaćinovića – Vernik, grešnik i otpadnik“, Prilozi za istoriju Srpske pravoslavne crkve, I, Leposavić 2006, str. 197-246. Gaćinović je 1952. godine putovao po Makedoniji i Raškoj, razgovarao sa više ljudi. Nekom prilikom je upoznao i Stevu Dimitrijevića, limara iz Uroševca, koji je ranije radio kao šofer kod episkopa Dionisija. Dimitrijević mu je ispričao mnogo zanimljivih činjenica iz episkopovog privatnog života. Gaćinović je sve to zapisao i prosledio Državnoj komisiji za verska pitanja. Službena beleška (Nikole Vukčevića) s kraja aprila 1952. godine ( AJ, 144, 2-38.
  52. Telegram Ambasade u Otavi, Pov. 503 od 27. decembra 1952, Ministarstvu za inostrane poslove ( AMIP, Pa/1953, 46-20-4254.
  53. Pismo episkopa Nikolaja, od 19. aprila 1954, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 8-140.
  54. Amerikanski Srbobran, Pistburg/SAD, 19-20. marta 1953. Izveštaj Ambasade u Vašingtonu Ministarstvu za inostrane poslove ( AMIP, Pa/1953, 46-25-47144.
  55. Mitropolit je posle montiranog sudskog procesa zbog neposlušnosti osuđen na dugogodišnju robiju. V. Đurić Mišina, Letopis.., str. 153-166; Radmila Radić, „Suđenje mitropolitu Arseniju Bradvareviću 1954. godine“, Tokovi istorije, 1-2, Beograd 1994, str. 190.
  56. Telegram Ambasade u Otavi, Pov. br. 313 od 19. avgusta 1954, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove ( AMIP, Pa/1954, 46-1-411233.
  57. Memorandum episkopa Dionisija „Proganjanje Srpske pravoslavne crkve u Jugoslaviji pod Titovim režimom“ ( AJ, 144, 9-162.
  58. Pismo episkopa Dionisija, br. 10 od 9. jula 1954, patrijarhu Vikentiju; Pismo patrijarha Vikentija, br. 124 od 28. jula 1954, episkopu Dionisiju; Pismo Sinoda, br. 2255/zap. 733 od 12. oktobra 1954, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo Savezne komisije za verska pitanja, br. 329 od 24. septembra 1954, Sinodu ( AJ, 144, 9-162; O tom događaju pisala je Radmila Radić i objavila faksimil govora episkopa Dionisija: Radmila Radić, „Političke akcije episkopa u dijaspori i Srpska pravoslavna crkva“, Hrišćanska misao, 9-12/1998, str. 50 (u daljem tekstu: R. Radić, Političke akcije..,); Sinodovo pismo, br. 1628/zap. 732 od 12. oktobra 1954, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Sinodovo pismo, br. 2255/zap. 733 od 12. oktobra 1954, Saveznoj komisiji za verska pitanja ( AJ, 144, 9-162; 35. Memorandum episkopa Dionisija objavio je: Dimšo Perić, „Istupi otvorenog neprijateljstva protiv FNRJ“, Hrišćanska misao, 7-8/1994, str. 31-35.
  59. Pismo episkopa Dionisija, br. 14 od 28. decembra 1954, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 12-199.
  60. Pismo episkopa Dionisija, Pov. br. 1 od 8/21. januara 1955, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 14-212 i 218.
  61. Elaborat o Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi, iz 1956. godine ( AMIP, Pa/1956, 80-19-43475.
  62. Pismo episkopa Dionisija, od 16. marta 1956, patrijarhu Vikentiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 48-49.
  63. Pismo episkopa Dionisija, od 27. maja 1956, patrijarhu Vikentiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 49.
  64. ASin, Zapisnici, Sin. br. 1155/zap. 296 od 13. juna 1956.
  65. Sava, episkop šumadijski, Srpski jerarsi.., str. 498-499.
  66. Pismo episkopa Dionisija, br. 41 od 15. oktobra 1956, Sinodu ( AJ, 144, 6-118.
  67. Pismo episkopa Dionisija, D. prot. br. 33 od 27. septembra 1956, patrijarhu Vikentiju – AJ, 144, 19-246. Uporediti: S. Spasović, n.d, str. 49-50.
  68. Službena beleška „Informacija o pravoslavnoj crkvi“ ( AJ, 144, 19-234.
  69. Službena beleška „Informacija o pravoslavnoj crkvi“ ( AJ, 144, 19-234; Pismo episkopa Dionisija, br. 45 od 3. decembra 1957, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 19-246.
  70. Pismo episkopa Dionisija, od 3. decembra 1956, patrijarhu Vikentiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 50.
  71. Pismo patrijarha Vikentija, od 31. decembra 1956, episkopu Dionisiju ( AJ, 144, 20-256; Videti i: S. Spasović, n.d, str. 51.
  72. Pismo episkopa Dionisija, od 9. januara 1957, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 20-256.
  73. Pismo episkopa Dionisija, br. 1 od 25. januara 1957, patrijarhu Vikentiju i Sinodu ( AJ, 144, 23-272.
  74. Pismo patrijarha Vikentija, br. 1401 iz 1957, episkopu Dionisiju ( AJ, 144, 19-246.
  75. Pismo episkopa Dionisija, br. 17 od 30. avgusta 1957, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 23-272.
  76. Pismo Sinoda, Sin. br. 1700/zap. 420 od 25. juna 1958, episkopu Dionisiju ( AJ, 144, 23-272.
  77. Pismo episkopa Dionisija, od 18. decembra 1957, patrijarhu Vikentiju ( AJ, 144, 23-261.
  78. Pismo patrijarha Germana, od 30. septembra 1959, episkopu Dionisiju – S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 53.
  79. Pismo episkopa Dionisija, od 5. avgusta 1959. Sinodu – AJ, 144, 23-272.
  80. Pismo Sinoda, potpisao episkop bački Nikanor, Sin. br. 2207 od 4. septembra 1959, episkopu Dionisiju – AJ, 144, 23-272.
  81. Pismo episkopa Dionisija, od 30. aprila 1960, patrijarhu Germanu – AJ, 144, 6-118.
  82. Izveštaj patrijarha Germana, od 3. novembra 1961, Dobrivoju Radosavljeviću – AMIP, Pa/1961, 64-29-434899.
  83. Pismo arhijerejskog namesnika Milana Jovanovića, Br. 101/62 od 8. jula 1962, patrijarhu Germanu – AS, 21, 76.
  84. „Mitropolit Damaskin i episkop Nikanor o boravku delegacije SPC u SAD i Kanadi“ – AJ, 144, 5-91. Videti i: „Zašto je rasčinjen bivši episkop Dionisije Milivojević?“, Glasnik.., 5/1964, str. 159-165.
  85. „Mitropolit Damaskin i episkop Nikanor o boravku delegacije SPC u SAD i Kanadi“ – AJ, 144, 5-91.
  86. Elaborat „Neka pitanja iz odnosa sa pravoslavnom Crkvom“ Savezne komisije za verska pitanja od 23. novembra 1963. godine – AMIP, Pa/1963, 57-15-43554.
  87. Informacija „Najnovija situacija u Američko-kanadskoj eparhiji“, sastavljena posle Sabora maja 1963. u Saveznoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  88. Sveta Spasojević, „Srpski patrijarh German – Ja i komunisti“, Poslovni centar Novosti, Beograd 1990, str. 27-29.
  89. Informacija „Najnovija situacija u Američko-kanadskoj eparhiji“, sačinjena posle Sabora maja 1963. u Saveznoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  90. Informacija „Najnovija situacija u Američko-kanadskoj eparhiji“, sačinjena posle Sabora maja 1963. u Saveznoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  91. „Zašto je rasčinjen bivši episkop Dionisije Milivojević?“, Glasnik.., 5/1964, str. 159-165. Uporediti: Bilten Savezne komisije za verska pitanja, od 30. aprila 1965. godine – AMIP, Pa/1965, 74-1-446707.
  92. U odbrani Svetosavlja – Povodom najnovijih promena u Srpskoj crkvi u Severnoj Americi, Beograd 1963.
  93. J. Jelić, n.d, str. 44-46.
  94. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 152-155.
  95. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 154.
  96. „Zabeleška sa sastanka održanog dana 15. VII 1963. godine“ – AS, 21, 73.
  97. „Razgovori sa episkopima Srpske pravoslavne crkve pred vanredno zasedanje Arhijerejskog sabora SPC“ – AS, 21, 73.
  98. Informacija „Najnovija situacija u Američko-kanadskoj eparhiji“, sačinjena posle Sabora maja 1963. u Saveznoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  99. Informacija „Najnovija situacija u Američko-kanadskoj eparhiji“, sačinjena posle Sabora maja 1963. u Saveznoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  100. „Razgovori sa episkopima Srpske pravoslavne crkve pred vanredno zasedanje Arhijerejskog sabora SPC“ – AS, 21, 73.
  101. U odbrani Svetosavlja, „Poslanica administratora Eparhija Američko-kanadskih“, Izdanje Udruženja sveštenstva Srpske pravoslavne crkve u Americi i Kanadi, Čikago, 1963, str 7-8.
  102. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 159.
  103. Ž. Stefanović, n. d, 89-95.
  104. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 161-176. Uporediti: Ž. Stefanović, n.d, str. 83-88 i 103-106. O valjanosti hirotonije episkopa Irineja videti: Mitropolit Irinej – Neimar slobodnog Srpstva (1914-1999), Beograd 2009, str. 7-43.
  105. Optužnica je bila sročena na 38 gusto kucanih strana i podeljena u tematske celine: Moralni lik episkopa Dionisija, Vladika Dionisije i žene, Dionisije i homoseksualci, Episkop Dionisije kao intrigant, Episkop Dionisije kao duševni bolesnik, Kanonska neposlušnost episkopa Dionisija. Ž. Stefanović, n. d, str. 99-103.
  106. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 94 od 11. februara 1964, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  107. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 94 od 11. februara 1964, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  108. „Zašto je rasčinjen bivši episkop Dionisije Milivojević?“, Glasnik.., 5/1964, str. 159-165.
  109. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 198 od 4. maja 1964, članovima – AMIP, Pa/1964, 93-5-451382; „Zašto je rasčinjen bivši episkop Dionisije Milivojević?“, Glasnik.., 5/1964, str. 159-165.
  110. „Informacija za članove Savezne komisije za verska pitanja“ – AMIP, Pa/1964, 93-6-451550.
  111. Deo privatnog pismo episkopa Firmilijana, od 28. aprila 1964, proti Mladenu Mladenoviću – AS, 21, 73.
  112. Pismo carigradskog patrijarha Atinagore, Br. prot. 327 i 328 od 5. maja 1964, patrijarhu Germanu – AS, 21, 73.
  113. Telegram Ambasade u Vašingtonu, br. 942 od 11. juna 1964, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1964, 193-I-426133.
  114. Bilten Savezne komisije za verska pitanja, br. 2 od 15. oktobra 1964. godine – AMIP, Pa/1964, 93-6-451652.
  115. Glasnik Srpska pravoslavne crkve u Sjedinjenim Američkim Državama, u prvom broju od 1. januara 1965, doneo je nekoliko napisa, koji odudaraju od stavova Crkve u Jugoslaviji i politike koju ona vodi. U vezi s tim Savezna komisija za verska pitanja ukazala je Sinodu da Božićna poslanica objavljena u Glasniku nije identična sa poslanicom objavljenoj u Patrijaršiji. – AMIP, Pa/1965, 74-1-446707.
  116. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, članovima, sa biltenom broj 4 za 1964. godinu – AMIP, Pa/1964, 93-2-450787.
    Nije utvrđeno ko je prvi pomenuo potrebu stvaranja Američke pravoslavne crkve odnosno Pravoslavne crkve u Americi. Ostalo je zabeleženo da je to bila jedna od tema razgovora patrijaraha ruskog Aleksije i srpskog Germana 19. oktobra 1961. u Moskvi.
    „Da li ste vi upoznati sa namerama o stvaranju jedinstvene pravoslavne crkve u SAD, upita arhiepiskop Nikodim. Upoznat sam, kažem ja. Kako iz štampe crkvene tako i iz pričanja pojedinaca koji otuda naiđu. Biskup Skejf me je posetio prošle, 1960. godine i pitao šta mislim o toj federaciji. Odgovorio sam mu da je Pravoslavna crkva jedna a podeljena samo na nacionalne grupe no u kanonskom pogledu predstavlja jednu celinu, zato mi ne ide u glavu da se tu može stvarati kakva federacija.
    Na to je arhiepiskop Nikodim izjavio da je to potpuno isto i njihovo stanovište i da su oni protiv takve federacije koja bi svakako bila pod jurisdikcijom Carigrada“. Izveštaj patrijarha Germana, od 3. novembra 1961, Dobrivoju Radosavljeviću – AMIP, Pa/1961, 64-29-434899.
  117. Telegram Ambasade u Vašingtonu, br. 826 od 23. maja 1964, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1964, 193-I-423801.
  118. Telegram Državnog sekretarijata za inostrane poslove, br. 432654 od 12. avgusta 1964, Ambasadama u Vašingtonu i Otavi – AMIP, Pa/1964, 93-2-432654.
  119. Telegram Konzulata u San Francisku, br. 343 od 10. juna 1964, Ambasadi u Vašingtonu i Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1964, 193-I-427055.
  120. Telegram Ambasade u Vašingtonu, br. 943 od 11. juna 1964, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1964, 193-I-425995.
  121. Telegram Konzulata u San Francisku, br. 343 od 16. juna 1964, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove i Ambasadi u Vašingtonu – AMIP, Pa/1964, 193-I-427055.
  122. Bilten Savezne komisije za verska pitanja, od 30. aprila 1965. godine – AMIP, Pa/1965, 74-1-446707.
  123. Isto.
  124. Pismo Sinoda, Sin. br. 1942 od 26. maja 1966, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo patrijarha Germana, Br. 2111 od 8. juna 1966, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AS, 21, 112; Glasnik.., 6/1966, str. 221.
  125. „Zabeleška o razgovoru sa protom Mladenom Mladenovićem glavnim sekretarom Arh. Sinoda SPC, obavljenom dana 10. VI 1966. godine u Saveznoj komisiji za verska pitanja“, Pov. br. 251 od 10. juna 1966. godine – AS, 21, 112.
  126. „Potsetnik pitanja za razgovor sa delegacijom SPC koja 15. VI 1966. god. odlazi u SAD“ – AS, 21, 112.
  127. „Zabeleška o razgovoru predsednika Savezne komisije za verska pitanja Milutina Morače sa episkopima šabačko-valjevskim Jovanom i dalmatinskim Stefanom, kao i sa protom Mladenom Mladenovićem glavnim sekretarom Arh. Sinoda SPC, obavljenom dana 11. VI 1966. godine u Saveznoj komisiji za verska pitanja“, Pov. br. 252 od 11. juna 1966. godine – AS, 21, 112.
  128. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Ambasadi u Vašingtonu, od 13. juna 1966. godine – AS, 21, 112.
  129. „Zabeleška o razgovoru Petra Šegvića, pomoćnika predsednika Savezne komisije za verska pitanja, sa episkopima Stefanom Bocom i Jovanom Velimirovićem, dana 20. VII 1966. od 10 do 11 časova“, Pov. br. 296 od 20. jula 1966. godine – AS, 21, 112.
  130. Telegram Konzulata u Čikagu, br. 92 od 10. aprila 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1966, 176-4-417560
  131. Telegram Konzulata u Čikagu, br. 98 od 10. maja 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1966, 176-4-419652.
  132. Telegram Konzulata u Čikagu, br. 123 od 10. juna 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1966, 176-4-422619.
  133. Episkop Petar, „Dimitrije, slobodni srpski episkop za Australiju i Novi Zeland“, Glasnik SIKD Njegoš, Čikago, SAD, 1979, sv. 43, str. 10-11.
  134. Telegram Konzulata u Čikagu, br. 224 od 10. novembra 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1966, 176-4-441509.
  135. Telegram Konzulata u Čikagu, Br. 186 od 10. oktobra 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1966, 176-4-435684.
  136. Telegram Konzulata u Čikagu, Br. 206 od 10. oktobra 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1966, 176-4-437690.
  137. Telegram Konzulata u Čikagu, br. 136 od 10. juna 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa, 1966, 176-1-425728.
  138. Telegram Konzulata u Pitsburgu, br. bb od 22. avgusta 1966, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa, 1966, 176-1-431047.
  139. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 145/1 od 24. marta 1967, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1967, 156-11-410985.
  140. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, br. 410985/3U od 30. marta 1967, Generalnom konzulatu u Pitsburgu – AMIP, Pa/1967, 156-11-410985.
  141. Telegram Konzulata u Čikagu, br. 1 od 10. januara 1967, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AMIP, Pa/1967, 156-10-41585.
  142. Pismo vojvođanske Komisije za verska pitanja srbijanskoj i Saveznoj komisiji za verska pitanja. U prilogu je bila „Informacija o materijalima sa održanog XI crkveno-narodnog sabora pristalica bivšeg vladike Dionisija“. – AS, 21, 73.
  143. Telegram Ambasade u Vašingtonu, br. 54 od 17. januara 1968, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove i Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 116.
  144. Telegram Ambasade u Vašingtonu, br. 112 od 27. januara 1968, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AJ, 144, 116.
  145. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 262/68 od 29. maja 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 111.
  146. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 178/69 od 11. juna 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 119.
  147. Telegram Konzulata u Pitsburgu, br. 57 od 30. januara 1968, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AJ, 144, 116.
  148. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, br. 212/1 od 9. jula 1971. srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 134.
  149. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 8/3-1968 od 14. avgusta 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 111.
  150. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 236 od 4. marta 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 117.
  151. Telegram Generalnog konzulata u Njujorku, br. 280 od 30. marta 1970, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AJ, 144, 131.
  152. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 262/68 od 11. marta 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 110.
  153. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 921/68 od 9. oktobra 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 112.
  154. Sloboda, Čikago, 2. oktobar 1968. Prepis – AJ, 144, 112.
  155. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 8/4-68 od 14. oktobra 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 8/5-68 od 17. oktobra 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 112.
  156. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 860/68 od 23. oktobra 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 393/2 od 28. oktobra, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja. – AJ, 144, 112.
  157. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 8/5 od 4. novembra 1968, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 403/1 od 14. novembra, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja. – AJ, 144, 112.
  158. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/1-69 od 27. marta 1969, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  159. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 9/69 od 7. januara 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 117.
  160. Pisma Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 9/1-69 od 28. marta i Str. pov. br. 9/4-69 od 18. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 117.
  161. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 9/7-69 od 31. oktobra 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 117.
  162. Telegram Generalnog konzulata u Čikagu i Ambasade u Vašingtonu, br. 43 od 12. marta 1969, Državnog sekretarijata za inostrane poslove – AJ, 144, 118; Isto – AJ, 144, 123.
  163. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/69 od 19. marta 1969, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja; Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 101 od 20. marta 1969, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118; Isto – AS, 21, 73.
  164. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/5-69 od 16. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118. Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 187/2 od 6. maja 1969, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  165. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/69 od 19. marta, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118; Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/69 od 20. marta 1969, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73.
  166. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/8-69 od 22. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118.
  167. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/12-69 od 29. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118.
  168. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/16 od 27. maja 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118.
  169. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 282/9-69 od 22. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Str. pov. br. 282/9 od 5. maja, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118; Isto – AS, 21, 73.
  170. Telegram Generalnog konzulata u Trstu, br. 51 od 26. aprila, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AJ, 144, 118; Pismo Savezne komisije za verska pitanja, Pov. br. 166 od 6. maja 1969, srbijanskoj Komisiji za verska pitanja – AS, 21, 73; Isto – AJ, 144, 118.
  171. Pismo makedonske Komisije za verska pitanja, Pov. br. 04-87/1 od 21. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118.
  172. Pismo Sinoda, Sin. br. 1028 od 12. marta 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 121.
  173. Pismo Sinoda, Sin. br. 1732/zap. 334 od 15. maja 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 121; Pismo Sinoda, Sin. br. 1927/zap. 405 od 27. maja 1969, srbijanskoj i Saveznoj komisiji za verska pitanja; Pismo srbijanske Komisije za verska pitanja, 09 br. 4867/2 od 2. juna 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja; Rešenje Savezne komisije za verska pitanja, br. 202 od 3. juna – AJ, 144, 122-706.
  174. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 185/3-69 od 14. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118.
  175. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 357/69 od 18. aprila 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 118.
  176. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 9/5/69 od 29. jula 1969, Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 119.
  177. Pismo Ambasade u Otavi, br. 5 od 1. novembra 1969, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AJ, 144, 123.
  178. Pismo Državnog sekretarijata za inostrane poslove, Str. pov. br. 242/70 od 30. marta 1970, srbijanskoj i Saveznoj komisiji za verska pitanja – AJ, 144, 123; Isto – AS, 21. 73.
  179. Pismo Konzulata u Čikagu, Br. 40 od 27. marta 1970, Državnom sekretarijatu za inostrane poslove – AJ, 144, 131.
  180. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 443.
  181. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 443-444.
  182. Ž. Stefanović, n.d, 132-133.
  183. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 444-445.
  184. Pismo Komisije za odnose sa verskim zajednicama Izvršnog veća Skupštine SR Srbije, Strogo pov. 07 Broj 266 od 25. aprila 1979. U prilogu je bila „Beleška o razgovoru predsednika Predsedništva SR Srbije druga Dobrivoja Vidića i predsednika Skupštine SR Srbije druga Dušana Čkrebića sa patrijarhom Germanom u Predsedništvu SR Srbije 9. aprila 1979. godine. – AS, 21, 157.
  185. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 445.
  186. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 445-446.
  187. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 449.
  188. S. Spasović, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi.., str. 458-461.

 


Pripremio:
Ivan Tašić

Jedan komentar

  1. Kada su nekolicina sveštenika Eparhije američko-kanadske otkazala poslušnost nadležnom episkopu, odmah su o tome nadležne u Beogradu izvestili službenici jugoslovenskih diplomatskih predstavništva u Americi.[22]
    Da li se zna koji su to sveštenici bili?

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *