NASLOVNA » BIBLIOTEKA, Dijaspora » KAKO NASTALI SPOR PRIVESTI KRAJU?

KAKO NASTALI SPOR PRIVESTI KRAJU?

Profesor SERGEJ Trojicki
KAKO NASTALI SPOR PRIVESTI KRAJU?
[1]
 
Ovaj zadatak hoće da reši zvanično glasilo Aleksandrijske Patrijaršije „Pantenos“ (1949. g., br. 6, str. 91-108), imajući u vidu razmatranja u našim člancima i u člancima Mitropolita zakintskog (Hrizostoma), enoskog (Germana) i prof. Fotijadisa o dvama pitanjima:
1) Postoji li apelaciono pravo Vaseljenskog patrijarha?
2) Da li samo Vaseljenski patrijarh ima pravo sazivati Vaseljenske ili Svepravoslavne sabore?
Uopšteno posmatrano, časopis Aleksandrijske Patrijaršije ovaj zadatak rešava uspešno. Nesputan zavisnošću kakvog službenika Carigradske Patrijaršije, anonimni autor članka (možda upravo predstojatelj Aleksandrijske Crkve), uzevši na sebe ulogu, takoreći, arbitražnog sudije, objektivno i argumentovano rešava oba ova pitanja. Naš će zadatak, stoga, biti samo da, ukratko izloživši sadržinu članka, ispravimo i dopunimo neke njegove detalje i preciziramo neke njegove teze.
Prvi i najopsežniji deo članka posvećen je pitanju apelacionog prava Carigradskog patrijarha, pri čemu autor ovo pitanje razmatra najpre sa kanonske, a potom i sa istorijske tačke gledišta.
Svoje mišljenje da „Vaseljenski patrijarh po svetim kanonima ima pravo da po apelacijama iz drugih Patrijaršija ili autokefalnih Crkava donese sudske presude ili administrativne akte“ zaštitnici ovog mišljenja zasnivaju na četiri kanona Vaseljenskih Sabora, i to: na 3. kanonu II Vas. Sabora, 9. i 28. kanonu IV. Vas. Sabora i 36. kanonu VI Vas. Sabora, i zato autor svaki od ovih kanona razmatra ponaosob.
„U 3. kanonu II Vaseljenskog Sabora“, pravilno veli autor, „mi čitamo samo to da Carigradski patrijarh treba da ima prvenstvo časti posle Rimskog episkopa, kao episkop Novog Rima… Ovaj kanon ne govori ništa o starešinstvu ni Rima ni Carigrada, niti o njihovim pravima da donose administrativne ili sudske odluke koje bi se odnosile na druge Patrijaršije On samo izdvaja dvojicu patrijaraha kao episkope dva prestonička grada Rimskog Carstva.“
O 9. pravilu IV Vaseljenskog Sabora autor kaže da ono samo potvrđuje i pre njega postojeće pravo Carigradskog patrijarha da vrši uticaj u sudskim i administrativnim poslovima u oblastima triju susednih dijeceza – Pontske, Azijske i Trakijske, a o 28. pravilu istog Sabora [autor kaže][2], da ono „daje pravo Carigradskom patrijarhu da hirotoniše mitropolite samo za dijeceze Ponta, Azije i Trakije i episkope ovih dijeceza „kod inoplemenika“ [među inoplemenicima]; a o 36. pravilu VI Vaseljenskog Sabora autor kaže da ono izlaže „to isto“.
Iz ovih kanoničkih činjenica autor izvodi sledeći zaključak:
„Nigde u svetim kanonima mi ne nalazimo ni neposredno ni posredno iskazano mišljenje da je Vaseljenski patrijarh u ranoj Crkvi ili u kasnijem periodu imao pravo da se meša u poslove drugih Patrijaršija i autokefalnih Crkava. Obrnuto, i u ranoj Crkvi, kao i u epohi kada su pisani kanoni II Vaseljenskog Sabora i ostali koji su dali Carigradskom patrijarhu prvenstvo časti isto kao što je imao i Rimski episkop, mi na celom Zapadu, a tim pre ni na Istoku, nigde ne vidimo da je Rimski episkop imao apelaciono pravo u odnosu na druge autokefalne Crkve – bilo administrativno, bilo sudsko.“ Ispravnost ovakvog shvatanja kanona potvrđuje, kaže se u članku, i „nepristrasno objašnjenje ovih kanona u Pidalionu, koji su prihvatile sve Patrijaršije i, što je naročito važno, i sama Vaseljenska Patrijaršija“. Nakon toga autor daje opšti zaključak kanoničkog razmatranja ovog pitanja:
„Dakle, pravo apelacije Vaseljenskom patrijarhu na odluke drugih Patrijaršija (trebalo bi dodati: i drugih autokefalnih Crkava) ne može se nikako zasnovati na svetim kanonima“.
Pošto je sve ovo, samo detaljnije, bilo objašnjeno u našem članku „Gde je i u čemu je glavna opasnost?“ (ŽMP 1947, br. 12 str. 31-42), mi samo možemo obema rukama potpisati sve tvrdnje iz prvog dela članka aleksandrijskog časopisa i smatrati okončanim spor u vezi sa kanoničnošću mešanja Carigradskog patrijarha u poslove drugih autokefalnih Crkava.
No, prelazeći sa terena kanona na teren istorije, časopis ponegde pada pod uticaj jednostranog i tendencioznog odabira činjenica u člancima mitropolita Enoskog i prof. Fotijadisa, koje [činjenice bi trebalo da] svedoče o hegemoniji Carigradskih patrijaraha u Istočnoj Crkvi, i precenjuje značaj tih činjenica.
Same po sebi, činjenice ne mogu ni zameniti postojeću normu, niti stvoriti novu. Ako kanonska norma glasi da nijedan predstojatelj autokefalne Crkve nema pravo da se samovoljno meša u poslove drugih autokefalnih Crkava, time se pitanje o takvom pravu Carigradskog patrijarha rešava odrično i konačno, a nadalje se može postaviti samo pitanje – čime se može objasniti, a ponekad i opravdati, kršenje ove kanonske norme od strane Carigradskih patrijaraha, a nikako – sme li se sama ta norma izmeniti? Utolike pre ne mogu podrivati kanonsku normu svedočanstva (citirana od strane mitropolita Enoskog i prof. Fotijadisa kao dokaz o pravu Carigradskih patrijaraha) samih tih patrijaraha o njihovim pravima, ili svedočanstva o tim pravima lica njima [Carigradskim patrijarsima] potčinjenima, pošto pravni aksiomi, uneseni u kanoničke zbornike Pravoslavne Crkve, npr. u Alfavitnu Sintagmu Matije Vlastara (D, 8), u Atinsku Sintagmu (VI, 229 i 230) i Krmčiju (gl. 48, XXVII, 25 i 27), kažu:
„Nije dostojan poverenja onaj svedok kome ja mogu narediti [kako] da svedoči“ i: „Niko ne svedoči u svojoj [pravnoj] stvari“.
Objašnjenje faktičke hegemonije Carigradskog patrijarha u Istočnoj Crkvi, koje daje časopis, jeste, uopšteno govoreći, tačno. Časopis smatra da je uzrok izuzetnog položaja Carigradskog patrijarha na Istoku, prvo, volja vizantijskih careva, koji su Carigradskim patrijarsima dali pravo administrativne i sudske vlasti u celom carstvu, i drugo, postojanje u Carigradu „Domaćeg sabora“, u kojem su učestvovali i drugi patrijarsi i čije su odluke izvršavali državni organi. Ipak, ovde nije pomenut još jedan uzrok hegemonije Carigradskog patrijarha u kasnije vreme, vreme turskog ropstva, na koje se odnose skoro sve činjenice koje nabrajaju prof. Fotijadis i mitropolit Enoski. Taj uzrok je – vlast turskog sultana, koji je Carigradskog patrijarha načinio „milet-bašom“, dakle, ne samo duhovnim poglavarem nego i svetovnim vladarem svih pravoslavaca (uključujući tu i same Istočne patrijarhe) u Turskoj.
Časopis ne daje ni ocenu kanoničkog značaja tih uzroka. Iako su neki udvorištvu skloni kanoničari, npr. Valsamon i Homatijan, odobravali mešanje vizantijskih careva u crkvene poslove, to mešanje predstavlja, u suštini, kršenje zaveta Osnivača Crkve – „Bogu božje i caru carevo“, a volja vizantijskih careva i, još manje, turskih sultana ne može nikako predstavljati osnovu za bilo kakva trajna, neoduzmiva prava Carigradskig patrijaraha. Isto tako, i proširenje vlasti carigradskog „Domaćeg sabora“ van granica patrijarhata objašnjava se istom bliskošću predsedavajućeg tog „sabora“ [Carigradskog patrijarha] sa vizantijskim, a potom i turskim samodršcima, istim sistemom vizantijskog cezaropapizma i nedeljivosti religijskog i svetovnog principa u staroj Turskoj, iz kojeg [sistema] se ne mogu izvući nikakvi praktični zaključci za primenu u naše vreme, kada vlada sistem odvojenosti Crkve od države. Učešće drugih patrijaraha u „Domaćem saboru“ davalo je tom Saboru karakter Pomesnog sabora, čije su odluke bile obavezujuće ne samo za Carigradsku Crkvu nego i za one Crkve čiji su predstavnici učestvovali na njemu, ali nije pružalo kanonski osnov tom Saboru i njegovom predsedavajućem da se mešaju u poslove drugih Crkava u slučajevima kada predstavnici tih Crkava nisu učestvovali na tom Saboru. Ako se, pak, Carigradski patrijarh mešao u stvari drugih Crkava i onda kada prvojerarsi ili predstavnici tih Crkava nisu učestvovali u Saboru, to je s njegove strane bilo ili uzurpiranje vlasti koje je ostalo nekažnjeno zahvaljujući zaštiti svetovne vlasti, ili, kako pravilno objašnjava časopis, nužno zlo prouzrokovano odsustvom kanoničkih organa – sabora i sinoda u drugim Crkvama.
Međutim, svi ovi i drugi slučajevi ne mogu ni na koji način poslužiti kao precedenti [obrasci, primeri] za današnje vreme, u kojem vlada sistem odvojenosti Crkve od države i kada postoje kanonički sinodi u autokefalnim Crkvama, pa se na njima [ovim slučajevima] ne mogu zasnivati nikakve stalne, nepromenive privilegije Carigradskog patrijarha.
Ne možemo se saglasiti ni sa tvrdnjom časopisa da su, navodno, drugi patrijarsi imali pravo da prisustvuju Cariradskom saboru. Međutim, učestvovanje u „Domaćem saboru“ nije ulazilo u nadležnost drugih patrijaraha, i oni su u njemu učestvovali ne zato što su imali pravo i obavezu da to čine, nego su učestvovali dobrovoljno – na poziv njegovog predsedavajućeg.[3]
Mora se smatrati preuveličavanjem i tvrdnja časopisa da je, navodno, „zahvaljujući ‘Domaćem saboru’ cela Istočna Crkva bila ‘Jedna, Sveta, Saborna i apostolska Crkva'“. Crkva je bila takva i pre nastanka „Domaćeg sabora“, i takva bi i ostala, sve da taj Sinod nije ni postojao. Sinod je imao značaj objedinjavajućeg centra samo za Crkve grčke nacionalnosti, ali i taj značaj je u velikoj meri izgubio u poslednje vreme, kada je Atinski Sinod počeo sprovoditi svoju politiku, često nesaglasnu sa politikom Carigradskog Sinoda, npr. o pitanju jurisdikcije nad grčkim eparhijama u Americi. I delovanje drugih Istočnih patrijaraha postalo je samostalnije. Na primer, Aleksandrijski patrijarsi su se saglašavali sa novosmišljenom carigradskom teorijom o potčinjavanju cele dijaspore Carigradskoj Crkvi dok je ta teorija bila primenjivana na drugim kontinentima, ali su počeli odlučno protestovati kada su Carigradski patrijarsi pokušali da je primene i u Africi.
„Iz svega ovoga jasno je“, zaključuje aleksandrijski časopis, „da nikako ne treba smatrati specijalnom privilegijom i pravom Vaseljenskog patrijarha da na razmatra, preispituje i odlučuje, u okviru ‘Domaćeg sabora’, po žalbama protiv drugih patrijaraha, nego to pre treba smatrati obavezom Carigradskog patrijarha, kao prvog po stareštvu među ostalim pastrijarsima i prirodnog predsedatelja ‘Domaćeg sabora'“.
Ovde časopis ponavlja misao Mitropolita enoskog, koji takođe pravo i privilegiju suprotstavlja dužnosti i obavezi, sa ciljem da učini prihvatljivijim vlastoljubive pretenzije Carigradskih patrijaraha.
No, takvo suprotstavljanje nije moguće. Ovde je reč o javnom crkvenom pravu, o nadležnosti Carigradskog patrijarha u odnosu na druge autokefalne Crkve, a pojam nadležnosti uključuje u sebe i pravo i obavezu određenog organa crkvene vlasti da preduzme određenu radnju u ime Crkve. Ovde su pravo i obaveza – korelativni pojmovi. Obaveza da se preduzme određena pravna radnja podrazumeva i pravo na to, jer bi u protivnom ta radnja predstavljala prekoračenje ovlašćenja; s druge strane, pravo da se preduzne određeni akt vlasti povlači sa sobom i obavezu da se taj akt i preduzme kada je potrebno, pošto u suprotnom to predstavlja nepostupanje vlasti, za šta crkveni sud izriče kaznu, o čemu govori, npr. poslanica III Vaseljenskog Sabora Saboru u Pamfiliji, koja je uneta u kanonički kodeks Pravoslavne Crkve.
Dakle, prihvatiti da Carigradski patrijarh ima obavezu da se meša u poslove drugih autokefalnih Crkava – znači prihvatiti da on ima i pravo da to čini.
Ne možemo smatrati ispravnim ni sledeći stav, iznet u članku aleksandrijskog časopisa:
„Dakle, u slučaju neodložne potrebe ‘Domaći sabor’ se sastajao u Carigradu i donosio odluke koje su se odnosile na poslove drugih Patrijaršija, a to je, prirodno, učvrstilo privilegiju ili obavezu Vaseljenskog prestola da za sva buduća vremena saziva ove sabore i da im predsedava, i uopšte, Carigradski patrijarh je stekao inicijativu u celokupnom životu Crkve“.
No, nije uopšte reč o tome šta je učvrstilo pravo Carigradskog patrijarha da saziva svoj Sabor i da predsedava njime: i jedno i drugo pravo on je, kao i predstojatelj bilo koje druge autokefalne Crkve, imao već na osnovu samih kanona (Antioh. 16, 19 i 20). Reč je o tome da li je Carigradski patrijarh imao pravo da na svom Saboru odlučuje o stvarima drugih autokefalnih Crkava. Aleksandrijski časopis priznaje da kanoni njemu takvo pravo nisu davali i ukazuje na to da je jedini osnov te prakse – neodložna potreba. I kanoni uče da treba uzimati u obzir stanje nužde (npr. I Vas. 4; VI Vas. 37 i 80; VII Vas. 3 i 6; Kartag. 13 i 106; At. S. 95; Prvodrugi 17 i mnogi drugi); no, oni ujedno uče i da svako nuždom iznuđeno odstupanje od kanonskih normi ni na koji način ne sme izmeniti samu normu, nego može imati samo privremen karakter i treba da prestane kada prestane stanje nužde. „Privremena nužda, koja onemogućava tačno očuvanje prava, ne treba da sužava granice upravljanja“, stoji u 37. pravilu VI Vaseljenskog Sabora, ustanovljujući da jerarsi Crkava koje su porobili pagani treba da sačuvaju sva svoja prava. „Ne smatrajući nikako da je zakon Crkve ono što retko biva“, kaže 17. pravilo Prvodrugog Sabora, zabranjujući da se ubuduće kandidati prebrzo (kao što se do tada ponekad „zbog neophodne potrebe“ dešavalo) uzvode u episkopsko dostojanstvo. Zato se nikako ne možemo složiti s mišljenjem časopisa da su slučajevi mešanja Carigradskog patrijarha u poslove drugih autokefalnih Crkava (koji su bili izazvani privremenom nuždom) učvrstili takvo njegovo pravo „za sva buduća vremena“.
Isto tako, ne može se, kako to čini „Pantenos“, Carigradskom patrijarhu dati isključivo pravo „inicijative u celokupnom životu Crkve“.Uostalom, pokretanje bilo kojeg pitanja ne podrazumeva niti pruža onome ko je to pitanje pokrenuo bilo kakvo osobito pravo u pogledu rešavanja tog pitanja. Prepuštanje inicijative samo jednom prvojerarhu znači da se tog prava lišavaju svi ostali koji, možda, mnogo dublje, šire i pravilnije shvataju savremene crkvene potrebe, i dovelo bi samo do zastoja u crkvenom životu.
Osim toga, ponekad inicijativa može pripasti svakom drugom prvojerarhu, ali ne i Carigradskom patrijarhu. To su oni slučajevi kada Carigradski patrijarsi čine dogmatske ili kanonske greške, a takvih slučajeva je u istoriji Crkve bilo podosta. Na primer, kada je Carigradski patrijarh Nestorije pao u jeres, inicijativu za njegovo razobličenje preuzeli su patrijarsi – Antiohijske Crkve Jovan i Aleksandrijske sv. Kiril. Inicijativu za borbu protiv monotelitstva Carigradskog patrijarha Sergija preuzeo je Aleksandrijski patrijarh sv. Jovan Milostivi. U samom članku časopisa „Pantenos“ pominje se slučaj kada su (na inicijativu Aleksandrijskog patrijarha Nikanora) Aleksandrijski, Antiohijski i Jerusalimski patrijarsi osudili to što je Carigradski patrijarh nekanonički postavio arhimandrita Evgenija za staratelja patrijarhu Nikanoru. Nešto kasnije, na inicijativu narečenog patrijarha Aleksandrijskog Nila, Antiohijski patrijarh Jerotej i Jerusalimski Kirilo osudili su nekanoničko mešanje Carigradskog patrijarha u izbor patrijarha Aleksandrijskog itd.
Ne može ce ne smatrati preuveličavanjem, podstaknutim jednostranim odabirom činjenica u člancima arhimandrita Kalista, prof. Fotijadisa i mitropolita Germana, tvrdnja „Pantenosa“ da je Carigradski patrijarh, navodno, „u pravom smislu reči sačuvao i spasao celu Crkvu od velikih i strašnih opasnosti koje su se tokom 16 vekova pojavljivale u Crkvi, ugrožavajući i sam opstanak hrišćanstva na Istoku“, i da „celokupna Istočna Crkva svoje mnogovekovno čudesno jedinstvo i samo svoje postojanje duguje Vaseljenskom prestolu.“
Kako je moguće tvrditi da Istočna Crkva svoje „čudesno jedinstvo“ duguje Carigradskim patrijarsima, kada istorija svedoči da su ti patrijarsi ne jednom predvodili jeresi koje su razjedinjavale Crkvu, i da su njihove vlastoljubive pretenzije ne jednom dovodile do crkvenih raskola? Pa i za odvajanje Zapadne Crkve od Crkve Vaseljenske krivi su ne samo rimske pape, nego i „vizantijske pape“. A koliko li su smutnji i raskola izazvala stremljenja Carigradskih patrijaraha da svojoj vlasti potčine druge Istočne Patrijaršije! Navešćemo nekoliko primera, počev od sredine XVII veka.
Godine 1639. u Carigradu je, suprotno volji aleksandrijske pastve, za Aleksandrijskog patrijarha bio postavljen sveštenik Nikolaj, koji je dobio ime Nikifor. Njega je, po želji austrijskog konzula u Carigradu, Šmita, postavio Carigradski patrijarh Kirilo II, inače štićenik jezuita i revnosni sluga Rima, pri čemu se Nikifor obavezao da dela u korist rimokatoličke propagande.
Godine 1657. Carigradski patrijarh Patrenije postavio je za Aleksandrijskog patrijarha Joakima, mitropolita Rodoskog, iako je tamo već bio zakoniti patrijarh Pajsije (1657-1677). Došlo je raskola, ali su aleksandrijci odbranili svog zakonitog patrijarha.
Godine 1710. u Aleksandriji je potpuno kanonički izabran i postavljen dostojni patrijarh Samuilo, a Carigradski patrijarh Atanasije IV je u Aleksandriju postavio svog kandidata Kozmu; Atanasijev prejemnik, Kirilo IV, bez suda je lišio čina patrijarha Samuila, ali Kirilov prejemnik, Kiprijan II, objavio je 1714. g. da je raščinjenje patrijarha Samuila od strane Kirila IV bilo neosnovano i potpuno nekanonično. Poučeni ovim gorkim iskustvom, aleksandrijci se dugo vremena nisu usuđivali da koriste svoje zakonito pravo da izaberu i postave svog patrijarha, pa su Aleksandrijski patrijarsi postavljani u Carigradu, premda su 1766. g. pisali Carigradskom patrijarhu Samuilu da im ne šalje samovoljno novog patrijarha, pošto ga oni neće primiti i on će biti prinuđen da se vrati nazad.
Treba primetiti da je Carigradski patrijarh Samuilo bio vatreni pristalica „velike ideje“, tj. vaspostavljanja Vizantijskog carstva, a priprema za to je trebalo da bude potčinjavanje Carigradskom patrijarhu svih pravoslavaca u Turskoj. S tim ciljem on je ukinuo dva slovenska Patrijarhata u Turskoj – Srpski i Bugarski, a saradnju turske vlade za taj postupak on je dobio ubedivši je da su za Tursku opasne veze koje slovenske Patrijaršije održavaju s Rusijom.
Da bi potčinio Aleksandrijsku Patrijaršiju, Carigradski patrijarh je 1783. g. izdejstvovao berat od sultana na ime Aleksandrijskog patrijarha Gerasima, u kojem je rečeno da „patrijarh Misira (Kaira) i Aleksandrije sa njoj potčinjenim mestima ulazi u oblast patrijarha grada Romeja“ (tj. Carigrada).
Godine 1845. Carigradski patrijarh Meletije III i njegov Sinod su ne samo bez saglasnosti, nego čak i bez znanja aleksandrijaca postavili za Aleksandrijskog patrijarha mitropolita Carigradske patrijaršije Artemija, iako su aleksandijski klir i narod još ranije izabrali za svog kandidata arhimandrita Jeroteja. Patrijarh Meletije je ovaj svoj postupak pravdao lažnim dokazima kako, navodno, za patrijarha može biti izabran samo episkop, a ne arhimandrit, i da je Artemije, navodno, još ranije, za života aleksandrijskog patrijarha, dva puta bio biran na njegovo mesto, pošto su se u Carigradu proneli glasovi o smrti patrijarha, kao da prethodna dva nezakonita postupka mogu opravdati isto tako nezakoniti treći. No, aleksandrijci su odbranili autokefaliju svoje Crkve, i Artemije je bio prinuđen da se, ne videvši ni jednom svoju pastvu, odrekne prestola (30. I 1847. g.). „Tadašnji vladika vaseljenski i njegov sinod“, piše povodom toga episkop Porfirije Uspenski, „budući verni duhovnoj politici Carigradskog patrijarha Samuila (1763-1768), više su mislili o tome kako da sve crkvene poslove preuzmu u svoje ruke nego o kanoničkoj samostalnosti ostalih triju Patrijaršija, koje su imale puno pravo da svoje vladike biraju bez učešća carigradskog sinoda“.[4]
Za Artemijevog prejemnika u Aleksandriji predstavnici ostala tri Patrijarhata izabrali su i postavili Jeroteja II, kandidata aleksandrijskog naroda i klira. No, kada je on hteo da odredi sebi prejemnika, Carigradski patrijarh Kirilo VII je u tome video kršenje svojih tobožnjih prava, i sledeća dva Aleksandrijska patrijarha, Kalinik i Jakov, bili su postavljeni u Carigradu.
O tome da je izbor sledećeg Aleksandrijskog patrijarha Nikanora bio u Carigradu dočekan sa velikim nezadovoljstvom i dao povod Carigradskim patrijarsima da načine veliku smutnju i raskol u Aleksandrijskoj Crkvi već smo govorili, pa ćemo sada navesti samo jednu odluku Aleksandrijskog Sabora iz 1867. g., izazvanu mešanjem Carigradske Crkve:
„Pomesni sabor u Egiptu, saglasno božestvenim i svetim kanonima i odlukama bogonosnih otaca Jedne, Svete, Katoličanske i Apostolske Crkve, objavljuje da Carigradski patrijarh ne poseduje nikakvo pravo prvenstva u odnosu na druge patrijarhe, nego je ravnočastan sa ostalima, i nema, izvan svoje oblasti, nikakvu vlast da se meša u njihove poslove.“
Ovde je sabor ponovio misao, izrečenu u „Ispovedanju Istočne Crkve velikog dogmatičara – Aleksandrijskog patrijarha Mitrofana Kritopula (1630-1640), koji kaže:
„Patrijarsi ne žele nikoga nazvati glavom Vaseljenske Crkve, zadovoljavajući se Božanskom i Vaseljenskom Glavom – Gospodom Isusom Hristom… A sami oni odnose se jedan prema drugom s ravnom čašću i ne razlikuju sa ni po čemu sem po mestu svoje katedre“.
Uprkos tome, kada je Aleksandrijski sabor za prejemnika patrijarha Nikona izabrao arhimandrita Nila, Carigradski patrijarh Grigorije VI je protestovao protiv toga, što je izazvalo novi raskol i smutnje u Aleksandrijskoj Patrijaršiji. I tek je „Ustav o izboru Patrijarha Aleksandrije“, koji je Aleksandrijska Crkva donela 1874. g., vaspostavio njena autokefalna prava.
Slično „čudesno jedinstvo“ Carigradska Crkva je uspostavljala i u drugim dvema Istočnim Patrijaršijama, gde je glavni cilj njenog mešanja bio davanje podrške hegemoniji grčke manjine nad arapskom većinom. No, da ne bismo nepotrebno produžili naš članak, zatvorićemo ovu žalosnu stranicu istorije Pravoslavne Crkve.
„Usled velikih političkih promena, uslovi života Istočne Crkve su se sasvim izmenili“, piše dalje aleksandrijski časopis, „i Carigrad više nije bio prestonica celog Istoka, ali se, kao i ranije, cela Crkva i dalje obraća Vaseljenskom prestolu kada se radi o pitanjima od opštecrkvenog značaja, i prihvata da on ima odgovarajuću inicijativu.“
No, ako je prvenstvujući položaj Carigradske Crkve posledica izmenjenih političkih prilika – prenošenja prestonice grčko-rimskog carstva u Carigrad, sama se po sebi nameću pitanja: zar ne treba i savremena Crkva, sledeći primer rane Crkve, da se prilagođava izmenjenim političkim prilikama; zatim, da li interesima Vaseljenske Crkve odgovara očuvanje starog ustrojstva uzajamnih odnosa autokefalnih Crkava, kada se prestonica pravoslavnog grčko-rimskog carstva, koje je nekada obuhvatalo celi tadašnji kulturni svet, pretvorila u provincijalni grad muslimanske države; i, najzad, ne uzrokuje li takav nepotrebni konzervativizam neželjene posledice po Crkvu?
Sledeći redovi aleksandrijskog časopisa potvrđuju da je takva bojazan osnovana.
„Svakako“, čitamo u članku, „u delovanju Vaseljenskog prestola kroz Carigradski ‘Domaći sabor’ postoje i odluke koje se ne mogu odobriti, zbog kojih bi moglo biti dovedeno u sumnju ono što su sve Crkve priznavale, a to je inicijativa Vaseljenskog prestola za preispitivanje dogmatskih, kakonskih, liturgijskih i moralnih pitanja koja su od značaja za celokupnu Crkvu.“
Takvih odluka Carigradske Crkve koje ne mogu biti odobrene, časopis nabraja ukupno 12, i to: rukopoloženje Ruskog patrijarha Jova od strane patrijarha Jeremije; postavljenje arhimandrita Evgenija za staratelja Aleksandrijskog patrijarha Nikanora; izbor Aleksandrijskog patrijarha Artemija, a da klir i narod Aleksandrijske Crkve nije bio obavešten o tome niti je za to tražena njihova saglasnost; proglašenje autokefalije Grčke, Srpske, Rumunske, Albanske i drugih Crkava bez učešća i saglasnosti drugih patrijaraha; samovoljno i diktatorsko uvođenje novog kalendara što je „celu Crkvu razdvojilo na dva dela“ (i to je „čudesno jedinstvo“?); mešanje u politiku posle Prvog svetskog rata, što je proizvelo strašne posledice po samu Carigradsku Crkvu i grčki narod; i najzad, mešanje u politiku u naše vreme.
Ovde moramo da stanemo u zaštitu nadležnosti Carigradske Crkve u vezi sa pitanjem autokefalije. Nesumnjivo, pravotvorni ?konstitutivni? akt proglašenja autokefalija onih Crkava koje su pod jurisdikcijom Carigradske Crkve ulazio je u nadležnost te Crkve; a u nadležnost svih ostalih (a ne samo Istočnih Patrijaršija, kako smatra „Pantenos“) autokefalnih Crkava spada samo akt kojim se konstatuje ili priznaje autokefalija tih Crkava.
Međutim, ne možemo se složiti sa prilično snishodljivom ocenom ostalih nepravilnih postupaka Carigradskih patrijaraha, kao da su oni „beznačajni“. Kako se može nazvati beznačajnim više puta ponovljeno mešanje u izbor patrijaraha Aleksandrijske i drugih Istočnih Crkava, suprotno volji njihovog naroda i klira, što je dovodilo do raskola i velikih smutnji? Kako se može nazvati beznačajnim samovoljno diktatorsko uvođenje novog kalendara, usled čega se, po rečima samog „Pantenosa“ „cela Pravoslavna Crkva razdvojila na dva dela“? Kako se može nazvati beznačajnim pokušaj „ni manje ni više nego uništenja Turske carevine“ uz pomoć zapadnih država, što je za posledicu imalo, opet po rečima samog časopisa, da su „Turci za odmazdu prinudili hrišćane da se potpuno isele iz Turske i sve do danas proganjaju Vaseljensku Patrijaršiju“, da su „sve privilegije Crkve ukinute, imovina Patrijaršije, svih mitropolija, eparhija i nasilno iseljenih lica konfiskovana, da je zabranjena nastava na grčkom jeziku u školama pravoslavnih Grka kojima je dozvoljeno da ostanu u Turskoj, da je klir bio izložen progonima i da je u Carigradskoj Patrijaršiji pravoslavni život, u suštini, zatrt“?
Spisak nekanoničkih akata Carigradskih patrijaraha, koji je sačinio aleksandrijski časopis, mogao bi se višestruko umnožiti ako bismo pomenuli, npr. Lionsku i Florentinsku uniju, da ne govorimo o starim jeresima, o mnogobrojnim postavljenjima patrijaraha-Grka u Antiohijskoj i Jerusalimskoj Patrijaršiji, o nastojanju da se Cinajska Crkva odvoji od Jerusalimske Patrijaršije, što je osuđeno na Jerusalimskom saboru 1867. g., o preotimanju eparhija Ruske Crkve u Estoniji i Finskoj, o nekanoničkom proglašenju autokefalije Poljske Crkve, o pokušaju ukidanja Ruske Patrijaršije, o podršci raskolničkoj „živoj“ tzv. crkvi, o pokušaju preotimanja pograničnih eparhija srpske Crkve i parohija Rumunske Crkve u inostanstvu, itd. Dakle, ako analiza kanona pokazuje da nemaju nikakvog kanonskog osnova pretenzije Carigradskih patrijaraha da zadobiju apelaciono pravo u odnosu na ostale autokefalne Crkve, onda upoznavanje sa načinom na koji su Carigradski patrijarsi primenjivali to tobožnje pravo i praktično pokazuje da je njegova primena obično dovodila do teških posledica po jedinstvo, mir i napredak Crkve.
„Pantenos“ pokušava da izbegne ovakav zaključak napominjući da „gore pomenute i sada počinjene greške Vaseljenske patrijaršije mogle su, s jedne strane, biti izazvane privremenim okolnostima i ličnim osobinama patrijaraha, a s druge strane, bratskim istupanjem ostalih patrijaraha može se osigurati da se takve greške ubuduće ne ponavljaju“. Ali gde je garancija da razne okolnosti i lične osobine Carigradskih patrijaraha neće njih i ubuduće navoditi da projavljuju svoja papistička stremljenja?
Časopis tu garanciju vidi u bratskom istupanju ostalih patrijaraha, ali i sam pominje da su sva tri Istočna patrijarha molili Carigradskog patrijarha da ne menja kalendar, ali on „nije obratio pažnju na to bratsko pismo“. Slična pisma su tri Istočna patrijarha upućivala Carigradskom patrijarhu i u vezi sa Aleksandrijskim patrijarhom Nikanorom i arhimandritom Evgenijem, u vezi sa narečenim Aleksandrijskim patrijarhom Nilom, povodom Florentinske unije i dr., ali opet bez ikakvog rezultata. Zašto bi trebalo da mislimo da će, počev od sadašnjeg vremena, Carigradski patrijarsi uzimati u obzir slična „bratska istupanja“ ostalih patrijaraha? Neće li biti ispravnije da, sledeći primer II i III Vaseljenskog Sabora, na najskorijem Svepravoslavnom saboru strogo osudimo pretenzije Carigradskih patrijaraha da stekne apelaciono pravo u odnosu na ostale autokefalne Crkve i da ima jurisdikciju nad celom pravoslavnom dijasporom?
Na drugo pitanje: „Ima li samo Vaseljenski patrijarh pravo da saziva Vaseljenske i Svepravoslavne Sabore?“, „Pantenos“ daje uglavnom pravilan mada ne lišen određenih protivrečnosti odgovor, kojem su potrebne određene ispravke i dopune.
Možemo se složiti sa mišljenjem časopisa da „ako se ubuduće ograniči prvenstvo Carigradskog patrijarha na inicijativu za rešavanje pitanja od opštecrkvenog značaja, onda svi ostali patrijarsi mogu ubuduće priznati Vaseljensakom patrijarhu pravo da saziva svu Crkvu na sabore koji bi se bavili opštecrkvenim pitanjima administrativnog i sudskog karaktera pod predsedništvom svih patrijaraha, gde bi prvopredsedavajući bio Vaseljenski patrijarh“, ali sa sledećim ogradama:
1) Kao što smo već objasnili, inicijativa može da pripada Carigradskom patrijarhu ne isključivo, nego po prevashodstvu.
2) Trebalo bi da to priznaju ne samo Patrijaršije nego i sve autokefalne Crkve.
3) He treba nadležnost sabora ograničavati samo na administrativna i sudska pitanja, nego treba dodati i pitanja dogmatskog i liturgijskog karaktera.
4) Sabore, kao vrhovne organe crkvene vlasti, ne bi trebalo lišavati prava da ?sami? izaberu sebi predsedavajućeg ili predsedavajuće.
Sasvim ispravno časopis smatra da pravo sazivanja Svepravoslavnih sabora ne pripada isključivo Carigradskom patrijarhu.
„U današnje vreme“, piše časopis, „postavlja se i prosuđuje pitanje, da li samo Vaseljenski patrijarh, kao prvi po činu, može sazivati Svecrkvene sabore. Ne treba to smatrati isključivim pravom Vaseljenskog patrijarha i da bez njega nije moguće sazvati takve sabore, kako su odlučili u Vaseljenskoj Patrijaršiji… Ako Vaseljenski patrijarh iz ovog ili onog razloga ne može ili neće da sazove Cabor, a sve ostale Crkve ili većina njih se saglase da je neophodno sazvati Cabor, onda poziv na Cabor treba da uputi prvi po starešinstvu predstojatelj Crkve među onima koji žele da učestvuju na Caboru, i taj poziv bi imao snagu kao da potiče od Vaseljenskog patrijarha…“
Časopis ukazuje na dva skorašnja slučaja, kada su postojali zahtevi za održavanje Cabora, ali ih Carigradski patrijarh nije sazvao.
„Godine 1925. Aleksandrijski, Antiohijski i Jerusalimski patrijarh su smatrali da je neophodno sazvati Cabor, ali on do danas još nije sazvan.
Međupravoslavna komisija na Sv. Gori je donela odluku i predložila Vaseljenskom patrijarhu da sazove Cabor na kojem bi bili predstavnici svih Crkava koje su učestvovale u toj komisiji… No, Cabor ni do danas nije održan iz čisto političkih razloga.
Na osnovu ova dva primera – zaključuje časopis – i onoga što se desilo u vezi sa Caborom (Cavetovanjem?) u Moskvi, nije jasno što se Vaseljenska Patrijaršija čudi da i sada neki dovode u sumnju to da samo ona ima pravo sazivati Vaseljenske i Svepravoslavne sabore?“
Prihvatajući u potpunosti osnovnu misao časopisa da Svepravoslavni sabor mogu, pored Carigradskog patrijarha, sazvati i predstojatelji drugih Crkava, ipak nalazimo za potrebno da izrazimo neslaganje sa nekim detaljima njegovog rasuđivanja.
Časopis smatra da se Svepravoslavni savor mogu sačinjavati predstavnici onih Crkava koje žele da učestvuju na Caboru. To se može reći za pomesni, ali ne i za Svepravoslavni sabor. Nosilac vrhovne vlasti u Crkvi je vaseljenski episkopat, a Cabori i predstavnici autokefalnih Crkava jesu organi episkopata, koji izražavaju njegovu volju. Zato, ako većina episkopata smatra da je neophodno sazvati Svepravoslavni sabor, pa Carigradski ili sledeći po stareštvu predstojatelj autokefalne Crkve, ostvarujući volju episkopata, sazove Svepravoslavni sabor, učešće na tom Caboru svih autokefalnih Crkava ne bi bilo dobrovoljno, nego isto tako obavezno kao što je i učešće episkopa na saboru svoje Crkve; a onima koji ne bi poslali svoje predstavnike, Cabor bi morao ili „bratoljubivo uputiti reč prekora“ (IV Vas. 19; VI Vas. 8), ili ih čak lišiti opšenja (Kartag. 87 i 88; At. S. 76 i 77).
Naravno, sve ovo se odnosi samo na Cabore, a ne i na episkopska Cavetovanja, na koja se episkopi ne sazivaju, nego se samo pozivaju, i njihovo učešće na tim Cavetovanjima je dobrovoljno. Zato redovi časopisa, posvećeni Moskovskom Cavetovanju, izazivaju nedoumicu.
„Bili bi kanonično i ispravno, po našem mišljenju, i saglasno sa predanjem Pravoslavne Crkve“, kaže se u časopisu. „da je patrijarh Aleksije, pre opšteg poziva na Cabor, obavestio Vaseljenskog patrijarha, koji bi se izjasnio o mestu, vremenu i temama o kojima bi se raspravljalo. Takođe, trebalo se posavetovati i sa ostalim predstojateljima Pravoslavnih autokefalnih Crkava. I tek posle toga, kada bi se postigla saglasnost u svim tačkama, mogao je da usledi poziv od Vaseljenskog patrijarha.“
Dakle, po mišljenju časopisa, Svepravoslavnom saboru trebalo je da prethodi Cavetovanje predstojatelja Pravoslavnih autokefalnih Crkava. Upravo tako je i postupio patrijarh Aleksije, pozvavši predstojatelje Crkava ne na Cabor, nego na Cavetovanje, i Carigradski patrijarh je imao mogućnost da se, po dolasku na Cavetovanje ili preko svojih predstavnika, „izjasni o mestu i vremenu budućeg Svepravoslavnog sabora“, i „o temama o kojima bi se raspravljalo“ te da usaglasi svoje stavove sa predstojateljima svih ostalih autokefalnih Crkava. No, kao što je poznato, predstavnici Carigradske Patrijaršije koji su došli u Moskvu nisu želeli da iskoriste tu mogućnost.
Tek što je objasnio da pravo sazivanja Svepravoslavnih sabora ne pripada isključivo Carigradskim patrijarsima i da, ako većina Pravoslavnih Crkava smatra da je sazivanje takvog Cabora neophodno, a Carigradski patrijarh to ne učini, Cabor može sazvati i neki drugi predstojatelj autokefalne Crkve, časopis, upadajući u protivrečnost sa samim sobom i sa istorijskim činjenicama, piše:
„Od svih priznatu privilegiju da saziva Svepravoslavne sabore Vaseljenska Patrijaršija je imala tokom vekova, i ta se privilegija odvajkada, po predanju, čuva u neizmenjenom obliku… Razumna politika Vaseljenske Patrijaršije, oslobođena od grešaka… u budućnosti će učvrstiti nesumnjivo pravo, po kojem sazivati Cabore može isključivo Vaseljenska Patrijaršija.“
A nešto pre ovoga časopis je pisao da „svi ostali patrijarsi mogu u budućnosti priznati Vaseljenskom patrijarhu pravo da saziva celu Crkvu na sabore“, odakle sledi da za sada, do tog priznanja, Carigradski patrijarh nema to pravo. Osim toga, kako je moguće tvrditi da su Vaseljenskoj Patrijaršiji sve ostale Crkve priznale privilegiju da saziva Svepravoslavne sabore tokom vekova, kada istorija svedoči da ova Patrijaršija nije sazvala nijedan Vaseljenski Sabor, i da su ne jedanput velike Cabore, na kojima su rešavana čak i dogmatska pitanja od važnosti za sve Pravoslavne Crkve, sazivali drugi patrijarsi? Npr. 430.g. Aleksandrijski patrijarh Kirilo sabrao je u Aleksandriji Cabor radi osude jeresi Carigradskog patrijarha Nestorija. Godine 764. Jerusalimski patrijarh Teodor sazvao je sabor u Jerusalimu radi osude ikonoborstva. Na Caboru su učestvovali patrijarh Aleksandrijski Kozma i Antiohijski Teodor. Godine 1443. Jerusalimski patrijarh je sazvao Cabor u Jerusalimu, na kojem su učestvovali patrijasi Aleksandrijski i Antiohijski, i taj sabor je osudio Florentinsku uniju, a pristalicu te unije, Carigradskog patrijarha Mitrofana, lišio čina. Mitrofan je za veliko imanje prodao vizantijskom caru svoj potpis u korist Unije, zbog čega je prozvan „Mitrofona“, tj. ubica majke (Crkve). Godine 1579. Jerusalimski patrijarh German je u Jerusalimu sazvao Cabor na kojem su učestvovali arhiepiskop Sinajske Crkve i predstavnik Antiohijske Crkve. Godine 1672. Jerusalimski patrijarh Dositej sazvao je u Jerusalimu sabor na kojem su razmatrana važna dogmatska pitanja i bilo osuđeno dogmatsko delo, pripisivano Carigradskom i Aleksandrijskom patrijarhu Kirilu Lukarisu, itd.
Čini nam se, ipak, da je u navedenim odlomcima „Pantenos“ hteo da izrazi samo misao da u budućnosti Carigradski patrijarsi nikada neće izbegavati da sazovu Svepravoslavne sabore kada se za to ukaže potreba, zbog čega se neće morati pokretati pitanje o sazivanju takvih sabora od strane predstojatelja drugih autokefalnih Crkava. Treba reći, međutim, da takve svetle nade nisu ni na čemu zasnovane. Pa i sam „Pantenos“ piše o sadašnjem Carigradskom patrijasrhu Atinagori:
„Zar turkofonske tendencije, koje Vaseljenski patrijarh projavljuje kako bi stekao naklonost Turaka, ne predstavljaju mešanje u politiku, i zar one ne stavljaju Crkvu u potpunu zavisnost od fanatične muslimanske države?“ Gde je garancija da i prejemnici patrijarha Atinagore neće poći njegovim stopama i postati prosto oruđe za ostvarivanje planova muslimanske države, usmerenih naročito protiv pravoslavnog slovenstva, a i kada se radi o sazivanju Svepravoslavnog sabora?
U vezi sa ovim valja reći da su misli „Pantenosa“ u pogledu mesta sazivanja Svepravoslavnog sabora potpuno ispravne.
„Kao mesto Cabora“, piše časopis, „ne treba obavezno imati u vidu katedru ili oblast Vaseljenskog patrijarha, ili onoga ko je predložio sazivanje Cabora, zato što to mogu omesti vlasti tih zemalja, ili se može ispostaviti da je u tim gradovima iz političkih razloga nemoguće slobodno razmatranje predviđenih tema. Među zemljama i gradovima koji bi došli u obzir kao mesto održavanja Sabora, uvek treba dati prednost onima koji su najpogodniji.“
Izražavajući duboku zahvalnost aleksandrijskom časopisu za razmatranje i, uopšeno govoreći, pravilno rešavanje pitanja koja su od velikog značaja za Pravoslavnu Crkvu, smatramo da bi spor o tim pitanjima bio rešen prihvatanjem sledećih teza:
 
A) Povodom pitanja o pravu apelacije Carigradskom patrijarhu
 
1) Pri normalnom stanju svake autokefalne Crkve, tj. ako je u njoj sačuvano dogmatsko učenje i kanoničko ustrojstvo, kanoni ne dopuštaju da se u njene poslove meša bilo koja druga, pa ni Carigradska Crkva, niti dopuštaju apelaciju na administrativne i sudske odluke njene vrhovne vlasti.
2) Mešanje jedne autokefalne Crkve u poslove druge autokefalne Crkve dopušteno je samo u dva slučaja:
a) na molbu vrhovne vlasti te Crkve. U tom slučaju načelo autokefalije se ne narušava, pošto se ovde radi o ispunjenju volje same autokefalne Crkve, a „volenti non fit iniuria“;
b) u slučaju nužde, tj. kada je vrhovna vlast neke autokefalne Crkve odstupila od pravoslavnog dogmatskog učenja ili nema onoliko episkopa koliko je potrebno za kanoničku samostalnost.
3) U ova dva slučaja mešanje jedne autokefalne Crkve u poslove druge autokefalne Crkve mora se ograničiti samo na ono što je neophodno, odnosno – u slučaju molbe, treba da se ograniči na njeno ispunjenje, a u slučaju nužde treba da ima karakter bratske nekoristoljubive pomoći, čiji je cilj pobeda pravoslavnog dogmatskog učenja ili što brže uspostavljanje punine kanoničkog ustrojstva u pomaganoj Crkvi, a svako dalje mešanje se smatra suvišnim i nedopustivim.
4) Pošto su sve autokefalne Crkve udovi Jedne Pravoslavne Katoličanske Crkve, zbog čega su dužne da se „podjednako brinu jedan o drugome“ (1 Kor. 12, 25), onda takvo mešanje ulazi u nadležnost svih autokefalnih Crkava, a prvenstveno onih koje poseduju veća duhovna i materijalna sredstva, te mogu ukazati delotvorniju, bržu i nekoristoljubiviju pomoć, jer kome je više dato, više će se od njega i tražiti.
5)Takvim zamašnim sredstvima je u ranija vremena raspolagala Carigradska Crkva, na čelu sa episkopom prestonice grčko-rimskog carstva, koji je u Turskoj carevini u svojstvu etnarha pravoslavnog življa stekao i široka svetovna ovlašćenja, ali je ta ovlašćenja izgubio u republikanskoj Turskoj, i u poslove drugih autokefalnih Crkava sada se meša ne da bi im pomogao, nego da bi sebi potčinio njihove eparhije i parohije, zbog čega Carigradska Crkva ne bi trebalo da ima ne samo isključivo nego ni pravo prvenstva na takvo mešanje.
 
B) Povodom pitanja o pravu Carigradskog patrijarha da saziva Vaseljense i Svepravoslavne sabore
 
1) Nakon odvajanja Crkve od države, sazivanje Vaseljenskih i Svepravoslavnih sabora zavisi isključivo od volje celokupnog episkopata Pravoslavne Katoličanske Crkve, kao nosioca vrhovne vlasti u njoj.
2) Predstojatelji autokefalnih Crkava jesu organi episkopata, koji izražavaju njegovu volju, i oni pre sazivanja Vaseljenskog ili Svepravoslavnog sabora treba da se, sprovevši anketu među svojom sabraćom, uvere da je to zaista volja episkopata.
3) Pravo prvenstva, ali ne i isključivo pravo na inicijativu za sazivanje Sabora pripada Carigradskom patrijarhu, kao predstojatelju prvog po stareštvu prestola.
4) Ako predstojatelj prvoga po stareštvu prestola ne želi ili ne može da ispuni volju episkopata, ili njegove većine, u pogledu sazivanja Sabora, pravo da sazove Sabor prelazi na sledeće po poretku stareštva predstojatelje, tj. najpre Patrijarhu aleksandrijskom itd.
5) Nije bez osnova pretpostavka da Carigradski patrijarh, u slučaju da većina pravoslavnog episkopata smatra da je neophodno sazvati Sabor, ne bi hteo da ispuni njihovu volju, bojeći se osude nekanoničkih papističkih akata i teorija carigradskih crkvenih političara, a ako bi hteo, da ne bi mogao to učiniti pošto zavisi od volje muslimanskih vlasti.
6) Inicijativa za sazivanje Svepravoslavnog sabora ne prejudicira odluku o mestu njegovog održavanja, i predstojatelj autokefalne Crkve koji je pokrenuo to pitanje može predložiti da se Sabor održi i u nekoj drugoj autokefalnoj Crkvi, koja ima više sredstava i pogodnosti za to, naravno, ukoliko ona pristane na to.
7) Učešće na Svepravoslavnim saborima, sazvanim po volji većine pravoslavnog episkopata, i prihvatanje odluka koje bi taj sabor doneo, jeste obavezno za sve autokefalne Pravoslavne Crkve.
8) Inicijativa za pozivanje predstojatelja nekih ili svih Pravoslavnih Crkava na Savetovanje pripada predstojatelju svake autokefalne Pravoslavne Crkve, ali je učestvovanje na takvom Savetovanju dobrovoljno, i usvajanje odluka tog Savetovanja zavisi od episkopata svake autokefalne Crkve.
 


 
NAPOMENE:

  1. Kak privesti k koncu voznikšiй spor? „Žurnal Moskovskoй Patriarhii“, 1950, Nº 3.
  2. Reči u uglastim [ ] zagradama dodao je prevodilac u cilju boljeg razumevanja reči prof. Trojickog.
  3. Valsamon u tumačenju 6. pravila II Vaseljenskog Sabora piše: „U Carigradskom Sinodu drugi patrijarsi ne prisustvuju“ (At. S. II, 186).
  4. Materijali za biografiju episkopa Porfirija Uspenskog, SPB, 1910, I, 670.

 


Izvor:
Žurnal Moskovskoй Patriarhii

Prevod sa ruskog:
Rodoljub Lazić

Ključne reči:

Ovde napišite komentar ukoliko želite

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *