NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Pravoslavna crkva i rimokatolicizam » PRIMAT I SABORNOST SA PRAVOSLAVNE TAČKE GLEDIŠTA

PRIMAT I SABORNOST SA PRAVOSLAVNE TAČKE GLEDIŠTA

Mitropolit Volokolamski ILARION Alfejev
PRIMAT I SABORNOST SA PRAVOSLAVNE TAČKE GLEDIŠTA
 
Predavanje održano na Pravoslavnoj Duhovnoj akademiji
„Sveti Vladimir“ u Njujorku 8. novembra 2014. godine

 
Vaše Blaženstvo, Vaša Visokopreosveštenstva i Preosveštenstva, dragi oci, braćo i sestre, uvaženi gosti,
Želeo bih danas da govorim o sabornosti i primatu. Ova tema je poslednjih godina postala veoma aktuelna zahvaljujući radu Zajednička međunarodna komisija za bogoslovski dijalog između Rimokatoličke crkve i Pravoslavne Crkve[1]. Ovo pitanje je, takođe, značajno i za međupravoslavne odnose, naročito u kontekstu priprema za veliki i sveti Sabor Pravoslavne Crkve. Osobito je značajno zbog načina na koji se danas u Pravoslavnoj Crkvi prvenstvo ostvaruje na univerzalnom nivou, pri čemu jerarsi i bogoslovi Pravoslavne Crkve u Americi ne učestvuju ni u pravoslavno-rimokatoličkom dijalogu ni u pripremi Svepravoslavnog Sabora.
Da najpre razjasnim značenje samih termina. Engleski izraz „synodality“ ili „conciliarity“ je prevod ruskog izraza „sabornost“ koji su u 19. veku osmislili ruski slavenofili, kakvi su bili Kirjejevski i Homjakov, da bi označili zajednicu vaskolikog verujućeg naroda u krilu Crkve. Zajednica uključuje i žive i upokojene. Prema Kirjejevskom „sveukupnost hrišćana svih vekova, sadašnjeg i prošlih, sačinjava nedeljivu celinu, večnoživuće sabranje verujućih, povezanih kako zajedničkom svešću tako i molitvenim zajedništvom“.[2]
U užem smislu, izraz „sabornost“ potiče od reči „sabor“, „savet“, (grčki „synodos“, latinski „concilium“) i označava „sabranje episkopa sa jasno određenom odgovornošću“. Ovako taj izraz tumači kontroverzni Ravenski dokument Zajedničke komisije za rimokatoličko-pravoslavni dijalog.[3] U dokumentu piše da je „saborna dimenzija crkvenog života duboko ukorenjena u prirodu Crkve“ i da se ova dimenzija može pronaći na tri nivoa crkvene zajednice: mesnom (lokalnom), pomesnom (regionalnom) i vaseljenskom (univerzalnom). Na mesnom nivou kao eparhija poverena određenom episkopu; na pomesnom nivou kao grupa mesnih Crkava sa svojim episkopima koji „prepoznaju (tj. priznaju – prim. prev.) prvog među sobom“ (34. Apostolski kanon); i na vaseljenskom nivou, gde oni koji su prvi (protoi) u različitim oblastima, zajedno sa svim episkopima, sarađuju u onome što se tiče celokupne Crkve. I na ovom nivou, takođe, protoi moraju prepoznati (priznati) ko je prvi među njima.[4]
Izraz „primat“ u ovom kontekstu ukazuje na vodeću ulogu jedne ličnosti, koja ima određeni hijerarhijski položaj na svakom od pomenuta tri nivoa. U Ravenskom dokumentu piše da su „primat i sabornost uzajamno zavisni“.[5]
Prema ovom dokumentu „U istoriji Istoka i Zapada, barem do devetog veka – uvek u kontekstu sabornosti i u skladu sa uslovima datog vremena – serija prerogativa je bila priznata prvome (protos) ili glavi (kephale) na svakom od ustanovljenih crkvenih nivoa: na mesnom nivou – episkopu kao protosu njegove eparhije u odnosu na njegovo sveštenstvo i narod; na pomesnom nivou – protosu svake mitropolije u odnosu na episkope njegove oblasti, i protosu svake od pet patrijaršija u odnosu na mitropolite svake ograničene oblasti (provincije u okviru patrijaršije – prim. prev.); na vaseljenskom nivou – episkopu Rima kao protosu među patrijarsima“.[6]
U Ravenskom dokumentu se ne pominje da postoje bilo kakve razlike u eklisiologiji između pravoslavnih i rimokatolika i time on čitaoce dovodi u zabludu. Govoreći o načinu na koji je Crkva administrativno organizovana u Zapadnoj i Istočnoj tradiciji, u dokumentu se nigde ne pominje da se radi o dva veoma različita modela crkvenog organizovanja: jedan je centralizovan i zasnovan na shvatanju o papinoj univerzalnoj jurisdikciji; drugi je decentralizovan i zasnovan na ideji zajednice autokefalnih pomesnih Crkava.
U Ravenskom dokumentu postoji pokušaj da se crkvene strukture u obema tradicijama predstave kao maltene istovetne na sva tri nivoa. I dok na lokalnom (eparhijskom) nivou, zbilja, postoji mnogo sličnosti, na pomesnom i vaseljenskom nivou postoji između Istoka i Zapada ogromna razlika u načinu oblikovanja crkvenih struktura. U pravoslavnoj tradiciji na pomesnom nivou, tj. nivou autokefalnih Crkava postoji Sabor i prvenstvujući sa jasnim prerogativima. U Rimokatoličkoj crkvi ne postoji primat na pomesnom nivou. Ko je, recimo, prvenstvujući u Rimakatoličkoj crkvi u Poljskoj? Mitropolit Gneznenski, koji nosi počasnu titulu primasa, ali nema ama baš nikakav primat? Ili je to predsednik Biskupske konferencije, koji se zamenjuje svake četiri godine? Ili je to neki od najstarijih kardinala? Zbilja, bilo bi vrlo nategnuto porediti Biskupske konferencije u Rimokatoličkoj crkvi, koje su sazivane u novije vreme, sa Saborima pomesnih Pravoslavnih Crkava.
U suštini, u Rimokatoličkoj crkvi postoji samo jedan primat – onaj papin. Rimokatolici veruju da je ovaj primat ustanovljen jure divino i da proizilazi neposredno od primata svetog Petra u apostolskom zboru. Papa potvrđuje odluke sabora, kako regionalnih tako i univerzalnih, daje saglasnost na svaki izbor biskupa i predstavlja punotu crkvene vlasti. Takva vrsta primata nikada nije postojala u pravoslavnoj tradiciji: u njoj postoji samo ustanovljeni poredak (diptih) saglasno kojem jedan od predstojatelja zauzima prvenstvujući položaj.
Nijedna od ovih očitih razlika nije pomenuta u Ravenskom dokumentu, koji je usvojen 2007. godine bez konsenzusa i u odsustvu delegacije Ruske Pravoslavne Crkve. U dokumentu su zanemarene kritičke zamerke izrečene od strane predstavnika Moskovske Patrijaršije u dijalogu tokom pripreme nacrta teksta. Posle zasedanja u Raveni, Zajednička komisija za pravoslavno-rimokatolički dijalog nastavila je da proučava temu primata i sabornosti na svojim plenarnim zasedanjima u Beču 2010. i Amanu 2014. godine, kao i na nekoliko sednica Koordinacionog i Redakcionog komiteta u periodu od 2008. do 2013. godine. Iako je tom pitanju posvetila sedam godina rada, Komisija do sada nije uspela da sačini dokument kojim bi bili zadovoljni svi njeni članovi.
Komisija je pokušala da razmotri pitanje primata i sa istorijskog i sa teološkog gledišta. Učinjen je naročit pokušaj da se pitanje primata sagleda u kontekstu trinitarnog bogoslovlja. Iznet je stav da je Sveta Trojica obraz i primata i sabornosti jer u Njoj postoji i monarhija Boga Oca, ali i zajednica triju Božanskih Ličnosti: Oca i Sina i Svetog Duha. Neki bogoslovi su otišli tako daleko da su insistirali na tome da postoji „hijerarhija“ među trima Ličnostima, nalazeći za to potporu u odlomcima iz dela svetog Vasilija Velikog, koji govori o taxis (poretku) unutar Trojice. Izneta je tvrdnja da ovaj poredak, ili hijerarhija, treba da se preslika na administrativnu strukturu Crkve na tri nivoa: mesnom, pomesnom i vaseljenskom.
Kada je reč o mesnom, lokalnom nivou, citirane su reči svetog Ignjatija Antiohijskog, kao one koje navodno potvrđuju ove ideje. To je čuveni odlomak: „Svi sledujte episkopu kao Isus Hristos Ocu, i sveštenstvu kao Apostolima, a đakone poštujte kao Božju zapovest“.[7] Ovde se eparhijski episkop upoređuje sa Bogom Ocem, a verni se pozivaju da mu budu poslušni kao što je Isus bio poslušan svom Ocu. Argument svetog Ignjatija, međutim, očito ne spada u domen teološkog razmatranja niti je on nastojao da projektuje trinitalni model na crkvenu administraciju na eparhijskom nivou (ovde se nigde ne pominje Sveti Duh). On je bio više zaokupljen pitanjem crkvenog poretka, insistirajući na centralnom mestu episkopa u lokalnoj Crkvi.
Poređenje s trinitarnim modelom je još neubedljivije kada se sa eparhijskog nivoa pređe na ono što Ravenski dokument naziva regionalnim, pomesnim nivoom (grupa eparhija pod jednim mitropolitom ili patrijarhom). Međusobni odnos mitropolita (ili patrijarha) i njegove sabraće-episkopa opisan je u 34. Apostolskom kanonu: „Episkopi svakog naroda (ethnos) moraju poznavati prvoga (protos) među njima i smatrati ga svojom glavom (kephale) i da ništa značajno ne preduzimaju bez njegovog znanja; svaki episkop može preduzimati samo ono što se tiče njegove eparhije i područnih mesta. Ali ni prvi episkop neka ne čini ništa bez znanja svih ostalih episkopa. Jer će na taj način biti jednomislije i proslaviće se Bog kroz Gospoda u Svetom Duhu, Otac, Sin i Sveti Duh“.
Neki dokazuju, na osnovu ove trinitarne formule slavoslovljenja Boga, da i na regionalnom nivou administrativna struktura Crkve takođe odslikava (ili treba da odslikava) zajednicu Božanskih Lica Svete Trojice. Međutim, tekst kanona ne dopušta takvo poređenje. Pre bi se reklo da je saglasje ili harmonija koja vlada među trima Ipostasima Svete Trojice ovde navedena kao primer koji episkopi na regionalnom nivou treba da slede. Što se tiče samog trojičnog slavoslovljenja, ono je nalik mnogim drugim slavoslovljenjima kojima se okončavaju kanonski, dogmatski i liturgijski tekstovi i zasigurno se njime nije htelo napraviti direktno poređenje između Ipostasi Svete Trojice i ranga među episkopima u crkvenom poretku.
U 15. veku, sveti Sergije Radonješki, veliki reformator monaštva, posvetio je svoj manastir Svetoj Trojici, uzevši zajednicu triju Božanskih Ipotasi za model jedinstva i sloge svog monaškog bratstva. Jedan od Sergijevih učenika, sveti Andrej Rubljov, naslikao je čuvenu ikonu, koja je postala klasičan obrazac ikonografskog ovaploćenja značajnog moralnog i bogoslovskog pojma. Za razliku od većine drugih, ova ikona nema za osnovu liturgijsku himnografiju. Ona sledi tradicionalni prikaz, poznat iz drevnih vremena (naročito od ravenskih mozaika iz 5 veka) prema kojem tri putnika koja se javljaju Avramu simvolizuju Svetu Trojicu. Putnici su prikazani u obličju angela, od kojih je jedan uvek u sredini.
U ranijoj ikonografiji angeo koji sedi u sredini obično je poistovećivan sa Bogom Sinom, a druge dve figure su, izgleda, simvolizovala druga dva Lica Svete Trojice. Savremeni učenjaci imaju različita mišljenja o središnjoj figuri: neki
su skloni da je poistovete sa Bogom Ocem, polazeći od pretpostavke da Prvo Lice Svete Trojice treba da zauzima središnje mesto u kompoziciji.
Meni se čini da prep. Andrej Rubljov namerno ne razjašnjava koja figura simvoliše koje Lice Svete Trojice. Njegova ikona na zadivljujući način otkriva tajanstvo trojedinstva, ne upuštajući se u detalje. Na ovoj prelepoj ikoni je izobraženo saglasje triju Ličnosti Svete Trojice, a ne „struktura“ Trojedinog Boga Koji, kao prost i nedeljiv, nema u Sebi, svakako, ni strukturu ni podele.
Sabornost koja postoji u Crkvi i ima svoj osoben izraz u ustanovi sinoda ili sabora, može se, zaista, uporediti sa harmonijom i saglasjem koje vlada među Ličnostima Svete Trojice. Ne bi trebalo, ipak, ići dalje od toga u pokušaju da se ljudske crkvene strukture uporede sa zajedništvom u Božanskoj Trojici. Niti bi bilo primereno objašnjavati uzajamni odnos primata i sabornosti koristeći se svetotrojičnim analogijama, i na toj osnovi se pozivati na „primat“ Oca u odnosu na Sina i Svetog Duha.
U Ravenskom dokumentu se govori o tri nivoa crkvene administracije, pri čemu se implicira da se ono što predstavlja istinu za jedan nivo može automatski preneti na drugi nivo, Međutim, ovo je veoma diskutabilno. Upravo su konfuzija koja u postoji Ravenskom dokumentu između tri nivoa crkvene uprave, i pokušaj da se argumenti, odgovarajući za jedan nivo, prenesu na drugi nivo, pobudili Sinodalnu biblijsko-bogoslovsku komisiju Moskovske Patrijaršije da brižljivo prouči pitanje prvenstva u Vaseljenskoj Crkvi. Rezultat tog proučavanja je dokument koji je usvojio i objavio Sveti Sinod Ruske Pravoslavne Crkve 26. decembra 2013. godine.[8]
Na početku dokumenta se ukazuje na to da prvenstvo (primat) na svakom od tri nivoa Crkve ima različite izvore. Izvor prvenstva episkopa u njegovoj eparhiji je apostolsko prejemstvo koje se prenosi hirotonijom. Izvor prvenstva na nivou regionalnih (pomesnih) grupa eparhija predstavlja činjenica da „Sabor (ili Sinod), koji poseduje punotu crkvene vlasti, bira prvenstvujućeg episkopa“. Na vaseljenskom nivou postoji prvenstvo časti zasnovano na sveštenim diptisima, tj. na zvaničnom poretku pomesnih Crkava ustanovljenom na Vaseljenskim Saborima.[9]
Osim toga, Moskovski dokument ukazuje na to da primat ima različitu prirodu na trima nivoima. Primat eparhijskog episkopa je zasnovan na fundamentalnim bogoslovskim načelima, poput onog čuvenog koji je isticao sveti Kiprijan: „Episkop je u Crkvi i Crkva je u episkopu, i ako neko nije sa episkopom, on nije u Crkvi“.[10] Na pomesnom nivou primat se zasniva na crkvenim kanonima, osobito na napred citiranom 34. Apostolskom kanonu. Što se tiče „vaseljenskog primata“, ne postoji ni kanon ni svetootački tekst koji bi opisivao takav primat [11]. Postoje samo kanoni koji ustanovljavaju taxis (poredak) za pet glavnih patrijaršija. Ovaj poredak podrazumeva da jedan treba da bude prvi, ali ne daje nikakve indikacije o postojanju njegovih prerogativa preko ili iznad ostale četvorice patrijaraha.
Na osnovu ovog shvatanja Moskovski dokument insistira na tome da „funkcije prvog na raznim nivoima nisu istovetne i ne mogu se prenositi sa jednog na drugi nivo“. Dokument objašnjava da „prenošenje funkcije služenja prvenstva sa eparhijskog na univerzalni nivo, znači, u suštini, priznavanje osobitog vida služenja – vaseljenskog arhijereja – koji bi imao veroučiteljnu i upravnu vlast u celoj Vaseljenskoj Crkvi. Ukidanjem sakramentalne jednakosti episkopa, ovakvo priznavanje dovelo bi do pojave jurisdikcije vaseljenskog prvojerarha, kojoj nema pomena ni u sveštenim kanonima ni u svetootačkom predanju“.[12]
Moskovski dokument u nastavku konstatuje da se „poredak u diptisima kroz istoriju menjao. U prvom milenijumu crkvene istorije prvenstvo časti je pripadalo rimskoj katedri. Posle prekida evharistijskog opštenja između Rima i Carigrada, sredinom 11. veka, prvenstvo je u Pravoslavnoj Crkvi pripalo sledećoj katedri u diptisima – carigradskoj. Od tada u Pravoslavnoj Crkvi prvenstvo časti na vaseljenskom nivou pripada Carigradskom patrijarhu kao prvome među ravnopravnim Prvosveštenicima pomesnih Pravoslavnih Crkava“.[13]
Neki pravoslavni bogoslovi osporavaju ovu tvrdnju, zasnivajući to na činjenici da 28. kanon Halkidonskog sabora, na kojem se temelji prvenstvo Carigradskog patrijarha, ne govori o njemu kao „drugom posle“ Rimskog episkopa, nego ga, pre bi se reklo, priznaje kao njemu ravnog. Da li to znači da je tada postojalo nekakvo dvojno prvenstvo, da su postojala dvojica papa – jedan za Zapad, drugi za Istok? Međutim, vizantijski izvori govore samo o pentarhiji, konceptu koji je zvanično
odobrio imperator Justinijan, prema kojem je cela vaseljena podeljena na pet patrijaršija sa jednakim pravima i privilegijama. Ova jednakost se ispoljavala na Vaseljenskim saborima na razne načine: u tome kako su vođene rasprave, kako se na saboru odlučivalo, kako su odluke potpisivane.
Neki smatraju da se samo po sebi podrazumeva da je sabornost tako tesno povezana sa prvenstvom da ne postoji sabor bez prvenstvujućeg. Međutim, ako govorimo o praksi u prvom milenijumu, ovo se u potpunosti odnosi samo na pomesni, regionalni nivo. Na ovom nivou, zaista, mitropolit predsedava saboru, i sabor se ne može održati bez njegovog predsedavanja (osim ako je sabor sazvan radi njegovog svrgnuća, kada je predsedavao neki od najstarijih episkopa). Što se tiče eparhijskog nivoa, na tom nivou nije bilo ni saborâ ni sinodâ, jer su svi sabori u periodu rane Crkve bili u stvari sabranja episkopa, i u svakoj eparhiji je postojao samo jedan episkop.
Ali šta se zbiva na vaseljenskom, univerzalnom, nivou? Kako su se ostvarivali primat i sabornost na Vaseljenskim saborima? Njih su sazivali imperatori, ali je imperator prisustvovao samo određenim zasedanjima nekih od Sabora. Da li je to ostvarivanje primata koji se može objasniti crkvenim terminima ili je imperator samo potpomagao vođenju diskusije kako bi se uverio da se učesnici pridržavaju reda i poretka? (Zbilja, zapisnici sa Vaseljenskih sabora ukazuju na to da su rasprave znale da budu žestoke i agresivne, pa je posredovanje svetovnih lica ponekad bilo neophodno).
Neki su mišljenja da je Carigradski patrijarh predsedavao Vaseljenskim saborima. To jeste tačno za pojedine, ali svakako ne za sve Sabore. Na primer, 2. Vaseljenskim saborom je najpre predsedavao Meletije Antiohijski, pa zatim Grigorije Carigradski i naposletku Nektarije Carigradski. Na 3. Vaseljenskom saboru vodeću ulogu, nakon svrgavanja Nestorija Carigradskog, imao je sveti Kiril Aleksandrijski. Na sledeća četiri Sabora Carigradski patrijarsi odista jesu imali vodeću ulogu. Međutim, nije li, možda, razlog tome bio taj što su se Sabori održavali u Carigradu ili u mestima (Halkidon, Nikeja) koja su bila pod jurisdikcijom Carigradskog patrijarha? Nije li razlog tome bio taj što je Carigrad bio prestonica carstva i što je imperator, koji je sazivao Sabore, tu stolovao? Ko bi predsedavao Vaseljenskom saboru da se on održavao u Rimu, Aleksandriji ili na nekom drugom mestu?
Iz tvrdnje da su, počev od 4. veka, samo Carigradski patrijarsi predsedavali Vaseljenskim saborima, zato što su oni bili drugi u taxis, iza Rimskog episkopa, logično bi sledilo da bi Rimski episkop, kada prisustvuje Saboru, predsedavao njime. Neki bogoslovi tvrde da bi ovo doista bio slučaj, bez obzira na to da li bi se sabor održao u Carigradu ili u Rimu. Međutim, bio je jedan slučaj kada je papa bio fizički prisutan za vreme održavanja Vaseljenskog sabora: imperator Justinijan je pozvao papu Vigilija u prestonicu Vizantije. Ali, umesto da predsedava 5. Vaseljenskom saboru, papa se sve vreme nalazio u kućnom pritvoru.
Na zasedanju, održanom u Amanu, u septembru 2014. godine, članovi Zajedničke bogoslovske komisije za pravoslavno-rimokatolički dijalog razmatrali su pitanje prerogativâ Rimskog episkopa kao primus inter pares (prvi među jednakima) u prvom milenijumu kako bi ustanovili kakvi bi mogli biti njegovi prerogativi u hipotetičnom slučaju kad bi bila vaspostavljena potpuna zajednica između Istoka i Zapada. Neki su dokazivali da bi u takvoj situaciji Rimskom episkopu moralo pripasti pravo da saziva Vaseljenske sabore i da predsedavanja njima. Osim toga, takođe bi vozglavljivao Evharistiju kada bi se predstojatelji autokefalnih Crkava sabirali da zajedno služe Liturgiju. Neki članovi su smatrali očiglednim da takvi prerogativi proističu iz prvenstva časti na vaseljenskom nivou. Međutim, istorija rane Crkve ne pruža osnov za takve tvrdnje. Kao što smo videli, nije postojao nijedan slučaj da je papa predsedavao Vaseljenskom saboru niti da je sasluživao Evharistiju sa Istočnim patrijarsima i tom prilikom vozglavljivao liturgijsko sabranje.
Pitanje primata u Vaseljenskoj Crkvi podelilo je pravoslavne i rimokatolike tokom drugog milenijuma. Za pravoslavne je u polemikama sa rimokatolicima predstavljalo opšte mesto tvrdnja da u Vaseljenskoj Crkvi ne može postojati vidljiva glava zato što je Sâm Hristos Glava Tela Crkve. Neću ovde citirati mnoštvo značajnih tekstova o tome, jer su oni dobro poznati.
Ipak, u 20. veku neki pravoslavni bogoslovi su opovrgavali ovakvo stanovište. Pokojni rektor Duhovne akademije, o. Aleksandar Šmeman, smatrao je da „ako je Crkva univerzalni organizam, ona mora kao svoju glavu imati univerzalnog episkopa, koji bi bio fokus njenog jedinstva i organ najviše vlasti. Ideja, popularna u pravoslavnim apologijama, da Crkva ne može imati vidljivu glavu, pošto je Hristos njena nevidljiva glava, predstavlja teološku besmislicu“.[14]
Međutim, trenutno stanje u pravoslavno-rimokatoličkom dijalogu jasno pokazuje da se većina pravoslavnih predstavnika slaže sa hiljadugodišljim polemikama protiv papizma, a ne sa gledištem koje je izneo o. Aleksandar Šmeman. Ideja o neophodnosti da Vaseljenska Crkva ima vrhovnog poglavara razmatrana je tokom prethodnih pedeset godina sa raznih aspekata, ali među pravoslavnima postoji čvrst konsenzus o tome da je Istoku bio i ostaje tuđ koncept primata kakav postoji na Zapadu. Drugim rečima, pravoslavni nisu spremni da imaju papu, premda različiti glasovi pozivaju na prihvatanje centralizovanije strukture.
Kakav oblik vaseljenskog primata je, onda, prihvatljiv za Pravoslavlje, i kako se, u odsustvu Rimskog episkopa, primat ostvaruje u Pravoslavnoj Crkvi? Zvanična pozicija Moskovske Patrijaršije o ovom pitanju izražena je prilično lakonski: „Prvenstvo u Vaseljenskoj Pravoslavnoj Crkvi, koje je po svojoj prirodi prvenstvo časti, a ne prvenstvo vlasti, veoma je važno za svedočenje pravoslavlja u modernom svetu. Patrijaraška katedra Carigrada uživa prvenstvo časti na osnovu sveštenih diptiha, koje priznaju sve pomesne Pravoslavne Crkve. Sadržaj tog prvenstva određen je konsenzusom pomesnih Pravoslavnih Crkava, izraženim, naročito, na Svepravoslavnim savetovanjima u toku priprema svetog i velikog Sabora Pravoslavne Crkve. U ostvarivanju svog prvenstva na ovaj način predstojatelj Carigradske Crkve može predložiti inicijative na svepravoslavnom nivou i obraćati se spoljašnjem svetu u ime vaskolike pravoslavne punote, uz uslov da ga na to ovlaste sve pomesne Pravoslavne Crkve“.[15]
Kada su ovi stavovi objavljeni, izazvali su emotivnu reakciju pojedinih pravoslavnih arhijereja. Tako je Mitropolit pruski Elpidofor napisao članak pod naslovom „Primus sine paribus“. U njemu on kritikuje Moskovski dokument zato što se u njemu prvenstvo, navodno, pretvara „u nešto spoljašnje i stoga tuđe ličnosti prvojerarha“. Umesto toga, on sugeriše da bilo koju crkvenu ustanovu treba smatrati kao „ipostaziranu u ličnosti“ i da izvor prvenstva na sva tri nivoa crkvenog organizovanja jeste sâm prvojerarh.[16]
Ovo je prvi put da je neki pravoslavni arhijerej otvoreno izjavio da je Vaseljenski patrijarh ne primus inter pares nego primus sine paribus, tj. poput pape na Zapadu, Vaseljenski patrijarh je uzdignut nad svim ostalim predstojateljima pomesnih Pravoslavnih Crkava. To, nesumnjivo, predstavlja pokušaj da se rimokatolička eklisiologija presadi na pravoslavnu podlogu.
Komentari iz Moskovskog dokumenta koji se odnose na Vaseljenskog patrijarha nemaju karakter bogoslovskih deklaracija. Oni nisu ni iscrpan opis prava i prerogativa prvog među jednakima u pravoslavnom predanju. Oni su pre skroman pokušaj opisa trenutne situacije u vaskolikom pravoslavlju. U tom dokumentu ključna reč jeste „konsenzus“. Ona označava saglasnost svih pomesnih Pravoslavnih Crkava u vezi sa određenim prerogativima podarenim Carigradskom patrijarhu kao prvom među predstojateljima. Ovi prerogativi nisu teološke prirode niti, da tako kažemo, pripadaju po automatizmu patrijaraškoj katedri Novog Rima. U stvari, oni proizilaze iz saglasja Pravoslavnih Crkava, zasnovanog na odlukama Svepravoslavnih konferencija, održanih od šezdesetih do osamdesetih godina 20. veka u cilju pripremanja velikog i svetog Sabora Pravoslavne Crkve.
Kao što svi znamo, ovaj Sabor se planira više od pola stoleća i tek u martu 2014. godine prvojerarsi pomesnih Pravoslavnih Crkava su odlučili da ubrzaju ovaj proces, kako bi se Sabor održao 2016. godine, ukoliko ne iskrsnu nepredviđene poteškoće. Postignuta je saglasnost da Vaseljenski patrijarh zauzima centralno mesto u predsedništvu Sabora. Sa njegove leve i desne strane nalaziće se, u skladu sa diptisima, njegova sabraća-predstojatelji. I vizuelni izgled Sabora izražavaće pravoslavnu eklisiologiju, i biće kontrast u odnosu na izgled Koncila Rimokatoličke crkve, tokom kojeg papa sedi na specijalnom tronu, izdvojen od ostalih biskupa.
Od suštinske je važnosti da odluke Svepravoslavnog Sabora budu donete konsenzusom, a ne glasanjem, i da ih potvrdi celokupno sabranje episkopa, a ne „vaseljenski primas“. Time se još jednom naglašava suštinska razliku između pravoslavnog i rimokatoličkog poimanja sabornosti i primata. Rimokatolička eklisiologija veruje da na vaseljenskom, univerzalnom nivou Crkve, primat stoji iznad sabornosti, jer upravo papa potvrđuje odluke sabora (sinoda); bez njegove potvrde nijedna odluka sabora ne može se smatrati zakonitom. Za pravoslavlje, pak, sabornost je iznad primata, jer je prvenstvujući potčinjen saboru. Na pomesnom, regionalnom nivou, postoji jedan prvenstvujući, koji je i potčinjen i odgovoran pomesnom saboru, premda ga on saziva i predsedava njegovom radu. Na vaseljenskom nivou sabranje predstojatelja je odgovorno svim ostalim episkopima. Prvenstvujući u tom sabranju saziva Sabor i predsedava Saboru, ali to čini skupa sa drugim, sebi ravnim, predstojateljima. Način ostvarivanja prvenstva u Pravoslavnoj Crkvi na vaseljenskom nivou i dalje ostaje pitanje koje će se razmatrati u okviru Pravoslavlja. Predsaborski proces je otkrio da među autokefalnim Crkvama postoje određene razlike u shvatanju šta bi činilo sadržinu ovog prvenstva. Jedan od problema koji je na dnevnom redu predsaborskih razmatranja je i pitanje autokefalnosti. Ko ima pravo da podari autokefaliju? Kroz istoriju je bilo različitih primera sticanja autokefalije. U većini slučajeva neka Crkava je proglašavala autokefalnost, a tek kasnije, ponekad posle dugog vremenskog perioda, to su priznavali i Carigrad i ostale pomesne Crkve.
Na primer, Ruska Crkva je faktički postala autokefalna 1448. godine, kada je Moskovski mitropolit izabran bez saglasnosti Carigradskog patrijarha (koji se tada nalazio u uniji sa Rimom). Ipak, tek 1589-1593. godine Istočni patrijarsi su priznali njenu autokefaliju. To je učinjeno u dvema poslanicama koje su potpisali i Carigradski patrijarh i ostali Istočni patrijarsi. U tim poslanicama je priznat patrijaraški status predstojatelja Ruske Crkve, i Moskovski patrijarh je stavljen na peto mesto, iza četvorice Istočnih patrijaraha.
Period od proglašenja autokefalije do priznanja od strane Carigrada mogao je potrajati i manje od dvadeset godina, ali i duže od sedamdeset godina. Tako je, na primer, Grčka Crkva proglasila autokefaliju 1833. godine, ali ju je Carigrad priznao tek 1850. godine. Srpska Crkva je obnovila svoju autokefaliju 1832. godine, ali je priznata 1879. godine. Rumunska Crkva je proglasila autokefaliju 1865. godine, a priznata je 1885. godine. Bugarska Crkva je proglasila autokefaliju 1872. godine, ali je Carigradski patrijarh tek 1945. godine izdao Tomos o priznavanju. Albanska Crkva je proglasila autokefaliju 1922. godine, a priznata je 1937. godine.
Gruzijska Crkva je poseban slučaj. Ona je stekla autokefaliju 466. godine od Antiohijske Patrijaršije, ali je njenu autokefaliju ukinuo ruski car 1811. godine, da bi bila vaspostavljena tek 1918. godine. Moskovska Patrijaršija ju je priznala 1945. godine, a Carigradski patrijarh je autokefaliju Gruzijske Crkve zvanično priznao tek 1989. godine, kada je katolikosu-patrijarhu Gruzije uputio Tomos o autokefaliji.
Sve gore pomenute Crkve svoju autokefalnost računaju od trenutka kada je ona faktički proglašena. Međutim, po mišljenju Carigrada, ona treba da se računa od trenutka kada je Carigradski presto darovao Tomos o autokefaliji. Do nedavno Carigradski patrijarh je insistirao na tome da on ima isključivo pravo proglašenja autokefalije. Ovo mišljenje je izneo mitropolit Elpidofor, tvrdeći da „u slučaju Carigradskog arhiepiskopa mi vidimo jedinstveno preklapanje sva tri nivoa prvenstva, odnosno lokalnog (jer je on arhiepiskop Carigrada – Novog Rima, pomesnog (jer je on Patrijarh) i vaseljenskog (jer je on Vaseljenski patrijarh). To trostruko prvenstvo se ogleda u specifičnim privilegijama kao što je pravo apelacije i pravo davanja i ukidanja autokefalije“.[17]
U predsaborskom razmatranju ovog pitanja postignuta je saglasnost da će ubuduće davanje autokefalije biti svepravoslavan proces u kojem će učestvovati sve autokefalne Crkve. Tomos o autokefaliji će potpisivati svi predstojatelji. Ostaje da se usaglasi koji će biti redosled potpisa predstojatelja u budućim Tomosima, ali je izgleda postignuta saglasnost da je neophodno da sve Crkve učestvuju u donošenju odluke. Razume se da ni ukidanje autokefalije nije moguće bez saglasnosti svih Pravoslavnih Crkava.
Moguće je da će ovaj konsenzus utrti put rešavanju bolnog pitanja autokefalije Pravoslavne Crkve u Americi. Njenu autokefaliju, dobijenu od Moskovske Patrijaršije 1970. godine, priznale su samo pojedine Pravoslavne Crkve, premda kanonski status njenih episkopa nijedna Crkva nije osporavala. Ovo pitanje, kao i druge slične nerešene probleme (kao što je kanonski status sadašnjeg predstojatelja Pravoslavne Crkve Čeških zemalja i Slovačke) treba da reši sva punota Pravoslavne Crkve. Da bi se ovi problemi rešili, neophodno je da na vaseljenskom nivou bude ostvareno, na odgovarajući način, ne samo prvenstvo, nego i sabornost. Nadajmo se da će na dugo iščekivanom Svepravoslavnom Saboru princip sabornosti biti primenjen u potpunosti, a da će se prvenstvo ostvarivati strogo u okviru donošenja odluka putem konsenzusa.
Na kraju svog izlaganja želeo bih da citiram završni odeljak dokumenta „Stav Moskovske Patrijaršije o pitanju primata u Vaseljenskoj Crkvi“: „Prvenstvo u Hristovoj Crkvi prizvano je da služi duhovnom jedinstvu njenih članova i blagoustrojstvu njenog života, jer Bog nije Bog bog nereda nego mira (1 Kor. 14,33). Služba prvenstvujućeg u Crkvi, kojoj je tuđe ovosvetsko vlastoljublje, ima za cilj izgrađivanje tela Hristovog… kako bismo mi…istinskom ljubavlju svi uzrastali u Onoga Koji je glava Hristos, od Koga sve telo…po meri svakog pojedinog člana čini da telo raste na izgrađivanje samoga sebe u ljubavi (Ef. 4, 12-16)“.[18]
 


 
NAPOMENE:

  1. Postoji samo jedna, sveta, saborna i apostolska Crkva – Pravoslavna Crkva. Ne mogu, sa eklisiološkog aspekta, postojati dve Crkve. Međutim, termin „crkva“ se, osim u smislu Bogočovečanskog organizma, koristi i za označavanje religiozne organizacije, odnosno institucije, pa se u tom smislu može govoriti i o Rimokatoličkoj crkvi i protestantskim crkvama (npr. Reformatskoj ili Evangeličkoj crkvi). Prilikom prevođenja ćemo, imajući ovo razlikovanje u vidu, pisati „Pravoslavna Crkva“ i „Rimokatolička crkva“ (prim. prev.).
  2. Kirjejevski, I.V.: O neophodnosti i mogućnosti novih početaka u filosofiji. Beleška o pravcu i metodama.
  3. „Eklisiološke i kanoničke posledice svetotajinske prirode Crkve. Crkvena zajednica, sabornost i vlast „, Ravena, 13. oktobar 2007. god, paragraf 5. (Dalje – Ravenski dokument).
  4. Ravenski dokument, 10.
  5. Ravenski dokument, 43.
  6. Ravenski dokument, 44.
  7. Sv. Ignjatije Antiohijski, Poslanica Smirnjanima, 8.
  8. Stav Moskovske Patrijaršije o pitanju primata u Vaseljenskoj Crkvi (u nastavku: Moskovski dokument).
  9. Moskovski dokument 1 (1,2,3).
  10. Sveštenomučenik Kiprijan Kartagenski, Ep. 69.8, PL 4, 406A.
  11. Moskovski dokument 1 (1,2,3).
  12. Moskovski dokument 3.
  13. Moskovski dokument 1 (3).
  14. Alexander Schmemann. ‘The Idea of Primacy in Orthodox Ecclesiology.’ In: The Primacy of Peter: Essays in Ecclesiology and the Early Church. Edited by John Meyendorff. Crestwood, NY: St. Vladimir’s Seminary Press. 150-151.
  15. Moskovski dokument 5.
  16. http://www.patriarchate.org/documents/first-without-equals-elpidophoros-lambriniadis.
  17. http://www.patriarchate.org/documents/first-without-equals-elpidophoros-lambriniadis.
  18. Moskovski dokument, 6.

 


Izvor:
Odeljenje za spoljne crkvene odnose Ruske Pravoslavne Crkve

Prevod sa engleskog:
Rodoljub Lazić

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *