NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Ekumenizam » PRAVOSLAVNO POIMANJE EKUMENIZMA

PRAVOSLAVNO POIMANJE EKUMENIZMA

Aleksej Iljič OSIPOV,
profesor Moskovske Duhovne Akademije

PRAVOSLAVNO POIMANJE
EKUMENIZMA

 
Pitanje o karakteru jedinstva hrišćana koje se traži u ekumenizmu na prvi pogled ne predstavlja veliki problem. Međutim, ako se ono sa pravoslavne tačke gledišta i može opisati potpuno jednoznačno, ta se jednoznačnost stavlja – katkad prilično odlučno – pod sumnju samim tokom istorijskog razvoja ekumenizma.
Pravoslavlje ne može da misli o jedinstvu hrišćana koje predlaže ekumenizam drugačije do isključivo na čisto crkvenom temelju, za koji svi drugi, dodatni momenti stvarne i moguće hrišćanske solidarnosti predstavljaju samo vanjske, psihološke elemente koji nemaju direktne i principijelne veze sa stvarnim jedinstvom. Takvi dodatni momenti, ma kako važni oni bili sami po sebi, jesu, naprimjer, pitanja kulturnog, političkog, socijalnog, međunarodnog, ekonomskog života savremenog čovječanstva. Sva ova problematika, ako i jeste jedna od briga hrišćana i crkava i predstavlja jedan od važnih objekata izučavanja u ekumenističkom pokretu, ne pripada pitanju ekumenističkom u njegovoj prvobitnoj, ekliziološkoj suštini. Jedinstvo koje hrišćani, opštine i crkve dostižu u ovim „horizontalnim“ sferama života, makar i služilo kao jedan od faktora koji određuju neophodnu psihološku uskladivost hrišćana i koji stvaraju pretpostavke za otkvorenije i objektivnije izučavanje i rješavanje samog ekumenističkog problema, samo po sebi ipak se ne može razmatrati kao ekumenističko jedinstvo u njegovom pravoslavnom poimanju.
Ova tvrdnja ima, očigledno, potrebu za stalnim ponavljanjem, jer u pojedinim ekuemenističkim krugovima postoji potpuno realna tendencija da se vanjsko sekularno jedinstvo hrišćana ne samo postavi u prvi plan, nego i da se od njega načini gotovo osnovni cilj savremenog ekumenističkog pokreta. Pri tome se, prirodno, pojavljuje velika opasnost postepenog uklanjanja ekumenizma od glavnog cilja hrišćanstva – vječnog spasenja čovjeka.
Do čega uporno potenciranje na „horizontalizmu“ u ekumenističkim dokumentima i diskusijama može dovesti hrišćane i crkve koje učestvuju u ekumenističkom pokretu, ako mu se krajnje određeno i silno ne suprotstavi stvarno poimanje cilja ekumenizma – potpuno je očigledno. Osim toga što je izgubio karakter crkvenosti, pa čak i religioznosti, ekumenistički pokret vrlo lako može da se prevrati u oruđe idejne pripreme mnogih, „ako je moguće, i izabranih“ (Mt. 24:24) za prihvatanje ideala, direktno suprotnog Hristu…
Ne manje važna karakteristika pravoslavnog ekumenizma jeste i njegovo trebovanje određene duhovne osnove na kojoj i ishodeći iz koje treba zidati traženo svehrišćansko jedinstvo. Bezuslovno, ova strana predstavlja problem dubok i veoma obiman za izučavanje. Zbog toga ćemo se ovdje ograničiti samo ukazivanjem na samu činjenicu postojanja u pravoslavnom asketskom bogoslovlju određenjih trebovanja prema duhovnom životu, da bi on hrišćanina zaista mogao voditi po putu života, a ne smrti.
Veoma je važno primjetiti da Pravoslavlje ne razmatra religioznost, molitvenost, nadahnuće i asketizam kao ipso facto[1] pojave pozitivne u duhovnom smislu, kao već kao one koje neosporno vode hrišćanina ili hrišćane ka Bogu i ka jedinstvu jednih sa drugima. Naprotiv, i u tome je specifičnost Pravoslavlja u poređenju sa inoslavljem, ono, u liku jedinodušnog glasa svojih asketskih pisaca, upozorava na u duhovnom životu potpuno realnu opasnost otklona od istine i padanja u takozvanu prelest, to jest visoko mnjenje o sebi, o svojim hrišćanskim dostojanstvima i traženje
duhovnih naslađivanja. A u takvom stanju mogu da prebivaju ne samo pojedini hrišćani. Prilikom odstupanja od puta koji su utabali i pomno izučili sveti podvižnici i koji je osveštala sva tradicija Drevne Crkve, ono može da obuzme i čitave opštine, projavljujući sebe u različitim formama crkveno-religioznog života. Pri tome otpadanje od istinitog puta duhovnog života, prema misli svih pravoslavnih učitelja Crkve koji su se doticali ovog pitanja, jednakosnažno je otpadanju od Crkve. Ono dovodi do duhovne pogibije i do duhovnoj, u istinskom smislu te riječi, podjele hrišćana, nezavisno od stepena njihovog psihološkog, ideološkog ili bilo kojeg drugog, u tom smislu i doktrinarnog, jedinstva.
Na ekumenističkim forumima, uz veliku raznolikost na njima predstavljenih tradicija u ispovijedanju vjere, blagočestija, bogosluženja i čitave crkvene prakse, pitanje o duhovnoj autentičnosti u Hristu ovih susreta i njihovih rezultata dobija duboko principijelno značenje. Daleko je od istine da se uvijek i svuda na hrišćanskim skupovima može pretpostaviti i vidjeti jedinstvo hrišćana u Duhu Svetom. Apriorno, pak – vladajuće u protestantskoj ekumenističkoj sredini – ubjeđenje u prisutnost Duha Svetog u svim ekumenističkim susretima: poslovnim, bogoslužbenim i molitvenim, uključujući i naekstravagantnije, najmodernističkije, – ne može a da ne izazove kritičnu ocjenu od strane pravoslavnih.
Ostvarivanje duhovnog jedinstva, toliko neophodnog za dostizanje krajnjeg cilja ekumenističkog pokreta, ne može, sa pravoslavne tačke gledišta, nositi karakter neodređenog, nekontrolisanog procesa. Voluntarizam i nerazboritost u ovoj oblasti ekumenističkih dejstava je možda opasniji od bilo kojeg drugog, jer on može, čak i uz dostizanje prividnog vjeroučiteljnog jedinstva, ponovo zavesti određene grupe i opštine hrišćana u stranu od istinitog puta života i jedinstva sa Crkvom, a da i ne spominjemo o savremenom, u značajnoj mjeri razopštenom hrišćanskom svijetu, za kojeg se prepreka takvog tipa može pokazati kao nesavladiva. Odatle proističe i zadatk prvostepene važnosti za pravoslavno ekumenističko bogoslovlje – razrađivanje i predstavljanje ekumenističkom inoslavlju osnova onog bogoslovlja duhovnog života, koje može da posluži kao pretpostavka sazidavnja stvarnog, u Duhu Svetom, opštehrišćanskog jedinstva.
Na taj način, ekumenizam u pravoslavnom njegovom poimanju, imajući za sve hrišćanske konfesije koje učestvuju u ekumenističkom pokretu opšti cilj – jedinstvo hrišćana, u isto vrijeme ne može poprimati bilo kakve neodređene, kompromisne ili tim prije izvanhrišćanske interpretacije samog karaktera tog jedinstva. Niti sekularna osnova horizontalističke dimenzije, niti egzaltirani misticizam, koji katkad duboko i jako obuzima čitave međuhrišćanske skupove, ne mogu da se razmatraju kao pozitivni priznaci, kao neophodne komponente ili kao garancija rasta i razvoja ekumenističkog jedinstva hrišćana. Takvo jedinstvo može biti dostignuto samo na tlu čisto crkvenom i samo u Crkvi. Ali šta ovo treba da znači? Mnogobrojne podjele koje su se dešavale kroz istoriju hrišćanstva u prvi plan su u bogoslovlju postavile pitanje o Crkvi, njenom poimanju, njenim granicama. Sa pojavom ekumenističkog pokreta ovo je pitanje dobilo posebnu aktuelnost i oštrinu. Međutim, u kontekstu razmatrane teme osnovni akcent mora biti stavljen ne na raskrivanju, makar i veoma sažetom, pravoslavnog učenja o Crkvi u cjelini, nego samo na onom glavnom razilaženju u poimanju „jedinstva u Crkvi“, koje postoji između Pravoslavlja i značajnog dijela protestantske ekumenističke zajednice.
Svi se hrišćani slažu da njihovo ujedinjenje u krajnjoj liniji mora biti u Crkvi. Ali u kakvoj Crkvi? Da li u onoj koja, kako mnogi misle, već nevidljivo ujedinjuje sve hrišćane i hrišćanske opštine, nezavisno od razlika u njihovoj vjeri i crkvenom ustrojstvu? Ili u onoj u kojoj je jedinstvo moguće samo na načelima bezuslovnog i potpunog potčinjavanja zemaljskom „nepogrešivom“ čovjeku – episkopu Rimskom. Ili pak u onoj koja možda zauzima i relativno neveliki dio hrišćana, ali čuva u sebi nepromijenjenu vjeru, osnove duhovnog života i principe unutrašnjeg ustrojstva Drevne Crkve epohe Vaseljenskih Sabora? U vezi sa ovim htio bih da ovdje navedem riječi jednog od autoritetnih ruskih bogoslova – Svjatejšeg Patrijarha Sergija, koji je u svom radu „Odnos Crkve Hristove prema društvima koji su se od nje odvojila“ o datom pitanju pisao ovako: „U kulturnom hrišćanskom društvu nije po bontonu da se pitanje o istinitoj Crkvi prebija preko koljena. Tamo se mnogo češće može čuti takozvani širokogrudi pogled, po kojem se naše „zemaljske pregrade ne uspinju do neba“, po kojem su crkvene podjele – plod vlastoljublja duhovništva i netolerancije bogoslova. Neka čovjek bude pravoslavni, katolik ili protestant – samo da on po životu bude hrišćanin – i on može biti spokojan… Ali takva širina, tako udobna i umirujuća u životu, ne zadovoljava ljude stvarno crkvene, ljude koji su navikli da sebi polažu računa o svojoj vjeri i ubjeđenjima. Ispod te širine može se čuti obični skepticizam, hladnoća prema vjeri, ravnodušnost prema spasenju duše“[2].
Široki pogled o kojem je govorio Patrijarh Sergij i koji je prilično jasno formulisan, naprimjer, u takozvanoj „teoriji grana“, izražava u suštini osnovnu ekumenističku ideju protestantske većine po pitanju poimanja jedinstva Crkvi.
Savršeno je očigledno koliko je daleka ova ekumenistička koncepcija jedinstva Crkve od pravoslavnog njegovog poimanja. Sa pravoslavne tačke gledišta podjela koja postoji između hrišćanskih crkava i opština ima karakter – ne prosto privida, nego se tiče same suštine onih koji su se odvojili od Crkve Hristove. Narušeno je unutrašnje jedinstvo odvojenih udova Crkve sa njenim Tijelom, odvojenih grana sa svojim Čokotom (Jn. 15:1-6). I kako svaka grana, prema riječi Hristovoj, ne može prinositi ploda ne bude li prebivala na čokotu, tako i u odnosu na crkve koje se nalaze u odvojenosti ne može biti alternative, osim traganja za istinitom Crkvom i povratka njoj. Takva Crkva postoji. Ona jeste Jedina, Sveta, Saborna i Apostolska. To znači da ona nije mistična, nego bogočovječanska, i kao takva mora imati i svoje zemaljsko, vidljivo, ljudsko bitije u granicama zemaljskog vremena i prostora. Ona je uvijek sama sa sobom jednaka. I ne može prebivati u jedinstvu sa njom druga vjera, drugi život, drugo predanje. Zbog toga ekumenizam može dostići svoj cilj samo u tom slučaju, ako postojeće hrišćanske crkve nepristrasno ocijene svoj sadašnji kredo kroz prizmu učenja i prakse Drevne Crkve, kao najpunije i najčistije nositeljice izraza apostolske propovijedi i duha Hristova, i, našavši u sebi nešto u suštini promijenjeno, vrate se prvosazdanoj cjelovitosti. I ako savremena Pravoslavna Crkva svjedoči o svojoj predanosti i vjernosti Predanju Vaseljenske Crkve i poziva ka tome druge hrišćanske crkve, to se ne može smatrati kao nekakav uski konfesionalizam ili egocentrizam. Pravoslavlje k sebi zove ne kao ka konfesiji, nego ka jedinstvu sa onom jedinstvenom Istinom, koju ono ima i ka kojoj se može priopštiti svaki onaj koji traži tu Istinu.
Pravoslavni ekumenizam, na taj način, pretpostavlja mogućnost stvarnog jedinstva hrišćanskih crkvi jedino uz uslov jedinstva vjere, jedinstva osnova duhovnog života, jedinstva principa crkvneog ustrojstva, jedinstva Sveštenog Predanja – to jest, svega onoga što u u glavnim crtama karakteriše Crkvu Boga živoga (1 Tim. 3, 15).
Prilikom razmatranja pitanja o crkvenom jedinstvu neophodno je zaustaviti se na jednoj od osobina Crkve koja sa razvojem ekumenističkog pokreta (naročito sa porastom značaja Svjetskog Savjeta Crkava u hrišćanskom svijetu) postaje sve važniji objekat izučavanja na međukonfesionalnom nivou. Katoličnost, ili sabornost Crkve neprekidno je u centru pažnje ekumenističkih skupova, posvećenih razmatranju problema jedinstva Crkve.
Kao što je poznato, u ekumenističkom pokretu, među dijelom protestanata, uvijek živi ideja da Svjetski Savjet Crkva ima poseban ekliziološki sadržaj i da je takva zajednica Crkava – ako već ne saborna, u punom smislu te riječi, a ono je vrlo blizu tome. Sveti Sinod Ruske Pravoslavne Crkve, obraćajući se u svoje vrijeme sa Poslanicom o V Skupštini u Najrobiju predsjedniku CK SSC i generalnom sekretaru SSC, upozoravao je: „Druga opasnost koja ozbiljno ugrožava hrišćanstvo jedinstvo i budućnost ekumenističkog pokreta poslije Najrobija jeste iluzija koju gaje neki učesnici ekumenističkog pokreta – da Svjetski Savjet Crkava navodno može dostići takav stepen zbližavanja svojih Crkava-članova, da će se jedna od budućih njegovih Generalnih skupština pretvoriti u svehrišćanski sabor. Misliti tako – znači pretpostavljati da Svjetski Savjet Crkava može u budućnosti postati nekakva „nadcrkva“. Kao što je poznato, takve „ekumenističke sablazni“ su u svoje vrijeme odlučno osudile i odbacile sve Crkve-članice, i rukovodstvo Svjetskog Savjeta Crkava mnogo puta se svečano odricalo od njih. I mada je u pređašnjoj formi ova ideja odbačena, pojedini odzvuci njezini se pojavljuju ponekad (kao što je to bilo i na Skupštini u Najrobiju) u umotanom obliku opštih rasuđivanja o „naročitom proročkom služenju“ administrativnog aparata Svjetskog Savjeta Crkava u Ženevi, koji navodno nije samo instrument služenja Crkvi i ekumenističkom pokretu, nego nešto veće od toga. Odatle do sablažnjujuće i opsane ideje o posebnom ekliziološkom značaju Svjetskog Savjeta Crkava i njegovog centralnog aparata – samo je jedan korak“[3].
Bezuslovno – obdariti SSC priznacima Crkve, i na prvom mjestu svojstvom katoličnosti – znači principijelno izmijeniti, tačnije – izopačiti sam pojam sabornosti. Zbog toga prisutnost takve tendencije u ekumenizmu mora u pravoslavnom bogoslovlju stimulisati nove potrage izražavanja poimanja sabornosti Crkve, koje bi moglo da pomogne da se ona bolje razjasni inoslavlju. To je naročito važno još i zbog toga što upotreba u ekumenističkom žargonu specifičnih pravoslavnih termina u značenjima koja su katkad daleko od njihovog pravoslavnog sadržaja može i same te sveštene termine da rastvori u moro mnogoznačnosti i dovesti do njihovog potpunog obescjenjivanja.
Pravoslavno poimanje katoličnosti-sabornosti principijelno se razlikuje od onoga što se na egleskom jeziku izražava riječju fellowship (sadružništvo, solidarnost) – pojma koji ima isključivo moralni, psihološki sadržaj, sa neuobičajeno širokom amplitudom zvučanja u etičkom i emocionalnom smislu, ali nikako ne i u ekliziološkom; ne podudara se ono ni sa „konzilijarnošću“ – terminom Skupštine u Najrobiju koji opisuje neke vanjske priznake sabornosti bez konkretnog ukazivanja na doktrinarnu osnovu, bez koje nije moguća sabornost u pravoslavnom poimanju te riječi.
Sabornost, kao jedno od fundamentalnih svojstava Crkve, svoj ontološki sadržaj razotkriva kroz dogmat Presvete Trojice. Sabornost Crkve – to je najkonkretniji obraz Trojice, Boga u Kojem se jedinstvo prirode spaja sa trojičnošću Ipostasi. Prema riječima poznatog ruskog bogoslova Vladimira Loskog, „u svjetlosti trojičnog dogmata sabornost se ukazuje pred nama kao tajanstvena jednakost jedinstva i množine, jedinstva koje se izražava u mnogorazličitosti, i mnogorazličitosti koje nastavlja da bude jedinstvo… Kao što u Bogu ni jedno Lice – Otac, Sin i Duh Sveti – nije neki dio Trojice, nego je svecijelo Bog, u silu svoje neizrečene jednakosti sa jedinom prirodom, tako i Crkva nije nekakva federacija dijelova“[4]. Sabornost – to je potpuno jedinstvo mnogih u jedinoj cjelini, po obrazu jedinstva udova u jednom tijelu, ali to nije vanjsko, administrativno ili privremeno i slučajno jedinstvo, to nije konglomerat, niti mehanizam, nije fellowship, nego živo, jedino tijelo u mnogolikosti udova, tijelo koje se projavljuje, prirodno, i u institucionalnom crkvenom jedinstvu, prejemstvenosti i neprekidnosti. Sveti apostol Pavle o sabornosti govori kada piše: „Jedno tijelo i jedan duh, kako ste i pozvani ka jednoj nadi vašeg zvanja; jedan Gospod, jedna vjera, jedno krštenje, jedan Bog i Otac svih, Koji je nad svima, i kroz sve, i u svima nama“ (Ef. 4, 4-6). Upravo jedinstvo duha i vjere, nadanja i krštenja, sveštenstva i Čaše Gospodnje i određuje to što u Pravoslavlju se naziva katoličnost ili sabornost. Na liturgiji Svetog Vasilija Velikog, neposredno nakon svršetka Evharistije, onaj koji vrši liturgiju izgovara: „Nas že vsjeh, ot jedinago hljeba i čaše pričašćajušćihsja, sojedini drug ko drugu, vo jedinago Duha Svjatago pričastije“. Ovo objedinjavanje jednog sa drugim u pričašćivanju Duhu Svetom kroz najsvetije tajanstvo Evharistije jeste najpuniji i najsavršeniji izraz sabornosti Crkve. Zato što u tom tajanstvu svi hrišćani postaju živi udovi jedinstvenog Tijela Hristovog.
Termin „katoličnost“, na taj način, u Pravoslavlju ima isključivo ekliziološki sadržaj, kojim se izražava ontološko jedinstvo Crkve. Time se on principijelno razlikuje od definicija jedinstva Crkve u ekumenističkom bogoslovlju koje su do dan-danas u opticaju kod protestantske većine i koje upućuju samo na pojedine, prvenstveno vanjske strane tog jedinstva.
Dakle, kada se govori o Crkvi, u kojoj Pravoslavlje jedinstvo hrišćana vidi kao krajnji cilj ekumenističkog pokreta, neophodno je ustanoviti sljedeće tvrdnje:
1. Takva Crkva nisu sve hrišćanske crkve i opštine uzete zajedno, jer punoću i jedinstvo Crkve ne određuje količina pojedinih crkava, nego usklađenost bilo koje Pomjesne Crkve sa istinom drevnecrkvenog Predanja. Istina može biti i samo u jednoj Crkvi. I u tom slučaju ona predstavlja onu Jedinu, Svetu, Katoličnu i Apostolsku Crkvu, priopštavajući se kojoj mogu steći stvarno jedinstvo i sve ostale hrišćanske crkve.
2. Jedinstvo Crkve – to je njena katoličnost. Ali katoličnost nije organizovana zajednica Crkava, fellowship, federacija. Ne opisuje se katoličnost ni pojmom „konsilijarna zajednica“, pošto u njemu nema jasnog sadržajnog određenja i zbog toga što on odražava prije vanjske crte sabornosti, nego njen ontološki smisao.
 
Katoličnost, ili sabornost – to je cjelovitost čitavog tijela Crkve, koja se čuva duhovnim, vjeroučiteljnim, sakramentalnim, naravoučiteljnim, institucionalnim jedinstvom i koja dobija svoju punoću i završenost u jedinstvu Čaše Gospodnje.
 


 
NAPOMENE:

  1. ipso facto (lat.) – „samim tim“.
  2. ŽMP, 1968, № 9, s. 47
  3. ŽMP, 1976, № 4, s. 8.
  4. V. Losskiй. O tretьem svoйstve Cerkvi. ŽMP, 1968, № 8, s. 77.

   

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *