NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Dijaspora » PRAVOSLAVNA DIJASPORA

PRAVOSLAVNA DIJASPORA

Pisma Patrijarha Moskovskog i cele Rusije
Alekseja II

Patrijarhu Konstantinopoljskom
Vartolomeju
 

PRAVOSLAVNA DIJASPORA
 
Sa Vašim tumačenjem 28. kanona Četvrtog vaseljenskog sabora, kategorički se ne možemo složiti! U kanonu je reč ne o dijaspori, već o autohtonim „varvarskim“ narodima, koji žive – ne u rasejanju – već u svojim zemljama. Oni su primili Hrišćanstvo, pre svega, kao rezultat misionarske delatnosti, a nisu ga donosili iz svoje otadžbine, što je karakteristika dijaspore.
 
* * * * *
 
Svjatejši Patrijarh Konstantinopoljski Vartolomej, uputio je pismo Svjatejšem Patrijarhu Moskovskom i cele Rusije, Alekseju II (11. aprila 2002. godine, broj protokola 129), posvećeno pitanju položaja Arhiepiskopije ruskih Pravoslavnih parohija u Zapadnoj Evropi. U pismu je takođe, pokrenuto i pitanje o rukovođenju Pravoslavnih naroda u rasejanju (Pravoslavne dijaspore). Posebno se tvrdi da Konstantinopoljska Crkva, na osnovu 28. pravila IV Vaseljenskog Sabora (Halkidonskog), ima isključivo pravo na rukovođenje dijasporom i da su sve Pravoslavne zajednice (opštine) koje se obrazuju van granica svojih matičnih Crkava, dužne da se potčine Konstatinopoljskoj Patrijaršiji.
Kao odgovor Svjatejšem Patrijarhu Vartolomeju, Svjatejši Patrijarh Aleksej II je, 18. septembra 2002. godine, uputio pismo sledeće sadržine. (broj protokola 5234).
 
* * * * *
 
Bratski Vas pozdravljam, želeći vam mnoštvo milosti i blagoslova od Gospoda i Spasitelja našeg.
Primili smo poslanicu Vaše Svetosti, broj 129. od 11. aprila ove godine, koja je bila posvećena statusu Arhiepiskopije ruskih Pravoslavnih parohija u Zapadnoj Evropi. Bili smo zbunjeni brojnim gorkim prekorima i nepravednim optužbama, kojima je to pismo obilovalo. Međutim, sledeći reči Premudrog Solomona: „Ko pokriva prestup traži ljubav; a ko ponavlja stvar, rastavlja glavne prijatelje“ (Priče 17, 9), ne želeći da podvrgnemo sujetnom ispitivanju osećanje bratske ljubavi između naših Crkava, Mi se nećemo podrobno zadržavati na neugodnim izrazima, jer ih pre objašnjavamo žalosnim nesporazumom, izazvanim netačnim, sa naše tačke gledišta, shvatanjem problema pokrenutog s Vaše strane. Stoga, smatramo da je korisnije da pređemo na ocenu Vašeg tumačenja 28. Kanona Četvrtog Vaseljenskog Sabora, sa kojim se kategorički ne možemo složiti.
Zaista, ovaj kanon određuje oblast odgovornosti Patrijaršijskog prestola Konstantinopoljske crkve, ograničavajući je drevnim Azijskim, Trakijskim i Pontijskim oblastima, to jest, oblastima koje danas pripadaju Turskoj, Bugarskoj i Grčkoj. Istovremeno, iz njega uopšte ne sledi da Konstantinopoljskoj patrijaršiji mora da bude potčinjena „svaka oblast, koja ne pripada nijednom drugom patrijaršijskom Prestolu„.
Očigledno je da pogrešno tumačenje ovde proizilazi iz pogrešne upotrebe izraza „inoplemenici“ (varvari – en tis varvaris) i konteksta koji je u vezi sa njime. Takvo pogrešno tumačenje pretpostavlja da je reč, ne o varvarskim narodima koji žive ili u oblastima Rimske imperije ili izvan njenih granica, već o državno-administrativnim entitetima, sa preovlađujućim varvarskim stanovništvom. Međutim, nema sumnje, da ovaj izraz označava ne oblasti, već narode, to jest, upotrebljen je, ne u smislu administrativno-političkom, već u etničkom. To je očigledno iz sledećih argumenata.
Kao što je poznato, izraz varvaros u jelinskoj i vizantijskoj epohi, odnosio se na predstavnike plemena, tuđih grčkom jeziku, kulturi i tradiciji. Tako, sveti Grigorije Niski u svom trećem slovu protiv Evnomija, govori o „varvarskoj filosofiji“ (varvariki filosofia), Jevsevije Kesarijski – o varvarizmima grčkog jezika (idiomata varvarika), sveti Epifanije Kiparski – o „varvarskim imenima“ (varvarika onomata), a učitelj svetog Jovana Zlatoustog, Livanije – o „varvarskim običajima“ (ithi varvarika). Takođe, apostol Pavle pod „varvarom“ podrazumeva svakog čoveka, koji ne govori zvaničnim grčkim ili latinskim jezikom: „Ako, dakle, ne znam značenje glasa, biću tuđin (varvaros) onome koji govori, i onaj koji govori biće meni tuđin (varvaros).“ (1. Kor. 14, 11). Takvi „varvari“ su mogli živeti iza granica Rimske imperije, ali i u njenim granicama. Apostol Pavle je na primer, propovedao varvarima (Rim. 1, 14), ne prelazeći granice Imperije. Dela Apostolska (28, 2-4), žitelje ostrva Malte nazivaju „varvarima“ ne gledajući na to što je to ostrvo ulazilo u sastav Imperije, već samo zato što su govorili punijskim jezikom. Što se tiče reči „varvarikon„, onda je zaista, ona označavala teritorije koje su se nalazile iza granica Rimskog carstva. U tom smislu, reč je upotrebljena, naprimer, u 63. (52) pravilu Kartaginskog Sabora, gde se govori da u Mauritaniji nije bilo Sabora, jer ta zemlja „leži na kraju Afrike i jer su njeni susedi varvari“ (ti varvariki parakitai). Tim ne manje, taj izraz se može odnositi na sve „varvarsko“, u tom delu, kao i na teritorije naseljene „varvarima“, a koje ulaze u sastav Carstva.
Zaista, u tom smislu je ta reč upotrebljena i u Halkidonskom pravilu. Ovde se govori ne o varvarskim narodima uopšte već samo o određenim narodima, samo o narodima „gorepomenutih oblasti“ (ton proeirimenon dioikiseon), to jest, o varvarima koji žive u oblastima Ponta, Azije i Trakije, koje su u celini ulazile u sastav Istočnog Rimskog Carstva. Na taj način, pravilo potčinjava Konstantinopoljskom prestolu episkope varvara, koji žive u crkvenim granicama te tri oblasti.
Svi tumači Kanona: Aleksije Aristin, Jovan Zonara i Teodor Valsamon, kao i sastavljač alfabetske sintagme, Matej Vlastar, pod izrazom „en varvarikis“ podrazumevaju zaista varvarske narode i pri tome, samo narode, koji su potčinjeni jurisdikcijama te tri oblasti, naglašavajući da varvarski narodi drugih susednih oblasti tim pravilom nisu bili potčinjeni jurisdikciji Konstantinopolja, već su kao i pre, ostali pod jurisdikcijom drugih pravoslavnih Crkava. „Njemu (episkopu Konstantinopolja) potčinjavaju se„, piše Aristin, „samo mitropoliti Ponta, Azije i Trakije i od njega dobijaju hirotoniju, a takođe i episkopi varvara u tim oblastima, dok su se oblasti Makedonije i Ilirika, Tesalije i Peloponeza i celog Epira i (varvarskih) naroda u njima (to jest, u toj oblasti) tada nalazile pod vlašću Rimskog episkopa.“ (Atinska sintagma II, 286; izd. 1816 g. list 73) „Konstantinopoljskom episkopu„, piše Zonara, „predaje se hirotonija episkopa varvarskih naroda, koji se nalaze u pomenutim oblastima, dok su druge oblasti, to jest, Makedonija i Tesalija; Jelada i Peloponez, takozvani Epir i Ilirik, tada bile potčinjene episkopu drevnog Rima.“ (Atinska sintagma II, 283, 284). U sintagmi Mateja Vlastara čitamo: „Episkopu Konstantinopolja je bila dopuštena hirotonija i episkopa varvarskih naroda, koji su se graničili sa njemu potčinjenim oblastima, kao Alani i Rosi, jer su se prvi graničili sa Pontijskom, a drugi sa Trakijskom oblašću„. (Atinska sintagma, VI, 257). U poslednjem slučaju je reč o kasnijoj praksi Crkve (svedočanstvo Vlastara se odnosi na XIV vek), saglasno kojoj su u jurisdiksiju Konstantinopoljske Crkve bile uključene i „varvarske“ zemlje, koje su pripadale trima pomenutim oblastima. Pri tome se naglašava, da se jurisdikcija Kostantinopoljskog episkopa prostirala na račun tih teritorija. Naime, zbog njihovog susedstva sa kanonskom oblašću, određenom 28. pravilom Halkidonskog Sabora, iako se mogućnost takvog proširenja u samom tekstu Pravila ne pretpostavlja.
Odavde se vidi, da stari, autoritativni tumači kanona, potvrđuju da je Halkidonski sabor dao episkopu Konstantinopolja pravo na „varvarske“ teritorije samo u granicama tri oblasti, iz kojih se u Evropi (ovo pravo) odnosilo jedino na oblast Trakije. Aristin i Zonara na primer, direktno ukazuju da se u Evropi pravo konstantinopoljskog episkopa, da postavlja episkope za „varvare“, prostiralo samo i jedino na oblast Trakije, dok su ostale oblasti bile potčinjene episkopu Rima. A što se tiče granica Konstantinopoljske crkve u Aziji, Valsamon piše u tumačenju 28. pravila Halkidonskog sabora: „Znajući, da se Pontijskim nazivaju mitropoliti koji se graniče sa Evksinskim (to jest, Crnim) morem do Trapezunta i unutra Azijskim (mitropolitima) koji su oko Efesa, Likije, Pamfilije i u njihovoj okolini, ali ne i u Andoliji, kako neki govore. U Anadoliji pravo hirotonije ima (episkop) Antiohije.“ (Atinska sintagma II, 284).
Sleduje da se primeti takođe, da je u kanonu reč ne o dijaspori, već o autohtonim „varvarskim“ narodima koji žive, ne u rasejanju, nego u svojim zemljama. Oni su, pre svega, primili Hrišćanstvo kao rezultat misionarske delatnosti, a nisu ga donosili iz inostrane otadžbine, što je karakteristika dijaspore. Zato, proširivati dejstvo kanona koji ima u vidu autohtone narode, koji su primili Hrišćanstvo kao rezultat misionarske delatnosti, na pojavu dijaspore, koju sačinjavaju ljudi koji su odlazili u tuđinu, a koji su vaspitani u Pravoslavnoj tradiciji svoje otadžbine, označava u krajnjoj meri odstupanje od istorijske stvarnosti i mešanje različitih shvatanja.
Na taj način, tvrđenje Vaše Svetosti, da je na osnovu 28. pravila „u oblast odgovornosti Vaseljenske Patrijaršije ušla Zapadna Evropa i u suštini, sve novo-otkrivene zemlje, Amerika i Australija„, pojavljuje se kao potpuno izmišljeno i lišeno svake kanonske osnove, pošto te udaljene zemlje nemaju nikakve veze sa tri oblasti koje se pominju u pravilu, čak se i ne graniče sa njima. Štaviše, preovladavajuća pastva na ovim teritorijama nisu starosedeoci, već predstavnici tradicionalno Pravoslavnih naroda, koji imaju svoje religiozne tradicije i koji žele da te tradicije sačuvaju. Što se tiče kanonskih teritorija koje su pripadale Rimskoj Crkvi do raskola 1054. godine, u odnosu na njihovu jurisdikcijsku pripadnost, Crkva nije donela ni jedno rešenje, koje ima svepravoslavni autoritet.
Sve gore navedeno potvrđuje se i istorijskim činjenicama koje pokazuju da do dvadesetih godina XX veka, nije bilo ni stvarne vlasti Konstantinopoljske Patrijaršije nad celokupnom Pravoslavnom dijasporom u celom svetu, niti težnji za takvu vlast. Kao primer, Pravoslavnom dijasporom u Australiji se u početku rukovodilo iz Jerusalima, i Jerusalimska Patrijaršija je tamo postavljala sveštenike. U Zapadnoj Evropi, od samog početka, Pravoslavne parohije i opštine su kanonski zavisile od svojih Majki – Crkava, a ne od Konstantinopolja, kao i u drugim delovima sveta, gde su, ispunjavajući zapovest Hristovu (Matej 28, 19-20), revnosni misionari pomesnih pravoslavnih Crkava, među njima i Konstantinopolj, propovedali Jevanđelje i krstili urođenike, koji su postali čeda Crkve koja ih je prosvetila.
Ako govorimo o Americi onda, počinjući od 1794. godine, Pravoslavlje je na tom kontinentu bilo predstavljeno isključivo jurisdikcijom Ruske Crkve, koja je do 1918. godine objedinila do 300 000 Pravoslavnih hrišćana, različitih nacionalnosti (Rusi, Ukrajinci, Srbi, Albanci, Arapi, Eskimi, Aleuti, Indijanci, Crnci, Englezi), a njoj su pripadali i pravoslavni Grci, koji su dobili antiminse za svoje parohije od ruskih episkopa. Takav položaj je bio priznat od strane svih pomesnih Crkava, koje su slale svoje sveštenoslužitelje za američke parohije u jurisdikciju Ruske pravoslavne crkve. Takve prakse se pridržavala i Konstantinopoljska patrijaršija. Kada su se, na primer, 1912. godine, pravoslavni Grci u Americi obratili Svjatejšem Konstantinopoljskom Patrijarhu Joakimu III sa molbom da im pošalje grčkog episkopa, onda ni sam Patrijarh to nije učinio, niti je uputio tu molbu Grčkoj pravoslavnoj crkvi, već je predložio da se o tome obavesti arhiepiskop Aleutski i Severnoamerički Platon, sa tim, da bi se to pitanje rešavalo od strane Svetog sinoda Ruske pravoslavne crkve.
Jurisdikcioni pluralizam u Severnoj Americi je počeo 1921. godine, kada je, bez znanja i saglasnosti Ruske pravoslavne crkve, tamo bila osnovana grčka Arhiepiskopija Severne i Južne Amerike. Zaista, od tog trenutka je počelo „razdeljenje Pravoslavnih, uz nipodaštavanje sveštenih Kanona, posebno od strane onih koji žive u zemljama Zapada, na etničke i rasne grupe i Crkve vođene episkopima koji se biraju po etničko-rasnim principima, često nejedinstveni u svakom gradu i ponekad ne u dobrim međusobnim odnosima, već u neprijateljstvu jedan prema drugom„, kao što ste Vi opisali, što se „javlja kao sramota za celo Pravoslavlje i razlog za neprijatne odjeke, koji se okreću protiv njega„. Kako vidimo, nije Ruska crkva bila krivac za to tužno stanje. Naprotiv, stremeći da vrati položaj američkog Pravoslavlja u kanonski tok, ona je, kao Majka – Crkva 1970. godine, darovala autokefaliju svojoj Kćeri – Crkvi. Tim aktom, Ruska Crkva je delovala u granicama svoje kanonske jurisdikcije, imajući u vidu buduće svepravoslavno rešenje u vezi sa osnivanjem jedne pomesne Pravoslavne Crkve u Americi. Primećujemo da je, još 1905. godine, projekat osnivanja te Crkve predstavio Svetom sinodu sveti patrijarh Tihon, koji je u to vreme bio Arhiepiskop aleutski i severno-američki.
Tužno je što svjatjejša Konstantinopoljska crkva nije podržala rešenje iz 1970. godine i nije pomogla tom željenom objedinjenju. To i do sada ostaje razlog neosnivanja i nezadovoljstva po pitanju svog statusa, koje osećaju mnogi Pravoslavni u Americi.
Uprkos tvrđenju Vaše Svetosti da „ni jedna druga Patrijaršija nije dobila kanonske privilegije i kanonsko pravo“ na ostvarenje jurisdikcije u oblastima koje nisu u vezi sa kanonskim teritorijama autokefalnih Crkava, istorija dokazuje da 28. pravilo IV Vaseljenskog sabora, potčinivši Konstantinopolju tri pomenute oblasti, nikako nije umanjilo prava drugih autokefalnih Crkava u tom delu, u oblasti crkvene jurisdikcije, na teritoriji drugih inoplemenih zemalja. Tako je Rimska crkva postavljala episkope za skoro celu Evropu, osim Trakije, Aleksandrijska – u zemljama na jugu od Egipta, a posle i na celom kontinentu Afrike, Antiohijska na istoku – u Gruziji, Persiji, Jermeniji, Mesopotamiji, a jurisdikcija Konstantinopoljske crkve, dugo vreme nakon Sabora, zaista je ostala u tim granicama, u kojima su do Sabora bile oblasti Azijska, Pontijska i Trakijska.
Obraćajući se istoriji, sledi takođe da primetimo da je, kako preimućstvo vlasti, ustanovljeno 3. pravilom Drugog vaseljenskog sabora, tako i jurisdikcijsko punomoćje u tri pomenute oblasti, Konstantinopoljska crkva dobila isključivo zbog političkih razloga, jer je grad, u kome se nalazila njena katedra, dobio politički status prestonice i postao „grad cara i sinklita“, kako se o tome govori u 28. Pravilu: „Određujemo i ustanovljujemo preimućstvo Svete Crkve Konstantinopolja, novoga Rima. Jer su prestolu starog Rima Oci dostojno dali preimućstvo: jer je to bio carski grad. Sledujući tome, i 150 bogoljubivih episkopa pretpostavilo je jednako preimućstvo svetom prestolu novog Rima, ispravno rasudivši da grad, koji je dobio čast da bude grad cara i sinklita, imajući jednako preimućstvo sa starim, carskim Rimom, i u crkvenim stvarima bude uzveličan slično njemu, i da bude drugi posle njega.“ Nemamo nameru da se ovom prilikom upuštamo u diskusiju po toj temi, ali isto tako, ne treba zaboravljati očiglednu činjenicu da, nakon pada Vizantijskog carstva, sadašnji položaj Konstantinopolja nikako ne opravdava preterano i uporno pozivanje na taj Kanon, a da ne govorimo o njegovim neograničeno širokim tumačenjima.
Uključivanje novih oblasti, pored onih koje su se graničile sa tri pomenute dijeceze, u jurisdikciju svete Konstantinopoljske crkve, imalo je mesta u istoriji, i kako mi razumemo, nije bilo povezano sa 28. pravilom Četvrtog vaseljenskog sabora, već je bilo posledica potpuno drugih uzroka. Tako, oblasti Ilirije, Južne Italije i Sicilije, koje Vi pominjete, nisu bile „uvek“ u jurisdikciji Konstantinopoljske patrijaršije, već su bile nasilno oduzete od Rimske crkve i predate Crkvi Konstantinopolja od strane cara-ikonoborca Lava Isavrjanina, bez ikakve veze sa 28. pravilom Halkidonskog Sabora. Jedan od najvažnijih razloga takvog Lavovog postupanja je bio taj, što se Rimska Crkva suprotstavila ikonoboračkoj politici vizantijskog imperatora, čija se politička vlast prostirala na navedene teritorije.
Što se tiče Ruske crkve, ona je u početku bila potčinjena Konstantinopoljskoj crkvi, ali ne na osnovu 28. pravila Četvrtog Vaseljenskog Sabora, već na osnovu opšteg principa, po kome se novo-obraćeni narodi potčinjavaju Majci – Crkvi koja ih je obratila u Hrišćanstvo, dok ne zadobiju neophodne uslove za autokefalnost. Postavši autokefalna Crkva, Ruska Crkva je zadobila ista prava misionarenja iza granica svojih kanonskih teritorija, kao i druge pomesne pravoslavne Crkve, zato što svešteni Kanoni, kako je već gore pokazano, ni jednoj od njih ne daju bilo kakvog preimućstva u ostvarivanju tog prava.
Takvo izvorno opšte-pravoslavno Predanje, po tom pitanju, i sveta Konstantinopoljska crkva je besprekorno sledila sve do vremena kada je Patrijarh Meletije IV stvorio teoriju o potčinjavanju celokupne pravoslavne dijaspore Konstantinopolju. Zaista, ta teorija, imajući u vidu njenu jasnu anti-kanoničnost, da se izrazimo rečima Vaše Svetosti, jeste „tuđa u odnosu na duh Pravoslavne crkve i jedinstvo Pravoslavlja i kanonskog poretka„, izražavajući „kanonski neosnovane i eklisiološki neprihvatljive ekspanzionističke težnje.“ Budući prožeta duhom pretendovanja na sve-svetsku duhovnu vlast, nesaglasnom sa pravoslavnim kanonskim Predanjem i učenjem Svetih Otaca Crkve, ona je direktni izazov pravoslavnom jedinstvu. Jer, nema nikakvih osnova da se saglasimo sa tim da se pravoslavna punoća u dijaspori nalazi pod duhovnom jurisdikcijom Konstantinopoljske patrijaršije samo zato što ona (patrijaršija) „trpi takvu situaciju iz shvatanja ikonomije, zasada.“ Ovaj poslednji izraz je posebno izazvao našu nedoumicu i uznemirenje, jer on kao da ukazuje na nameru svete Crkve Konstantinopolja, da i u budućnosti nastavi sa sprovođenjem jednostrane politike ekspanzionizma, koji je stran duhu bratske ljubavi i sabornosti. U vezi s tim, bilo bi umesno da se napomene ispravna primedba Blaženog patrijarha Jerusalimskog Diodora, koja se nalazi u pismu Vašoj Svetosti, broj 480, od 25. jula 1993. godine, o tome da samo Svepravoslavnom saboru pripada pravo da rešava složeno pitanje dijaspore. Dodaćemo takođe, da i svete pravoslavne crkve Rumunije i Poljske ne podržavaju Vaše viđenje problema pravoslavne dijaspore, što je očigledno iz izveštaja ovih Crkava na zasedanjima Međupravoslavne pripremne komisije za pripremu Svetog i Velikog sabora 1990. godine.
S obzirom na gore pomenuto, imamo punu osnovu da osporimo tvrđenje Vaše Svetosti o tome, da je Egzarhat ruskih parohija u Evropi „jedna od formi obaveznog rukovođenja“ Konstantinopoljske Crkve. Pretpostavka o obaveznosti potčinjavanja tog Egzarhata jurisdikciji Konstantinopoljske patrijaršije opovrgava se samom istorijom te crkvene strukture. Napomenimo da se, u zvaničnim dokumentima Konstantinopoljske crkve, koji se tiču položaja ruskih parohija u Zapadnoj Evropi, priznaje da je Majka – Crkva za njih, Ruska pravoslavna crkva i da ustanovljeni poredak upravljanja tim parohijama ima privremeni karakter. O tome se nedvosmisleno govori, posebno u Tomosu Patrijarha Fotija od 17. februara 1931. godine. Komentarišući taj dokument, svjatejši Patrijarh Fotije, u pismu predstavniku Patrijaršijskog prestola, Mitropolitu Sergiju, broj 1428 od 25. juna 1931. godine, pisao je da „položaj stvari mora da ostane u tom privremenom stanju do onog vremena, dok, uz pomoć Božiju, ne bude uspostavljeno jedinstvo i jedno-obraznost svete bratske Ruske crkve.“ U punom saglasju sa tim stavom svjatejši Patrijarh Atinagora, u pismu Egzarhu ruskih parohija Arhiepiskopu Evdokijadskom Georgiju, broj 671. od 22. novembra 1965. godine, svedočeći da je „Ruska crkva, oslobodivši se podela i organizovavši se unutra, zadobila slobodu delanja u zagraničnim poslovima„, objavio je (Patrijarh Atinagora, prim prev.) ukidanje „privremenog karaktera“ Egzarhata ruskih parohija u Zapadnoj Evropi i predložio mu (Arhiepiskopu Georgiju, prim. prev.) da uđe u opštenje sa svjatejšim Patrijarhom Moskovskim, koji „može i dužan je da projavi i uvek svedoči otačku ljubav prema tim parohijama.“ Ponovljeno primanje ruskih parohija u Evropi u jurisdikciju Konstantinopoljske Patrijaršije 1971. godine, i njihovo pretvaranje u Egzarhat, Tomosom od 19. juna 1999. godine, nije suštinski izmenilo privremeni karakter sadašnjeg položaja ruske Arhiepiskopije, jer se, gore pomenuti Tomos, prvom svojom tačkom, oslanja na Tomos Patrijarha Fotija. Na taj način, sama sveta Konstantinopoljska crkva, u svojim zvaničnim dokumentima i rešenjima, nedvosmisleno je priznavala pravo na ujedinjenje Arhiepiskopija ruskih parohija u Zapadnoj Evropi sa Majkom Ruskom pravoslavnom crkvom, ne videći u tome projavljivanje „krajnje pogrešnog i sekularizovanog nastrojenja uma„, niti „pogrešne etničko-rasne koncepcije„.
Što se tiče izjava Visokopreosvećenog Mitropolita smolenskog i kalinjingradskog Kirila, koje je dao u vreme boravka u Parizu, 10-12. februara 2001. godine, koje ste Vi pominjali, ta tema je već bila diskutovana tokom redovnog kruga pregovora između Patrijaršija Konstantinopolja i Moskve u Cirihu, 19. aprila 2001. godine, a takođe i u pismu Mitropolita Kirila Mitropolitu filadelfijskom Melitonu, broj. 2002. od 17. jula, 2001. godine. Budući u Parizu, Visokopreosvećeni Kiril je bio pozvan od Arhiepiskopa evkarpijskog Sergija na susret sa Savetom Arhiepiskopije. Na tom susretu jerarh naše Crkve nije davao nikakve posebne predloge. Međutim, kada su ga upitali za njegovo viđenje buduće Arhiepiskopije, on je izrazio stav naše Crkve, koji mi nikada nismo skrivali i kome smo nepromenjivo privrženi. Taj stav se sastoji u tome da postojanje odvojene crkvene strukture ruskih parohija u Evropi jeste posledica tragedije ruskog naroda, izazvane revolucijom. Sada, kada su konačno posledice revolucije prebrođene, vraćanje emigrantskih parohija u okrilje Moskovske patrijaršije bilo bi potpuno normalno. Ova namera da se uspostavi duhovno jedinstvo našeg naroda izraženo je, kako ste Vi naveli, u izjavi Svetog Sinoda Ruske pravoslavne crkve, od 8. novembra 2000. godine, na onom mestu gde se govori o njenim čedima „koja prebivaju van granica ruske države“ (ali ne „iza granica Ruske crkve„, kako netačno citirano stoji u Vašem pismu). Nas je veoma ogorčilo što se prirodna i zakonita želja da ponovo saberemo ujedno našu sopstvenu pastvu koja se nalazi u rasejanju iz poznatih istorijskih i političkih razloga, podvrgava tako oštrim i nepravednim napadima i ne nalazi razumevanja kod predstojatelja Crkve koja je iskusila sličnu tragediju.
Pitanje pravoslavne dijaspore jeste jedno od najvažnijih pitanja međupravoslavnih odnosa. Imajući u vidu složenost i nedostatak regulisanja, to pitanje rađa ozbiljne komlikacije u odnosima između Crkava i nesumnjivo, umanjuje stvarnost pravoslavnog svedočenja u savremenom svetu. Time, ne manje, Mi se čvrsto nadamo, da će dosledni i uporni napori pomesnih pravoslavnih Crkava konačno dovesti do usklađenog svepravoslavnog rešenja tog problema na Svetom i Velikom saboru Istočne pravoslavne crkve. Time se pokazuje teža mera istorijske odgovornosti za delanje, koje je usmereno protiv postizanja bogougodnog saglasja po tom ključnom pitanju, dok drugi stoje buntovnički protiv svepravoslavne saborske odluke. U tom pogledu, pismo Vaše Svetosti nas duboko zbunjuje.
Utisak se nevoljno stvara da Vi, Vaša Svetosti, preduzimate dosledne korake da uništite pohvalne rezultate napora koji su preduzimali naši prethodnici, Blažene uspomene svjatjejši patrijarsi Atinagora i Dimitrije, koji su učinili toliko da aktiviraju pripreme za Sveti i Veliki sabor. Kao što je poznato, pripreme za Sabor su bile ozbiljno narušene anti-kanonskim delovanjem Vaše Svetosti u Estoniji. Tamo ste postavili episkopa, sa titulom identičnom predstavniku Taljinskog prestola, koji je krenuo na podvig zatvaranja i ispovedanja Pravoslavne vere u teškim vremenima ateističkih gonjenja. Štaviše, kompromisne odluke naše Crkve, donete 1966. godine, uz izuzetno snishođenje delu Ruske pravoslavne crkve, sa jedinom svrhom da predupredimo približavajuću pretnju podele u vaseljenskom Pravoslavlju, nikada nisu bile izvršene od strane svete Crkve Konstantinopolja, što se tiče njenog dela obaveza. To je stvorilo teško savladive prepreke za nastavljanje pre-saborskog procesa. To je posebno jasno bilo na sastanku među-pravoslavne pripremne komisije, 1-2. marta 1999. godine, u Šambeziju, kada je bio učinjen pokušaj da se u ovaj proces uključi zvanični predstavnik tzv. Estonske apostolske pravoslavne crkve, koja nije priznata od strane pomesnih Pravoslavnih crkava. Ali potonji sporazumi o Estonskom problemu, doneti od strane naših Crkava, nisu do sada odobreni od strane Svetog sinoda Konstantinopoljske patrijaršije. To je dovelo do prekida u procesu pregovora koji traje već godinu dana.
A danas takođe, imajući na umu vreme Patrijarha Meletija Metaksakisa, čija su dela nanela toliko veliku štetu, ne samo odnosima između naše dve Crkve, već takođe i celom kanonskom poretku, Vaše pismo izgleda da želi da oživi njegovo učenje o svetskoj dominaciji, koje je razorno za Pravoslavno jedinstvo i samo u stanju da stvori duboke krize u među-pravoslavnim odnosima. Veoma smo svesni da su mnogi verujući svete Crkve Konstantinopolja, posebno oni koji žive daleko od svog istorijskog duhovnog centra, zbunjeni i gorko razočarani takvim delima i težnjama Vaše Svetosti.
Stoga, kako radi istinske koristi i sve-pravoslavnog jedinstva, tako i radi mnogovekovnim istorijskim uspomenama nama tako drage Crkve Konstantinopolja, pozivamo Vašu Svetost da posluša zavet Svetih Otaca, izražen u 8. pravilu Trećeg vaseljenskog sabora: „Da se ne prestupaju pravila Otaca, da se, pod vidom sveštenodejstva, ne unosi nadmenost svetovne vlasti i da ne izgubimo pomalo, neprimetno, onu slobodu, koju nam je Krvlju Svojom darovao Gospod naš Isus Hristos, Osloboditelj svih ljudi„.
U duhu vernosti Svetootačkom Predanju usrdno molim Vašu Svetost da se distancira od takvog nastrojenja uma, koje pravi smetnje za postizanje dugoočekivane saglasnosti, i da pređe na napore koji su u stanju da zaista ubrzaju sazivanje Velikog i Svetog sabora.
Moleći od Boga mir, zdravlje i dug život Vašoj Svetosti, ponovo Vas grlimo u bratskom celivu i ostajemo sa neizmenjenom u Hristu Isusu ljubavlju i poštovanjem,
 
Aleksej II,
Patrijarh Moskovski i cele Rusije
 
* * * * *
 
6. avgusta 2003. godine, Svjatejši Patrijarh Moskovski i cele Rusije, Aleksej, uputio je pismo Konstantinopoljskom Patrijarhu Vartolomeju, posvećeno statusu Pravoslavne dijaspore, (broj protokola 4129) sledeće sadržine:
 
* * * * *
 
Bratski pozdravljamo Vašu Svetost sa željom za mir, zdravlje i napredak.
 
Pre svega, želeli bi da izrazimo zadovoljstvo pozitivnim tokom nedavno završenih razgovora delegacija naših Crkava. Ubeđeni smo, da postojana razmena mišljenja u vezi sa problemima, koji su zadesili Pravoslavnu Crkvu, kako putem direktnog dijaloga predstavnika obe Patrijaršije, tako i posredstvom naše bratske prepiske, pomaže jačanju jedinstva svetog Pravoslavlja, doprinoseći samim tim jačanju njegovog svedočenja u savremenom svetu.
Sadašnju Našu poslanicu želeli bi da posvetimo temi položaja Pravoslavnih u Zapadnoj Evropi. Kako je poznato, još početkom XIX veka, u toj oblasti uopšte nije bilo Pravoslavnih parohija. Međutim, burni događaji proteklog stoleća doveli su do toga, da sada praktično u svakoj evropskoj zemlji postoje pravoslavne opštine, koje pripadaju najrazličitijim jurisdikcijama: konstantinopoljskoj, ruskoj, srpskoj, rumunskoj, bugarskoj, itd.
Pojava crkvenih struktura različitih Pomesnih Pravoslavnih Crkava na kanonskoj teritoriji Rimske crkve, otpale od Pravoslavlja, jeste srazmerno nova pojava i zato pitanja ustrojstva Pravoslavne dijaspore u Zapadnoj Evropi u saglasju sa kanonima Crkve, mora biti predmet razmatranja na budućem Svepravoslavnom Saboru. Ako govorimo o Pravoslavnim Rusima u Evropi, njihov broj se izuzetno povećao nakon tragičnih potresa revolucije iz 1917. godine, kada su se milioni verujućih, zajedno sa svojim arhipastirima i pastirima našli u položaju izgnanika.
U položaju, novom za sebe, oni su u čistoti sačuvali otačku veru, međutim, svoj crkveni život su ustrojili raznoliko, ishodeći pri tome više iz svojih političkih simpatija. Sa padom bogobornog režima u SSSR-u, stanovnici zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza dobili su mogućnost da slobodno napuste zemlju; mnogi od njih su se iselili u zapadnoevropske zemlje, ispunivši sobom ruske hramove, koji su u sastavu jurisdikcija, kako Moskovske Patrijaršije, tako i Egzarhata ruskih parohija i Ruske Pravoslavne Zagranične Crkve. Novo pokoljenje rusko-govoreće emigracije ne vidi suštinske prepreke za duhovno objedinjenje ruske dijaspore, ispravno smatrajući, da su politički motivi njenog razdeljenja ostali u prošlosti. Sa tim raspoloženjem povezano je i povećanje broja obraćanja na Našu adresu, od strane opština, koje ne ulaze u jurisdikciju Moskovske Patrijaršije, a sa molbom da budu primljene pod Naš omofor.
Reagujući na te molbe, Mi smo se 1. aprila obratili poslanicom arhijerejima, koji duhovno rukovode Pravoslavno verujuće ruske parohije u Zapadnoj Evropi i svim Pravoslavnim parohijama ruske tradicije, koje se nalaze na teritoriji Zapadne Evrope, predloživši da se iz njih stvori okrug Mitropolije, sa nekim pravima samoupravljanja, koji bi u sebe uključivao eparhije, parohije i opštine ruske tradicije. Na taj način, moglo bi biti ustanovljeno crkveno jedinstvo ruske dijaspore, što bi bila važna etapa u prevazilaženju posledica raskola u ruskom narodu i društvu, koji je nastao kao rezultat revolucije iz 1917. godine. Sledi da primetimo, da je ranije, u sastavu Moskovske Patrijaršije, već postojao Egzarhat Zapadne Evrope, tako da bi stvaranje Mitropolijskog okruga bilo u nekoj meri vraćanje na praksu od ranije.
Posebno bi hteli da skrenemo pažnju Vaše Svetosti na to, da u tom slučaju nije reč o stvaranju autonomne crkve, što je, kako Mi gledamo, nemoguće bez prethodnog saglasja sa Svetim Pomesnim Pravoslavnim Crkvama, već samo vraćanje, pod okrilje Ruske Pravoslavne Crkve, delova koji su se od nje odvojili. Nikako ne sumnjamo, da se Vaša Svetost blagonaklono odnosi ka toj mogućnosti, jer su zaista nju imali u vidu Vaši blaženopočivši prethodnici na Konstantinopoljskom patrijaršijskom Prestolu: Svjatejši patrijarh Fotije, kada je 1931. izrazio svoje mišljenje, da se privremeno potčinjenje Konstantinopoljskom prestoku ruskog Egzarhata u Zapadnoj Evropi čuva samo „do tada, kada, uz pomoć Božiju, bude uspostavljeno jedinstvo i jedan lik Svete bratske Ruske Crkve“ i Svjatejši patrijarh Atinagora, kada je 1965. godine blagoslovio da se Egzarhat ruskih parohija u Zapadnoj Evropi vrati pod okrilje Ruske Pravoslavne Crkve.
Obaveštavajući Vas o Našim koracima za ustrojenje crkvenog života ruskih parohija u zapadnoj Evropi, izražavamo spremnost da u duhu bratske ljubavi sa Svetom Konstantinopoljskom Crkvom rasudimo o pitanju budućeg ustrojstva Pravoslavne dijaspore, kako u toj oblasti, tako i u drugim delovima sveta sa tim da bi dalja delovanja naših Crkava u tom smeru bili u maksimalnom stepenu saglasja i efektivnosti.
 
Želeći Vašoj Svetosti, sveukrepljujuću pomoć Božiju, u Vašem visokom patrijaršijskom služenju, ostajemo sa neizmenjenom, bratskom, u Hristu ljubavlju.
 
Aleksej II,
Patrijarh Moskovski i cele Rusije
 
* * * * *
 
27. marta 2003. Svjatejši Patrijarh Konstantinopoljski Vartolomej je na ime Svjatejšeg Patrijarha Moskovskog i cele Rusije, Alekseja, uputio pismo (broj protokola 174), u kome se ponovo dotakao pitanja statusa Pravoslavne dijaspore. U pismu se posebno, na adresu Ruske Pravoslavne Crkve upućuju optužbe da njeno delovanje, navodno, ne odgovara rešenjima Međupravoslavne pripremne komisije, koja je zasedala 1990. i 1993. godine i razmatrala plan rešavanja pitanja kanonskog statusa dijaspore.
 
24. septembra 2003. Svjatejši Patrijarh Aleksej je u odgovoru Svjatejšem Patrijarhu Vartolomeju (broj protokola 4849) napisao sledeće:
 
Srdačno pozdravljamo Vašu Svetost sa željama za dobro zdravlje i sveukrepljujuću pomoć Božiju u Vašoj patrijaršijskoj službi.
Dobili smo pismo Vaše Svetosti, broj 174 od 27. marta 2003. godine, koje je posvećeno razmatranju pitanja o Pravoslavnoj dijaspori i sa dužnom pažnjom se upoznali sa njegovim sadržajem. Kako je odlično poznato Vašoj Svetosti, pitanje kanonskog uređenja Pravoslavne dijaspore, kao i teme autokefalnosti, autonomije i diptiha takođe, sastavljaju dnevni red predstojećeg Četvrtog svepravoslavnog predsaborskog savetovanja. Sva ona se odnose na skup problema, u pogledu kojih postoje razilaženja u pozicijama Pomesnih Pravoslavnih Crkava i po kojima tek predstoji dostizanje svepravoslavnog saglasja. Činjenica prisutnosti tih razmimoilaženja je vidljiva u odgovarajućem izveštaju Sekretarijata za pripremu Svetog i Velikog sabora, pripremanog u 1987. godini.
Uzimajući u obzir date okolnosti, hteli bi da predložimo Vašoj Svetosti u našoj bratskoj prepisci, koja se tiče goreukazane tematike, da se uzdrži od upotrebe takvih definicija poteza Ruske Pravoslavne Crkve, kao što su „samovoljna„, „drska„, „antikanonska„, „provokacijska“ i tome slično, jer pri sličnom prilazu tom problemu sa strane Moskovske Patrijaršije, na sličan način može biti ocenjeno i ponašanje Konstantinopolja. Neophodno je shvatiti da je u datom slučaju reč o različitim tumačenjima kanonskog predanja Crkve, što je veoma žalosno, ali je tim ne manje, stvarnost.
U toj situaciji, kao uteha Nam služi to, što ta razmimoilaženja ne dovode do podela. Milošću Božijom, među nama se čuva opštenje i bratska ljubav i to je veoma važno za sudbinu celog Pravoslavlja. Smatramo da za očuvanje postojećih bratskih odnosa naših Crkava, sledi da se staramo da izbegnemo ono, što nas razdvaja i da se aktivno trudimo u onim oblastima, koje nas objedinjuju.
 
Želeći mira i napretka Svetoj Crkvi Konstantinopolja, bratski grlimo Vašu Svetost i ostajemo sa ljubavlju u Hristu Isusu, Gospodu našem.
 
Aleksej II,
Patrijarh Moskovski i cele Rusije
 
* * * * *
 
17. novembra, Svjatejši Patrijarh Konstantinopoljski je na ime Svjatejšeg Patrijarha Moskovskog i cele Rusije, Alekseja, uputio novo pismo, posvećeno statusu Arhiepiskopije ruskih Pravoslavnih parohija u Zapadnoj Evropi i zajedničkom problemu Pravoslavne dijaspore (broj protokola 914/2002). Patrijarh Vartolomej se ponovo oslanja na 28. pravilo Halkidonskog Sabora kao osnovu svojih zahteva na dijasporu.
 
U odgovoru, Svjatejši Patrijarh Aleksej je 27. jula 2004. godine uputio Predstojatelju Konstantinopoljske Pravoslavne Crkve, pismo sledeće sadržine:
 
Bratski pozdravljamo Vašu Svetost željama za mir, zdravlje i sveukrepljujuću pomoć Božiju u Vašoj visokoj patrijaršijskoj službi.
Dobili smo pismo Vaše Svetosti broj 914/2002 od 17. novembra 2003. godine, posvećeno temi Pravoslavne dijaspore i proučivši ga sa dužnom pažnjom, želeli bi da iznesemo određeni broj zapažanja na njegov sadržaj.
Pre svega, nećemo kriti Naše nedoumice produženim, neosnovanim optužbama upućenim na adresu Preosvećenog Mitropolita smolenskog i kalinjingradskog Kirila za neke antikanonske postupke, a u vezi sa Arhiepiskopijom ruskih parohija u Zapadnoj Evropi. Upornost, kojom se ponavljaju ti nepravedni napadi, tim više je zapanjujuća, jer su oni već više puta i temeljno razmatrani i pobijani od Nas u našoj prethodnoj prepisci.
Stvara se utisak, da su neki od razloga, izloženih sa Naše strane, u odbrani dostojnog jerarha i uopšte pozicije Ruske Crkve, verovatno promakli pažnji Vaše Svetosti, jer i u poslednjem Vašem pismu, ne nalazimo znake njihovog odobravanja, ili naprotiv, argumentovanog opovrgavanja.
Posebno se to tiče onih razloga, koji se odnose na istoriju Arhipeiskopije i, privodeći mnogobrojna svedočanstva, među njima i reči blaženih prethodnika Vaše Svetosti, koje neoborivo dokazuju da je sadašnja jurisdikcijska pripadnost te crkvene strukture daleko od neosporne, i ako i može da se trpi, onda je to samo po krajnjoj ikonomiji i kao privremena mera.
Sveta Ruska Crkva sa svoje pozicije, tom problemu nipošto ne prilazi iz nacionalističkih ili političkih pobuda, kako pretpostavlja Vaša Svetost, već iz čvrstog ubeđenja da je svako delo, učinjeno u kršenju sveštenih kanona, a zaista je takvo po Našem mišljenju, bilo primanje te eparhije u konstantinopoljsku jurisdikciju 1931. godine, pre ili kasnije moralo biti ispravljeno.
Neophodno je takođe primetiti, da taj zastareli problem nema nikakve veze sa odlukama Međupravoslavnih pripremnih komisija iz 1991. i 1993. godina, koje regulišu poredak delatnosti pomesnih episkopskih savetovanja u zemljama dijaspore.
Štaviše, ti dokumenti, koji, da primetimo, ne daju Konstantinopoljskom Patrijarhu nikakva posebna prava vlasti nad dijasporom, imaju pripremni karakter i nemaju kanonski autoritet, o čemu se nedvosmisleno govori u tekstu broj 16. Statuta svepravoslavnih predsaborskih savetovanja, prihvaćenog 1986. godine, na Trećem svepravoslavnom predsaborskom savetovanju u Šambeziju.
Što se tiče opštih principa organizacije dijaspore, to uopšte nije slučajno što smo se u Našem prethodnom pismu Vašoj Svetosti sa takvom podrobnošću zaustavili na toj temi, smatrajući da rešenje bilo kog posebnog pitanja, koje se dotiče Pravoslavne dijaspore, leži u ravni opšteg problema njenog kanonskog statusa. Iz tog razloga, prinuđeni smo da se ponovo vratimo na razmatranje tog problema, a u vezi sa novim argumentima koje je iznela Vaša Svetost.
Vaša Svetost pretpostavlja da je teorija o tome, da 28-mo Halkidonsko pravilo pretpostavlja rukopoloženje episkopa samo za Trakijsku, Azijsku i Pontijsku oblast zastarela. Međutim, to u potpunosti ne odgovara stvarnosti, jer se ceo niz autoritetnih savremenih istoričara i bogoslova pridržava zaista takvog mišljenja (arhiepiskop kareljski i cele Finske Pavle, arhiepiskop Petar Luilje, V.Grumelj, E. German i drugi).
Osim toga, niz istorijskih istraživanja koja su se pojavila u poslednje vreme dozvoljavaju da tvrdimo da su na teritorijama tri pomenute oblasti, pre svega u severnoj Trakiji i Frigiji, sredinom petog veka zaista živeli „varvarski“ narodi – pre svega Goti. Oni su živeli u autonomnim, političko-administrativnim strukturama, čiji je status bio određen federativnim sporazumima (foedera).
Takođe, oni su imali poseban crkveni identitet, koji se projavljivao u sopstvenom bogoslužbenom jeziku, crkvenoj praksi, pismenosti i najzad, u sopstvenoj crkvenoj jerarhiji. Zaista, tu jerarhiju je bio dužan da popunjava Konstantinopoljski episkop. Pri tome, gotski episkopi se nisu potčinjavali mitropolitima svojih oblasti, već neposredno Konstantinopoljskim arhiepiskopima. I to uopšte nije narušavalo celovitost eparhija, kako pretpostavlja Vaša Svetost. Kao ilustracija toga, da je to bila normalna praksa, dovoljno je navesti primere Papa Rima i Aleksandrije, koji su rukopolagali kako mitropolite, tako i episkope najnižeg zvanja u mitropolijama.
U svetlosti nedavnih istraživanja po pitanju „varvara“, koji su živeli na teritorijama vizantijske Trakije i Male Azije, postaje shvatljivim smisao tumačenja kanona Jovana Zonare, na koga se oslanja vaša Svetost, da naime, 28-mo pravilo „polaže na Konstantinopoljskog episkopa takođe hirotoniju episkopa među varvarskim narodima, koji se nalaze u pomenutim oblastima.“ Zonara nedvosmisleno govori o tome, da su varvarski narodi živeli unutar oblasti, a i poslednja dostignuća istorijske nauke, kako je već rečeno, potvrđuju te navode.
Što se tiče priprema za zemlje severne vizantijske Trakije, koji su sastavljali Barabrikum (Barbaricum, Barbarikon), po zaključku istraživača, tamo nije postojalo i nije moglo biti sopstvene jerarhije, jer su vladari tih zemalja – sredinom petog veka to su bili Huni – ostali neznabošci i odnosili se prema hrišćanima krajnje neprijateljski. Poznati su čak slučajevi, kada su ubijali episkope, koji bi se slučajno našli na tim teritorijama. Zato, govoriti o tome, da 28-mo pravilo pretpostavlja rukopoloženje episkopa za hrišćanske opštine Barbarikuma, u potpunosti nije u saglasnosti sa istorijskim okolnostima te epohe, kada se primenjivalo dato pravilo.
Na taj način, 28-mo pravilo fokusira pažnju isključivo na teritorije tri oblasti rimskog carstva (Vizantije) i njegovo dejstvo ni u kojoj meri se ne prostire van njihovih granica. U tom smislu ono nosi ograničavajući karakter. Zaista, sredinom petog veka, Konstantinopoljska Crkva je uzimala to ili drugo učešće u rešavanju različitih problema, ne samo u eparhijama Trakije i Male Azije, koje su ušle u njenu jurisdikciju saglasno 28-om pravilu, već takođe i Jermenije, Antiohije, Ilirika.
Međutim, Halkidonski Sabor nije potvrdio njena prava na te zemlje. O tome je pisao u jednom od svojih pisama svetom Lavu Velikom, papi rimskom, sveti Anatolije, patrijarh konstantinopoljski: „Konstantinopoljska katedra sada ništa ne dobija, jer je konstantinopoljski episkop ranije, tokom proteklih šezdeset godina savršavao hirotoniju u širim razmerama, od onih koje su predstavljene 28-im pravilom.“
I tako, u vezi sa svojim preovlađujuće ograničavajućom ulogom, 28-mo pravilo nije moglo biti osnova za rasprostranjenje vlasti Konstantinopoljske Crkve u zemljama, koje su primale Hrišćanstvo.
Ta praksa je imala potpuno drugu osnovu – političku. Nije tajna, da se hrišćanska misija u Vizantiji razmatrala ne samo kao sredstvo prosvećenja naroda i njihovog obraćenja u istinitu Veru, već takođe i kao instrument diplomatije, koji je dozvoljavao carevima da svoje neprijatelje pretvaraju u saveznike, obezbeđujući mir na svojim granicama, itd. Zato su oni bili zainteresovani za to, da se obraćeni narodi u crkveno-jerarhijskom planu potčine episkopima Konstantinopolja. Zaista, ishodeći iz tog principa, istočno-slovenski narodi koji su primili Krštenje, ušli su u sastav Konstantinopoljske Crkve. Ako bi u misiji među Slovenima delovalo načelo, na kome insistira Vaša Svetost, naime, da su novoprosvećeni narodi automatski ulazili u jurisdikciju Crkve, prve po časti, tada bi Rusi i druge slovenske zemlje morale da budu deo Rimske Crkve, sa kojom se u toj epohi još nije dogodio raskol. Osim toga, postoji mnoštvo drugih primera, koji opovrgavaju pomenutu tvrdnju Vaše Svetosti. Tako je Prosvetitelj Gota, Vulfila bio rukopoložen ne u Rimu, već u Konstantinopolju; jermenski katolikosi su dugo vremena imali mitropolite iz Kesarije Kapadokijske; Aleksandrijska Crkva je vodila brigu o Abisiniji i Južnoj Arabiji, a zatim je to raširila i na celu Afriku.
U poslednje vreme možemo navesti primer Sibira, Dalekog Istoka, Amerike, gde su se podvizavali ruski misionari, zahvaljujući čemu te teritorije ulaze, a u slučaju Amerike, od početka ulaze, ne u sastav Konstantinopoljske, već Ruske Crkve. Postoji mnoštvo drugih sličnih primera.
Tvrdnja Vaše Svetosti koja se nalazi u pismu, da su se Crkve Galije, Španije, Ilirika i drugih zemalja potčinjavale Rimu samo zato što je on bio prvoprestolna Crkva ne može izdržati kritiku, jer ako bi to zaista bilo tako, onda bi sve one ušle u njegovu jurisdikciju od samog početka, dobrovoljno i istovremeno. Međutim, čak i u samoj Italiji sa Rimskom Crkvom su dugo suparničile i Crkve Ravene, Mediolana (Milana) i Akvileje, to jest, gradovi, gde su bile rezidencije imperatora. Tokom nekoliko vekova sačuvala se nezavisnost Kartaginske Crkve, a Crkve u Galiji, Španiji, Britaniji, Škotskoj i Irskoj su tek od sedmog veka počele da prelaze u jurisdikciju Rima. To se desilo ne iz kanonskih, već zbog istorijsko-političkih razloga, kada se u procesu velikog preseljenja naroda, bitno menjao sastav stanovništva tih zemalja. Iz tog razloga teritorije na kojima su ranije postojale pomenute Crkve, faktički su bile ponovo hristijanizovane od misionara Crkve Rima, što je i odredilo njihovu dalju pripadnost Rimu.
Zbog toga, tvrdnja Vaše Svetosti da novoprosvećeni narodi moraju da ulaze u jurisdikciju Crkve, prve po časti, nema nikakve istorijske osnove i nije saglasna sa praksom, koja postoji od drevnih vremena do danas.
Sa druge strane, ako bi se 28-mo pravilo primenilo u tom smislu, u kakvom ga sada tumači Konstantinopoljska Crkva, onda bi ogromne teritorije na severu Evrope, hristijanizovane nakon Četvrtog Vaseljenskog Sabora i prisajedinjene Zapadnoj Patrijaršiji, ušle u jurisdikciju ne Rima, već Konstantinopolja. Očigledna je protivrečnost shvatanja prava prvenstvujuće Crkve, predstavljenog od Vaše Svetosti, sa Vašim tumačenjem 28-og pravila, što, kako mislimo, samo još jedanput pokazuje neodrživost obe tvrdnje. Od te protivrečnosti strada i pominjan u Vašem pismu, primer sa prisajedinjenjem jurisdikciji Konstantinopoljske Crkve Ilirika, Južne Italije i Sicilije. Razume se, imperator Lav III nije mogao da preda te eparhije, na silu otrgnute od Crkve Rima, arhiepiskopu solunskom, jer se u to vreme on sam nalazio u kanonskoj potčinjenosti rimskom papi. Tim ne manje, ako čak i dopustimo, da se imperator u svojim potezima rukovodio 28-im pravilom, koji je utvrđivao položaj novoga Rima neposredno posle starog Rima, onda se javlja pitanje, zašto su pri tome bila tako grubo narušena pravila Crkve, prve po časti. U svakom slučaju, stvara se utisak, da je u to vreme Konstantinopoljska Patrijaršija branila privilegije rimske katedre u manjem stepenu, nego što se sad to čini u pismu Vaše Svetosti, gde se prvom prestolu pripisuju takva prava, koja on nikada nije imao. Poznato je, da se o preimućstvima Crkve Rima govori u sledećim kanonima: 6. pravilu Prvog Vaseljenskog Sabora, 3. pravilu Drugog Vaseljenskog Sabora, 28. pravilu Četvrtog Vaseljenskog Sabora, 36. pravilu Trulskog Sabora i 5. pravilu Sardikijskog Sabora.
Dodavati privilegijama opisanim u njima, nove – to znači direktno protivrečiti 1. pravilu Velikog Sveto-Sofijskog Sabora, koje glasi: „U preimućstvima, koja pripadaju Svetom Prestolu Rimske Crkve i njenom predstojatelju, uopšte da ne bude nikakvih novih uvođenja, ni sada, ni ubuduće.“ Međutim, ni u jednom od kanona ne govori se o tome „da je suštinska privilegija prvoprestolnih od iskoni bila briga o svim hrišćanima, koji žive van granica jurisdikcija Pomesnih Crkava.“ Ta tvrdnja Vaše Svetosti pokazuje se u potpunosti bez osnova, pa čak i kao antikanonska. Veoma se neobičnom u dokumentu, potpisanom od strane Konstantinopoljskog Patrijarha, pojavljuje teza o tome da „se svaki sabor, sazvan bez saglasja i blagoslova prvoprestolnog Rima, objavljuje za lažni sabor.“ Ako ćemo se saglasiti sa tom logikom, onda je u tom slučaju Pravoslavnim Crkvama neophodno otkazati se od dela svog kanonskog korpusa, naprimer, od odluka Dvokratnog sabora, osuđenog od strane pape Nikolaja I, ili čak i od tog istog 28-og Halkidonskog pravila, koje takođe dugo vremena nije bilo priznavano od strane Rima. Na kraju, izjava koja se sadrži u Vašem pismu o tome, da jednakosti Pravoslavnih Crkava nikada nije bilo stvarno u praksi uopšte protivreči duhu i principima Pravoslavne eklisiiologije. Svešteni Kanoni nedvosmisleno govore o preimućstvu časti (presbeia timis) prve katedre, za razliku od preimućstva vlasti (presbeia eksousias), kojim u Pravoslavnom svetu ne vlada ni jedna od Pomesnih Crkava.
Nekada se Rimska Crkva odala iskušenju vlastoljublja i dopustila je zamenu ta dva pojma, što ju je i dovelo do otpadanja od punoće Pravoslavlja. Ako je nakon te velike tragedije Konstantinopoljska Patrijaršija i dobila u nasledstvo od otpalog Rima neke privilegije, to su one mogle biti samo u preimućstvu časti i ne više od toga. Jer Konstantinopoljska Crkva nema u zemljama dijaspore privilegija, većih od Ruske Crkve, ili bilo koje druge Pomesne Crkve. Delujući na ovim teritorijama, ona upravo izlazi van granica svoje jurisdikcije, jasno određenih 28-im pravilom Halkidonskog Sabora, uključujući i oblasti drevne Azijske, Pontijske i Trakijske dioceze. Te okolnosti ne daju osnove Konstantinopoljskoj Patrijaršiji da na Crkve, koje imaju eparhije u zemljama Zapada, pokreće optužbe za „upadanje u tuđe oblasti„. Takve optužbe je moguće okarakterisati kao nebratske.
Tako, pažljivo razmatranje suštine ovih problema opet otkriva potpunu neosnovanost prigovora i zamerki na adresu naše Crkve. Nadamo se da će ponovljeno i temeljno objašnjenje pozicija Moskovske Patrijaršije po tom pitanju, otkloniti svaku nedoumicu u tom delu i u Svetoj Konstantinopoljskoj Crkvi.
 
Sa neizmenjenim bratskim osećanjima celivamo Vašu Svetost, prebivajući sa poštovanjem i ljubavlju u Gospodu.
 
Aleksej II,
Patrijarh Moskovski i cele Rusije
 
* * * * *
 
27. maja 2004. godine, Svjatejši Patrijarh Konstantinopoljski Vartolomej uputio je Svjatejšem Patrijarhu Moskovskom i cele Rusije, Alekseju, dva pisma (broj protokola 921. i 924.), u kojima je opet pokrenuo pitanje statusa Pravoslavne dijaspore u kontekstu pripreme za Sveti i Veliki sabor Pravoslavne Crkve.
 
U odgovoru na tu poslanicu, Svjatejši Patrijarh Aleksej je uputio 24. decembra 2004. godine pismo (broj protokola 6994) sledećeg sadržaja:
 
Dobili smo Vaša pisma broj 921. i 924. godine od 27. maja 2004. godine, u kojima se Vaša Svetost ponovo osvrće na temu Pravoslavne dijaspore i regulisanja njenog kanonskog statusa u okvirima procesa pripreme za Sveti i Veliki sabor Pravoslavne Crkve.
Osvrćući se na Vaše pismo, broj 921. ne vidimo protivrečnosti između tvrdnje, koja se nalazi u Našem pismu od 24. septembra 2003. godine, o postojanju razmimoilaženja u pozicijama Pomesnih Pravoslavnih Crkava po pitanju dijaspore i rešenja Međupravoslavne pripremne komisije iz 1990. i 1993. godine. Posebno, na svom zasedanju od 10. do 17. novembra 1990. godine, Međupravoslavna komisija je konstatovala tu činjenicu, da je „na savremenom stadijumu nemoguć trenutni prelaz na strogi kanonski poredak Crkve po pitanju (dijaspore) zbog istorijskih i pastirskih razloga.“ (p. 1b datog teksta o Pravoslavnoj dijaspori).
Osim toga, završni dokument o dijaspori, koji je bio prihvaćen u vreme zasedanja Međupravoslavne pripremne komisije u 1990 i 1993. godini, nije bio sastavljen, da bi pružio iscrpnu analizu problema dijaspore i predstavio opšti pogled na taj problem od strane svih Crkava. On je samo ukazivao na taj put, kojim su Crkve – bez obzira na različite prilaze na to pitanje – prizvane da hode, da bi na kraju krajeva došle do rešavanja problema.
Iako je Međupravoslavna komisija i pružila osnovne nacrte, kroz koje Pravoslavnoj Crkvi predstoji da prođe, na putu dostizanja jedinstva pogleda po pitanju Pravoslavne dijaspore i njenog konačnog rešenja, prerogativ prihvatanja takvog rešenja pripada svepravoslavnim predsaborskim savetovanjima, i naravno, Svetom i Velikom saboru, na čiji autoritet ne mogu uticati rešenja Međupravoslavne pripremne komisije, koja su po svom karakteru pripremna.
Da podsetimo Vašu Svetost da u saglasnosti sa odredbama Svepravoslavnih predsaborskih savetovanja, prihvaćenim na III Svepravoslavnom predsaborskom savetovanju 1986. godine, „Međupravoslavna komisija je dužna da izučava, razrađuje i priprema teme za sledeće Svepravoslavno predsaborsko savetovanje… Zadatak Međupravoslavne pripremne komisije sastojio se u dostizanju Pravoslavnog jednoglasja po svakom pitanju, unesenom u dnevni red sledećeg Svepravoslavnog predsaborskog savetovanja, i izradi zajedničkog teksta za svaku temu, koja će u vidu izveštaja biti predstavljena za potvrdu na sledećem Svepravoslavnom predsaborskom savetovanju“. (str. 15).
Na taj način, Međupravoslavna pripremna komisija ima pripremni karakter i podleže odlukama na Svepravoslavnom predsaborskom savetovanju. Štaviše, i „rešenja Svepravoslavnih predsaborskih savetovanja… nose pripremni karakter„, zato ona „nemaju moć da direktno obavežu Pomesne Crkve, pre nego se sastane Sveti i Vaseljenski Sabor.“ (tamo, str. 16).
Očigledno je da i Sveta Konstantinopoljska Crkva ne smatra obavezujućim rešenja Međupravoslavne pripremne komisije, pošto nije smatrala za sebe obaveznim da se pridržava odluke, donete od strane te komisije u novembru 1993. godine, da ne stvara „nove, osim već postojećih eparhija u dijaspori„, osnivajući nakon 1993. godine šest eparhija: Torontsku (1996), eparhiju Buenos Airesa (1996), Panamsku (1996), u Hong Kongu (1996), Špansku i Portugalsku (2003) i Korejsku (2003). Sve rečeno ukazuje, da je govoriti o dostizanju svepravoslavnog saglasja po pitanju Pravoslavne dijaspore preuranjeno.
Ovo međutim, uopšte ne znači da Ruska Pravoslavna Crkva ne stremi ka dostizanju saglasnosti te vrste. O toj svojoj želji, Ruska Crkva se izjašnjavala ne jednom, u tom broju i kada su se njeni predstavnici potpisivali pod sledećim tačkama rešenja Međupravoslavne komisije 1990. godine:
Zajednička volja svih Svetih Pravoslavnih Crkava jeste najbrže rešavanje pitanja Pravoslavne dijaspore u saglasnosti sa Pravoslavnom eklisiologijom i kanonskim predanjima i praksom Pravoslavne Crkve.“
 
Želeći napredak Svetoj Konstantinopoljskoj Crkvi, bratski grlimo Vašu Svetost i prebivamo sa neizmenjenom ljubavlju u Gospodu našem Isusu Hristu.
 
Aleksej II,
Patrijarh Moskovski i cele Rusije
 
* * * * *
 
Izvor:
Ruska pravoslavna crkva
Zvanični sajt Moskovske patrijaršije
 


Sa ruskog originala preveo:

S.S.

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *